İSTANBUL(Medyascope, The Guardian) – Libyalı yaban hayatı fotoğrafçısı Muhammed Almuntasir’in 2017’de YouTube’a yüklediği yalnızca 18 saniyelik bir video, yıllar sonra Libya’da kum kedisinin (Felis margarita) yaşadığını kanıtlayan ilk somut kayıt olarak bilim dünyasına geçti.
Haberin özeti
Bu özet yapay zekâ tarafından hazırlanmış ve editör tarafından kontrol edilmiştir.
- 2017’de Muhammed Almuntasir’in yüklediği video, Libya’da kum kedisinin varlığını kanıtlayan ilk kayıt oldu.
- Araştırmacılar, kum kedilerinin yerel pazarlarda satıldığını ve avcılığın tehdit oluşturduğunu belirtti.
- Libya’nın biyolojik çeşitliliğini koruma amaçlı daha fazla araştırma yapılması gerektiği vurgulandı.
Dünyada gerçek çöl koşullarına uyum sağlayan tek kedi türü olan kum kedisi, Libya’da uzun yıllar boyunca görüldüğü iddia edilmesine rağmen buna dair hiçbir bilimsel kanıt bulunmuyordu.
Libyalı yaban hayatı fotoğrafçısı Muhammed Almuntasir’in 2017’de YouTube’a yüklediği video, iddiayı kanıtladı.
Almuntasir, videoyu yüklediğinde bunun önemli bir keşif olacağını düşünmediğini söyledi:
“Videoyu paylaştığımda kimse bunun Libya’da çekildiğine inanmadı. Herkes bunu reddetti ama ben kedinin Libya’da, hem de birden fazla bölgede yaşadığını söylemeye devam ettim. Bu yerlerden biri yaşadığım Zintan’a sadece 70 kilometre uzaklıktaydı.”
“Çölün hayaleti”
Yaklaşık ev kedisi büyüklüğündeki kum kedisi, kum rengindeki kürkü sayesinde, yaşadığı çöl ortamında neredeyse görünmez hale geliyor. Bu nedenle tür, “çölün hayaleti” olarak da biliniyor.
Aradan geçen yaklaşık on yıl içinde elde edilen yeni bulgular, videodaki hayvanın tek olmadığını ve Libya’nın güneybatısının tür için daha önce bilinmeyen önemli bir yaşam alanı olabileceğini gösterdi. Video sosyal medyada kendiliğinden ilgi görünce birçok araştırmacı Almuntasir ile iletişime geçti.
Bunlardan biri de Güney Afrika’daki Sol Plaatje Üniversitesi’nde görev yapan ve küçük etoburlar üzerine çalışan zoolog Firas Hayder oldu. Almuntasir, Hayder için “Beni Libya’da bu türün yeniden belgelendiğini gösteren bilimsel bir çalışma yapmaya ikna etti” dedi.
Sekiz yıl süren araştırma
Hayder, Libya’nın güneybatısının Kuzey Afrika’nın en az araştırılmış bölgelerinden biri olduğunu söyledi. Libya’da kum kedisinden bahseden tüm bilimsel kaynakları incelediğini belirten Hayder, bunların hiçbirinde fotoğraf, video ya da koordinat bulunmadığını ifade etti, “Muhammed’e kediyi nerede gördüğünü sorduğumda bana birden fazla bölgede karşılaştığını söyledi. Beni en çok şaşırtan da buydu” dedi.
Araştırmacılara göre Libya’nın güneybatısında koruma alanı, kamera tuzağı altyapısı, eğitimli saha ekipleri ve araştırmaları koordine edecek merkezi bir sistem bulunmuyor. Bölgedeki Cezayir, Nijer ve Çad sınırlarında faaliyet gösteren kaçakçılık ağları ise arazi çalışmalarını tehlikeli hale getiriyor. Almuntasir, “Güneybatı Libya kaçakçılık ağlarının aktif olduğu bir bölge. Bir saha çalışması sırasında üzerimize ateş açıldı ve bölgeden hızla ayrılmak zorunda kaldık” diye konuştu.
Yerel halkın desteğiyle iz sürdüler
Hayder ve Almuntasir, sekiz yıl boyunca büyük ölçüde uzaktan yürüttükleri ortak çalışmada Libya çölündeki kum kedilerini belgelemeye başladı. Muhammed’e Güney Afrika saha araştırmasının yöntemlerini öğrettiğini ifade eden Hayder şunları söyledi:
“GPS koordinatlarının nasıl kaydedileceğini ve her gözlemin fotoğraf ya da videoyla nasıl belgeleneceğini anlattım. O da bunları Libya’nın güneybatısında uyguladı ve bölgeyi çok iyi tanıyan Tuareg topluluklarının bilgilerini topladı.”
Nafusa Dağları’nda büyüyen Almuntasir ise yerel avcılarla birlikte çöle gittiğini ancak tüfek yerine kamera taşıdığını belirtti, “Avcılar bana kum kedisini gördükleri yerleri ve koordinatlarını gösteriyordu. Ben de bunları kaydederek her bölgeyi tek tek ziyaret edecek geziler planlıyordum” dedi. Bazı durumlarda ekipler günlerce pati izlerini takip etti, kedinin yuvasını bulduktan sonra ise ortaya çıkmasını beklemek için çadır kurdu.
Libya’da 13 farklı bölgede tespit edildi
Araştırmanın sonuçları Şubat 2026’da Journal of Arid Environments dergisinde yayımlandı. Çalışmada kum kedisinin Libya Sahrası’ndaki 13 farklı noktada yaşadığı belgelendi. Araştırmacılar ayrıca Sahra çizgili kokarcasını sekiz yeni bölgede tespit etti. Bunların yedisi, türün Uluslararası Doğayı Koruma Birliği’nin (IUCN) bilinen dağılım alanının dışında bulunuyor.
36 kum kedisi gözleminin 15’i, Trablus’un yaklaşık bin kilometre güneybatısındaki izole Wadi Armet Vadisi’nde kaydedildi. Almuntasir, “Bu vadi inanılmaz büyük. Arazinin zorluğu nedeniyle yarısından fazlası hâlâ keşfedilmedi. Yaz aylarında hayvanlar su kaynakları nedeniyle buraya göç ediyor. Birçoğu Cezayir sınırının diğer tarafındaki Tassili n’Ajjer Koruma Alanı’ndan geliyor” diye konuştu.
Kaçak ticaret ve avcılık tehdidi
Araştırmaya göre kum kedisi Libya’da sanılandan daha yaygın olabilir ve ülkenin güneybatısı çöl canlıları için önemli bir sığınak görevi görüyor. Kum kedisi, çita, dama ceylanı ve kum gerbili gibi Libya’da tehdit altında bulunan memeliler arasında yer alıyor.
Libya Yaban Hayatı Vakfı Başkanı ve Libya IUCN Komitesi Başkanı İbrahim Elkahwage, “Libya hakkında bugüne kadar yeterli araştırma yapılmadığı için büyük bir bilgi boşluğu vardı. Bu çalışma, Libya Sahrası’ndaki zengin biyolojik çeşitliliğin ortaya çıkarılmasına önemli katkı sağlayabilir” diye konuştu.
Ancak araştırmacılar, kum kedilerinin yerel pazarlarda evcil hayvan olarak satıldığını ve bazılarının avcılar tarafından yanlışlıkla öldürüldüğünü de belgeledi. Kemirgenler, zehirli yılanlar ve akreplerle beslenen kum kedileri, çöl ekosistemindeki sınırlı bitki örtüsünü koruyan doğal denge açısından önemli rol oynuyor. Hayder, “Libya’daki herkes doğayı koruma çalışmalarına katılmalı. İnsanlar bu türlerin kendi çevrelerini ve ülkelerini temsil ettiğini hissetmeli” dedi.
Kaynak: The Guardian
