İSTANBUL (Medyascope) – İş Sanat Kibele Sanat Galerisi, cumhuriyetin bursla yetiştirdiği kuşağı “Bir Neslin Yükselişi” sergisinde anlatıyor. Bursiyer ailelerinin sakladığı belge ve anılara dayanan sergi, ziyaretçileri 7 Mart 2027’ye kadar ücretsiz ağırlayacak.
İş Sanat Kibele Sanat Galerisi, yeni sezonunu Erken Cumhuriyet döneminin eğitim seferberliğine ayırdı. Galeri, “Bir Neslin Yükselişi: Erken Cumhuriyet’te Yurtdışı Eğitim Seferberliği” sergisini Levent’te ziyarete açtı. İzzeddin Çalışlar ile Hülya Öz’ün küratörlüğündeki sergi, burs programının 1924-1954 arasındaki 30 yılına odaklanıyor.
Cumhuriyet, kuruluş yıllarında tarım, eğitim, savunma, madencilik ve enerji alanlarında yetişmiş insana ihtiyaç duyuyordu. Kültür ve sanat alanlarında da aynı ihtiyacı hisseden devlet, gençlere yönelik bir burs programı başlattı. 1929 tarihli 1416 Sayılı Kanun ise bu programı sistemli bir yapıya kavuşturdu.
Sınavı kazanan gençler devlet bursuyla yabancı üniversitelere gitti
Anadolu’nun çeşitli kentlerinden gelen gençler, zekâ ve çalışkanlıklarını sınavlarda kanıtlayarak devlet bursu kazandı. Bu öğrenciler, ülkenin ihtiyaç duyduğu alanlarda eğitim almak için yabancı ülkelerdeki üniversitelere gitti. Program, edindikleri bilgiyi Türkiye’ye taşıyıp ülkenin geleceğini biçimlendirecek bir kuşak yetiştirmeyi amaçlıyordu. Atatürk de bursiyerleri “birer kıvılcım” olarak gönderdiğini, “alevler olarak” dönmeleri gerektiğini söylemişti.
Serginin başlangıç noktasını Cumhuriyet’in sınırlı kaynaklarını gençlerin eğitimine ayırma kararlılığı oluşturuyor. Sergi, Mustafa Necati ve Hasan Âli Yücel gibi öncü maarif bakanlarının yürüttüğü seferberliği de anlatıyor. Bursiyerlere ait tarihi nesne ve belgeler, devletin gençleri planlı biçimde hangi alanlara yönlendirdiğini gösteriyor. Aynı belgeler, bursiyerlerin aldığı maddi ve manevi desteği ve devletin akademik takibini de yansıtıyor.
Mektuplar savaş yıllarındaki güçlükleri aktarıyor
Sergi, bursiyerlerin mektup ve kişisel anlatılarından yola çıkarak yabancı bir ülkede okumanın güçlüklerini aktarıyor. İkinci Dünya Savaşı’nın ağır koşulları ve gençlerin dönüp hizmet etme kararlılığı da sergide yer alıyor.
Bursiyerlerin yurda döndükten sonra kalkınmada üstlendiği sorumluluklar, serginin odak noktalarından birini oluşturuyor. Mezunlar, yabancı ülkelerde edindikleri bilgi birikimini yurda getirerek kamu kurumlarının kadrolarını kurdu. Sanayi, tarım ve madencilik gibi alanlardaki ilk milli yatırımlara da yine bu kuşak öncülük etti. Bursiyerler, Maden Tetkik ve Arama, Etibank, Karabük Demir Çelik ve Sümerbank gibi kurumlarda yöneticilik üstlendi.
Çalışlar, seferberliğin akademik etkisine dikkat çekti
Küratör İzzeddin Çalışlar, Erken Cumhuriyet’i yakın tarihin “çok katmanlı” bir araştırma alanı olarak niteledi. Çalışlar’a göre sergi, İmparatorluktan Cumhuriyet’e dönüşüm projesinin katmanlarından birini ele alıyor.
Atatürk’ün “Kıvılcımlar” diye andığı burs hamlesi, bugüne kadar defalarca kitap ve belgesellere konu oldu. Ancak Çalışlar’a göre projenin boyutları ve çıktıları, az sayıdaki ünlü bursiyerin gölgesinde kaldı. Çalışlar, seferberliğin “asıl etki yarattığı bilimsel ve akademik alanlara” dikkat çekmek istediklerini söyledi. Küratörler, bu sergiyle döneme ilişkin literatüre de katkı sunmayı hedefliyor.
Çalışlar, sürecin 1921’de Kurtuluş Savaşı ortamında toplanan Maarif Kongresi ile başladığını hatırlattı. 1924 ve 1929’daki yasal düzenlemeler ile dönemin öne çıkan bakanlarının uygulamaları sistemi şekillendirdi. Çalışlar’a göre bu sistem, hem çağdaş uygarlığa erişim vaadini hem de insan kaynağı ihtiyacını yansıtıyordu. Yaklaşık 20 yıllık dönemin bir nesli kapsadığını belirten Çalışlar, Cumhuriyet’in yetiştirdiği ilk nesle baktıklarını söyledi. Liyakat, fırsat eşitliği ve denetime dayanan projenin kahramanlarından kimileri tanınırken kimileri gölgede kaldı. Çalışlar, sergideki malzemelerin ikinci neslin mensuplarından gelmesini de “ayrıca anlamlı” bulduğunu söyledi.
Galeri, sergiyi Atatürk’ün “Ey yükselen yeni nesil” diye seslendiği kuşakların emeğine saygı duruşu olarak sunuyor. Ziyaretçiler, tasarımını Tetrazon Sergi Tasarım’dan Burçak Madran’ın üstlendiği sergiyi 7 Mart 2027’ye kadar ücretsiz gezebilir. Levent’teki İş Sanat Kibele Sanat Galerisi, her gün 09:00-19:00 saatleri arasında ziyaretçilerini ağırlıyor.
