Medyascope okurları yazıyor | Simgesel düzenin çöküşü: Avrupa ve Sırbistan’da sokak

Okurlarımızı, takipçilerimizi, izleyicilerimizi ve tüm destekçilerimizi görüşlerini Medyascope’ta dile getirmeye davet ediyoruz. Yazınız editoryal ilkelerimize uyar ve Yayın Kurulumuz tarafından da uygun görülürse, web sitemizde imzanızla yayınlanacaktır. Konuşan, tartışan, farklı fikirlerin dile getirildiği bir Türkiye istiyoruz. Hatice Özhan, “Simgesel düzenin çöküşü: Avrupa ve Sırbistan’da sokak” başlıklı yazıyı kaleme aldı.

Bugün Avrupa haritasına baktığımızda gördüğümüz şey, salt geçici bir ekonomik dalgalanma ya da dönemsel bir toplumsal hoşnutsuzluk patlaması değildir. Fransa’nın geniş bulvarlarında yükselen barikatlardan İspanya’da kitleselleşen kira boykotlarına, Belçika’nın öğrenci eylemlerinden Sırbistan’da Aleksandar Vučić’in 14 yıllık otoriter iktidarını sarsıp deviren o radikal halk dalgasına kadar uzanan bu geniş hat, tek bir tarihsel gerçeğe işaret ediyor: Avrupa’nın II. Dünya Savaşı sonrası inşa ettiği ve Soğuk Savaş sonrasında mutlaklaştırdığı liberal-demokratik simgesel düzen tıkanmıştır. Sistem, kendi bünyesinde bastırdığı çelişkilerle ve bizzat kendi yarattığı canavarlarla yüzleşmek zorundadır.

Ünlü filozof Slavoj Žižek’in ideoloji kuramını hatırlarsak; ideoloji, insanlara empoze edilen soyut bir fikirler toplamı ya da pasif bir “yanlış bilinç” hali değildir. İdeoloji, tam da bizim “gerçek” olarak kabul ettiğimiz gündelik hayatın ritminde, kurumların işleyişinde ve sistemin rutinlerinde gizlidir.

Žižek’in Marksist ve Lacancı sentezdeki en temel tespiti şudur: Günümüz insanı siniktir; nesnel koşulların ne kadar adaletsiz, çürümüş ya da mantıksız olduğunu pek ala bilir, fakat “yine de her şeyin böyle yürümesi gerektiğine” inanarak hareket etmeye devam eder. İşte bugün Avrupa genelinde ve özellikle Sırbistan’da kırılan şey, tam da bu sinik kabulleniş mekanizmasının kendisidir. Sistem artık kendi kurguladığı “refah ve istikrar” rüyasını besleyememekte; Soğuk Savaş’ın bitiminden bu yana insanlığa tek seçenek olarak sunulan “Alternatif yoktur”  dogması, ezilenlerin ve sokaktakilerin haykırışlarıyla paramparça olmaktadır.

Sırbistan seçimleri
Avrupa ve Sırbistan’da sokak: Simgesel düzenin çöküşü

Paris’ten Belgrad’a: Sistemik semptomun iki yüzü

Avrupa’nın kalbindeki toplumsal öfke ile Balkanlar’daki rejim sarsıntısı ilk bakışta farklı dinamiklerden besleniyor gibi görünebilir. Paris’te, Madrid’de ya da Brüksel’de konut krizi, tırmanan enflasyon, düşük alım gücü ve emeklilik reformları tartışılırken; Belgrad’da Novi Sad’daki tren istasyonu faciası ve ona eşlik eden derin yolsuzluk ağları siyasal krizin merkezinde yer almaktadır. Ancak derinlikli bir psikanalitik ve Marksist okuma yapıldığında, bu iki farklı tablo aynı sistemik kriz madalyonunun iki yüzünü temsil eder.

Bir yanda Paris, Madrid ve Milano sokakları, geç kapitalizmin “sosyal devlet” ve “refah toplumu” maskesinin tamamen düşüşünü simgeleyen ekonomik bir semptomdur. Kamu bütçe açıkları gayrisafi yurtiçi hasılanın (GSYH) yüzde 4-5 sınırlarını aşarken, devletler sosyal devlet reflekslerini bir kenara bırakarak apar topar polisleştirmeye, sokağa çıkma yasaklarına ve 70 bini bulan güvenlik barikatlarına başvurmaktadır.

Buradaki protestolar, Žižekyen anlamda sistemin içindeki küçük bir “aksaklık” veya “arıza” değil, sistemin kendi mantığının ürettiği kaçınılmaz bir semptomdur. Devlet, artık yurttaşının en temel yaşam standartlarını ve barınma hakkını korumak yerine sermaye birikimini ve kendi finansal dengelerini korumak adına zor aletlerini sahaya sürdüğünde, liberal demokrasinin tarafsızlık maskesi düşer; geriye yalnızca çıplak iktidar ilişkileri ve sınıf mücadelesi kalır.

Avrupa ve Sırbistan’da sokak: Simgesel düzenin çöküşü

Öte yandan Sırbistan’daki tablo ise bu krizin çok daha radikal bir kırılma anını, doğrudan doğruya Lacancı anlamda Simgesel Düzenin iflasını temsil eder. Novi Sad’daki beton sundurmanın çökmesi ve 16 insanın hayatını kaybetmesi, basit bir teknik ihmal ya da sıradan bir kaza değildi; çöken şey, 14 yıldır kesintisiz inşa edilen otoriter rejimin “istikrar ve kalkınma” mitolojisinin ta kendisiydi.

Beton blokların altında kalan sadece masum insanlar değil, Vučić iktidarının meşruiyet zeminidir. Buradaki öğrenci hareketi (“Öğrenci Listesi – Öğrenciler Kazanıyor”), herhangi bir karizmatik liderin peşinden giden konformist bir kitle olmak yerine, karar mekanizmalarını tabana yayan, “lidersiz” ama son derece politik bir irade ortaya koymuştur. Böylece burjuva siyasetinin bürokratik ve kariyerist simülasyonunu bütünüyle altüst etmeyi başarmışlardır.

Bugün karşı karşıya olduğumuz kriz, yalnızca istatistiksel bir gelir dağılımı adaletsizliğiyle açıklanamaz. Çağdaş kapitalizm, bireylere yalnızca ekonomik bir yoksulluk dayatmakla kalmaz; aynı zamanda onların psikanalitik anlamdaki keyif  alanlarını, arzularını ve gelecek hayallerini de çitler ve gasp eder.

İsyanın adı gelecek

Brüksel’deki barikatlarda duran öğrenciler, Portekiz’de sokaklara çadır kuran eylemciler ya da Madrid’de kirasını ödeyemeyen genç nüfus şunu çok net fark etmiştir: Sistem, onlara sürekli çalışmayı, süresiz borçlanmayı ve bu tükeniş döngüsüne sessizce katılmayı —yani sisteme “keyifle” ve gönüllüce entegre olmayı— dayatmaktadır.

Paris sokaklarındaki isyan dalgası, tam da bu dayatılan kurgusal yaşam döngüsüne karşı duyulan varoluşsal bir bulantıdır. Jean-Paul Sartre’ın Bulantı romanındaki Roquentin’in nesnelerin yapışkan varlığı karşısında yaşadığı mide bulantısı gibi; bugün Avrupalı gençlik de süpermarket raflarındaki fahiş etiketler, ödenemeyen kiralar ve geleceksizleştirilmiş hayatlar karşısında aynı varoluşsal bulantıyı kusmaktadır.

Sırbistan’daki toplumsal süreç de tam bu noktada özgünleşir. Vučić iktidarı, yıllar boyunca halkın üzerine korku, medyatize edilmiş dezenformasyon ve milliyetçi hamaset enjekte ederek sahte bir “konformist keyif” alanı yaratmaya çalışmıştı. Ancak Novi Sad’daki facia, bu ideolojik uyuşturucuyu bir anda etkisiz kıldı. İnsanlar, acının, yasın ve öfkenin ortaklığında birleşerek iktidarın sunduğu sahte istikrar rüyasından uyandı ve bu uyanışı sandıkta rejimi deviren tarihsel bir iradeye dönüştürdü.

Çözüm nerede? Yeni bir siyasal özne inşası

Peki, bu küresel ve kıtasal tıkanıklıktan çıkış nerede yatıyor? Liberal entelijansiyanın her kriz anında sarıldığı “daha fazla diyalog”, “kurumların restorasyonu” ya da “ılımlı reformlar” masalları artık tamamen iflas etmiştir. Çünkü krizin kaynağı kurumların iyi çalışmaması değil, bizzat kurumların kendi kurumsal yapısıdır.

Žižek’in sıkça vurguladığı üzere; gerçek ve devrimci bir değişim, mevcut sistemin kuralları ve parametreleri dahilinde kalarak değil, kuralların kendisini baştan yazmakla mümkündür. Sırbistan’daki öğrenci hareketinin elde ettiği tarihsel başarının sırrı da tam olarak buradadır: Muhalefetin geleneksel, kısır ve pazarlıkçı siyaset tarzına sıkışmadan, tabandan gelen yatay ve kolektif bir örgütlenmeyle yepyeni bir siyasal özne inşa edebilmişlerdir.

Batı Avrupa sokaklarında patlak veren öfke de eğer sadece postmodern bir nihilist patlamaya ya da yalnızca “daha ucuz ekmek” gibi dar bir ekonomik talebe indirgenirse, aşırı sağın ve faşist popülist hareketlerin sahte kurtarıcı mitlerine yem olmaktan kurtulamaz. Bugün yapılması gereken; Paris banliyölerinin isyanını, İspanya’daki barınma hakkı mücadelesini, Belçika’daki gençlik hareketini ve Sırbistan’ın anti-otoriter tecrübesini evrensel, entelektüel ve örgütlü bir politik hatta buluşturmaktır.

Avrupa’nın üzerinde dolaşan hayalet, artık sadece geçici bir enflasyon ya da bütçe açığı hayaleti değildir; o, uzun süredir öldü sanılan “Gerçek Siyaset”in ve halkların kendi kaderine el koyma iradesinin diriliş hayaletidir. Simgesel düzen çatırdayarak çökerken asıl soru şudur: Bu enkazın altından yeni bir sağ barbarlık mı, yoksa radikal bir eşitlik ve adalet düzeni mi çıkacak? Cevap, parlamentolardaki pazarlıklarda değil, sokaktakilerin kararlı ellerinde şekilleniyor.

Hatice Özhan kimdir?

1984 yılında Doğubayazıt’ta doğdu. Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Radyo-Televizyon Yayımcılığı, Anadolu Üniversitesi Sosyoloji ve İstanbul Üniversitesi Çocuk Gelişimi bölümlerinden mezun oldu. Dicle Haber Ajansı (DİHA) ve BASHABER Gazetesi’nde muhabirlik yaptı. Özgür Gündem ve Gazete Duvar’da yazıları yayımlandı; Sonhaber.ch sitesinde editörlük ve köşe yazarlığı üstlendi. Roman, öykü ve deneme türlerinde yayımlanmış yedi kitabı bulunmaktadır. Halen Özel Eğitim alanında Uzman Öğretici olarak çalışmakta ve yazı çalışmalarını sürdürmektedir.

Medyascope'u destekle. Medyascope'a abone ol.

Medyascope’u senin desteğin ayakta tutuyor. Hiçbir patronun, siyasi çıkarın güdümünde değiliz; hangi haberi yapacağımıza biz karar veriyoruz. Tıklanma uğruna değil, kamu yararına çalışıyoruz. Bağımsız gazeteciliğin sürmesi, sitenin açık kalması ve herkesin doğru bilgiye erişebilmesi senin desteğinle mümkün.

Paylaş