Transatlantik: Brezilya ve İsrail seçimleri | Mekke Anlaşması ve İran

İSTANBUL (Medyascope) – Medyascope Yayın Yönetmeni Ruşen Çakır, siyaset bilimciler Ömer Taşpınar ile Gönül Tol İsrail ve Brezilya’daki kritik seçim atmosferini ve ABD’nin gölgesinde Tahran’da yapılan diplomatik görüşmelerin perde arkasını analiz etti.

Ruşen Çakır, Ömer Taşpınar ve Gönül Tol, İsrail ve Brezilya’daki kritik seçimleri ile İran’daki son gelişmeleri değerlendirdi. Taşpınar, İsrail’de Netanyahu’nun varoluşsal bir korku kampanyası yürüttüğünü belirtirken, Gönül Tol muhalefet kazansa dahi dış politikada dramatik bir değişim beklemediğini söyledi. İki uzman da ABD-İran krizinde yeni bir savaş ihtimaline dikkat çekti.

“Netanyahu güvenlikçi ve alarmist bir ton kullanıyor”

İsrail’de başa baş geçen seçimleri değerlendiren Ömer Taşpınar, Başbakan Binyamin Netanyahu’nun süreci bir “beka korkusu” üzerinden yürüttüğünü belirtti. Taşpınar, “Netanyahu kendisini ‘Bay Güvenlik’ olarak konumlandırarak, eğer kaybederse İran’ın nükleer bombaya doğru gideceği ve Tel Aviv’in nükleer bir tehditle uyanabileceği üzerinden alarmist bir kampanya yürütüyor. Ancak İsrail halkı İran’dan çok kendi demokrasisini, yargıyı ve Netanyahu’nun 7 Ekim faciası ile yolsuzluk dosyaları için hesap verip vermeyeceğini konuşmak istiyor” dedi.

Taşpınar, Netanyahu’nun partisinin oylarında düşüş beklendiğini ve hükümet kurabilmek için radikal, ırkçı ve milliyetçi partilere her zamankinden daha muhtaç durumda olduğunu vurguladı. Arap partilerinin alacağı oyların koalisyon sürecinde “kral yapıcı” (kingmaker) rol oynayabileceğine dikkat çeken Taşpınar, olası bir hükümet krizinin ABD seçimleri ve olası bir İran saldırısı ile daha da karmaşıklaşabileceğini öngördü.

Brezilya ve İsrail

“Muhalefet kazansa da İsrail’in stratejik duruşu değişmez”

Gönül Tol ise İsrail toplumundaki ideolojik bölünmüşlüğe dikkat çekerek, seçimleri kazanmaktan çok 61 sandalyeye ulaşıp hükümet kurmanın zor olduğuna işaret etti. Tol, muhalefetin kazanması durumunda bile İsrail’in dış politikasında köklü bir değişim beklemediğini ifade etti:

“Eğer muhalefet kazanırsa dış politikada bambaşka bir İsrail göreceğiz diyemiyorum. Zaten Netanyahu kazanırsa Gazze, Batı Şeria ve İran konusunda daha radikal adımlar atıldığını göreceğiz. Muhalefet iktidara gelse bile, İsrail’in ‘Tehlike sınırlarımızdan içeri girmeden dışarıda durdurulmalı’ doktrini ve Gazze konusundaki stratejik duruşundan geri adım atacağını düşünmüyorum.”

Tol ayrıca, Netanyahu’nun ABD Başkanı Donald Trump’ı seçimlerden önce İran’a saldırması için kışkırttığını hatırlatarak, seçim sonrası bölgesel bir çatışma sarmalının derinleşebileceği uyarısında bulundu.

“Demokrasiyi kurtarmak için sandığa gittiler”

Brezilya’daki seçimlere de değinen Ömer Taşpınar, küresel enflasyon ve hayat pahalılığının ilk turda sol seçmenin sandığa gitmesini engellediğini, bunun da aşırı sağcı Bolsonaro’nun mecliste büyük bir güç kazanmasına yol açtığını belirtti.

İkinci turdaki tabloyu “demokrasi refleksi” olarak yorumlayan Taşpınar, “Meclisteki büyük sağa kayma sol kesimde bir panik havası yarattı. Hayat pahalılığına ve Lula’nın düşen popülaritesine rağmen Brezilya halkı, faşizme ve askeri yönetime destek verecek bir iktidardan korktukları için demokrasiyi kurtarmak adına sandığa gitti ve beklenmedik bir zafer kazandı” dedi.

“Müzakerelerden uzun soluklu sonuç çıkmaz”

Ömer Taşpınar, Türkiye ve Pakistan’ın Hürmüz Boğazı’nın açılması ve savaşın bitmesi için Tahran’a baskı yaptığını ancak bunun gerçekçi olmadığını savundu:

“İran şu anda bir ölüm kalım savaşı içinde ve savaşı kazandığına inanıyor. Amerikan seçimlerinden sonra Trump’ın büyük bir saldırıya geçeceğini düşünüyorum. Bombalandığı anda İran pes etmeyecek, Körfez ülkelerine ve İsrail’e füzelerle misilleme yapacaktır.”

Gönül Tol da ABD ile İran arasındaki beklenti uçurumunun çok derin olduğunu belirterek şunları söyledi: “İran, ABD’nin uyguladığı abluka ve enerji yaptırımları kaldırılmadan Hürmüz konusunda geri adım atmayacağını ve nükleer konuyu konuşmayacağını söylüyor. ABD ise tam tersini istiyor. Amerika ve İran arasında karşılıklı tavizler verilmeden; Türkiye, Pakistan ve Suudi Arabistan’ın çabalarından uzun soluklu bir sonuç çıkması çok zor. Trump rasyonel davranırsa savaşı başlatmayıp müzakereye oturmalı, çünkü İran’la savaş Amerikan ekonomisini daha da zor duruma sokacaktır.”


Deşifreyi yayına hazırlayan: Tania Taşçıoğlu Baykal

Ruşen Çakır: Merhaba, iyi günler. ‘Transatlantik’le karşınızdayız. Washington’da Ömer Taşpınar ve Gönül Tol ile dünyayı, bölgeyi konuşacağız, ama önce seçimleri konuşalım. Her yerde seçim oluyor; bitenler var, sürenler var, yapılacak olanlar var. ABD’de yapılacak seçimi artık konuşmayalım, onu epeyce konuştuk, haftaya bırakalım. Sırbistan da çok ilginç bir örnek, ama onu da geçip, İsrail ve Brezilya’yı konuşalım istiyorum bugün. Ömer, seninle başlayalım. Deminden beri bakıyorum, X’te Netanyahu çığlık çığlığa “Sağcılar sandıklara gelin” diyor. Bir de “Araplar çok oy kullanıyor, sandığa gitme oranı yüksek, onlar solcularla ittifak yapacaklar, İsrail’i yaşatmak için sandığa koşun” diye 10 dakikada bir yeni tweetler atıyor, sen de görmüşsündür. Seçime katılma oranının yüksek olacağı yolunda şimdiden bayağı yorum var. Seçime katılımın yüksek olmasının, muhalefetin lehine olduğu yorumu var. Seçim şu ânda halen sürüyor. Bunlar seçim gününün spekülasyonları mı yoksa sence gerçekliği var mı?

Ömer Taşpınar: İsrail bir beka korkusu içinde giriyor bu seçimlere. Gerçi İsrail stratejik kültür açısından zaten beka korkusunu tarihinin ilk kurulduğu günden beri yaşayan bir ülke. Fakat Netanyahu’nun propagandası kendisini “Mr. Security” (Bay Güvenlik) olarak ve kampanyasını hep güvenlikçi bir söylemle yaptığı için “Eğer ben kaybedersem İran nükleer bombaya doğru gider ve Tel Aviv’in üzerinde bir nükleer bombayla uyanabiliriz bir gün” gibi bir beka korkusu ve alarmist bir tonla götürüyor. Instagram’dan da uzun uzun bir şeyler paylaştı, neden İran’ın İsrail için varoluşsal bir tehlike olduğu üzerinden bir kampanya yürütüyor. Fakat işin gerçeği, İsrail halkı bu seçimlerde Netanyahu’nun istediği konulardan çok, yani İran’dan çok, biraz da İsrail’in kendi demokrasisini, şeffaflığı, yargıyı ve Netanyahu’nun hesap verip vermeyeceğini konuşmak istiyor. Zaten kamuoyu yoklamalarına göre Likud Partisi geçen seçimlerde 32 sandalye çıkarmışken, bu sefer 20-22 bandında gidiyor ve Smotrich ve Ben-Gvir gibi hem dindar hem radikal ırkçı-milliyetçi partilere her zamankinden daha muhtaç. Bu iki blok Netanyahu’nun şu andaki iktidarını oluşturan hem Haredimler (ultra-Ortodoks dediğimiz kesim) hem de Ben-Gvir ve Smotrich’in partileri, yaklaşık 30 sandalyeye sahipler. Dolayısıyla onların seçime katılması, onları mobilize etmek, Haredim dediğimiz ultra-Ortodoks kesimi, ki onların askere gitmesini isteyen bir muhalefet var. Biliyorsun, İsrail’de ultra-Ortodoks Haredim kesim, dini nedenlerle, din eğitimi aldıkları için askere alınmıyorlar. Halbuki İsrail’de 7 Ekim Saldırıları sonrası bir toplumsal mobilizasyon yaşandı. Zaten kadınlar da dahil herkesin askere gittiği bir dönem yaşandı. Ama Haredimler (Ultra Ortodokslar) bundan muaf, o konu çok önemli. Orada Haredimlerin yine Netanyahu’ya oy vereceğini düşünebiliriz. Onları mobilize etmek ve tabii ki kabinesindeki neredeyse faşist diyebileceğimiz, İsrail toplumunda da bir karşılığı olan yerleşkelerdeki aşırı milliyetçi, aşırı siyonist radikal ekstremist kesimi demobilize etmek istiyor.

Muhalefet ne yapıyor? Muhalefet de şu anda eklektik bir yapı içinde ve onların da iktidara gelme şansı, neredeyse bütünüyle Arap partilerinin koalisyon yapıp yapmayacağına bağlı. İki tane Arap partisi var, bunların toplam oyu 15 civarında. Zaten Netanyahu bu konuyu çok kullanıyor. Şu anda muhalefet blokunun en önemli partisi, neredeyse Likud kadar oy alabilecek olan ve ‘’dürüstlük’’ anlamına gelen Yashar Partisi. Bunun başında da eski Genelkurmay Başkanı Gadi Eisenkot var. Eisenkot’un imajı aslında bütünüyle Netanyahu’ya karşı kurulmuş bir imaj. Fakat anlaşamadıkları konu İran veya Filistin Devleti ve ‘’Hamas’la ne yapılacak?’’ konusu değil. Güvenlikçi söylemde aynılar. Sadece “Hamas ve Gazze konusunda Netanyahu neden daha önce bir ateşkese gitmedi. Daha fazla insan kurtarabilirdik, rehineleri kurtarabilirdik” diyen ve İsrail’in uluslararası imajını düzeltebilecek bir Eisenkot var. Bu, soldan gelen bir isim değil, sağdan gelen bir isim Zaten İsrail’de yaklaşık 20 yıldan beri askerlerin yüksek profilde siyasete girdiği bir dönem yaşıyoruz. Eisenkot da kendi oğlunu, iki kuzenini şu son savaşta kaybetmiş, Fas’tan göçmüş bir Yahudi. İsrail’de şu anda demokrasiyi, demokratları, her ne kadar sahada olmasa da nispeten daha seküler kesimi, daha liberal demokrat kesimi temsil ediyor. Yashar Partisi, Netanyahu’nun partisi kadar da oy alabiliyor. Ama onlar da gene Naftali Benet gibi bir adama muhtaçlar. Naftali Benet’in partisi de, Avigdor Liberman’ın partisi de sağda bir parti. Onlar 30-40’lık bir blok, onlara da muhtaç.

Ama asıl muhtaç olduklar,ı Arap partileri. Orada da iki tane Arap partisi var. Bir tanesi Mansur Abbas’ın Ra’am Partisi. O, daha önce iktidarda, koalisyonda bulunmuştu, onlar koalisyona girmek isteyebilirler. Bir de Ortak Liste denen, daha milliyetçi, Filistin konusunda daha sert tavır alan bir Arap partisi var. Bu parti, Ra’am Partisi’ne göre daha muhafazakâr, biraz daha İslam’a yakın biliniyor. Hatta kimileri “Müslüman Kardeşler’le bağlantıları var” diyor. Ama başındaki Mansur Abbas çok pragmatik bir adam. Daha çok ekonomik konulara ve kendi iki milyonluk Arap-İsrailli dediğimiz, İsrail’in Filistin ağırlıklı vatandaşlarına nasıl hizmet götürüleceği konusunda koalisyona girmeye teşne. Üstelik çok pragmatik olduğunu şuradan biliyoruz: Kendisinden sonra gelen partinin 2 numarası, oldukça milliyetçi bir Yahudi. İlk defa bir Arap partisinin içinde 2 numarada, gayet yüksek bir konumda, adını şu anda hatırlayamadığım bir İsrailli Yahudi var; o da partinin bir bakıma nasıl pragmatikleştiğini ve iktidara girebileceğini gösteriyor. Ra’am Partisi 6-7 oy alabiliyor, Birleşik Liste dediğimiz öbür parti biraz daha fazla, 7-8 tane alabiliyor. Bu Arap partileri 15’lik-16’lık bir blok, beraber hareket ettiklerinde “king-maker” konumunda olabilirler. O nedenle onların ne kadar oy alacağına da bakıyor Netanyahu. Onlar muhalefete destek verecekler, tabii ki Netanyahu’ya destek vermeyecekler koalisyon kurulursa, o nedenle Eisenkot’u “Arap Eisenkot” diye radikalize etmeye, onu Arapların bir maşası olarak göstermeye çalışıyor. Neticede, böyle kutuplaşmış bir ülkede Netanyahu’nun iktidarda kalma çabası var. Çünkü iktidarı kaybederse, aynı zamanda özgürlüğünü de kaybedebilir ve tabii bir sürü konuda hesap vermesi gerekecek. En önemli iki konu: ‘’7 Ekim nasıl oldu?’’ konusunda İsrail’de soruşturma açılmadı, 7 Ekim faciasının nasıl yaşandığı konusunda hesap vermesi gerekecek. İkincisi de, kendisinin üzerinde dolaşan ve devam eden yolsuzluk dosyaları var. Bütün bunlara rağmen iktidarda kalabilir mi? Netanyahu’nun kalma şansı var. Seçimleri kaybetse bile, karşı tarafın çoğunluğa ulaşamaması durumunda, -Knesset’teki çoğunluğun 60+1 olması gerekiyor- 28 günlük hükümet kurma süreci olacak. Azınlık hükümeti olur mu, bu Arap partileri dışarıdan destek verir mi, bunu 28 gün içinde göreceğiz.

Bu arada Amerika 28 gün beklemeyebilir. Burada seçimler haftaya yapılacak ve Trump’ın büyük bir ihtimalle bu seçimlerden sonra İran’a saldırma planları var. Amerika İran’a saldırdığı anda, daha İsrail’de hükümet kurulmadan, İran misilleme yaparak hem İsrail’e hem de Körfez’deki Arap ülkelerine saldırırsa, zaten İsrail’de hükümet de kurulamayabilir. Kurulamadığı takdirde bu Netanyahu’nun işine de yarar; daha Netanyahu’dan kurtulmuş durumda değil İsrail siyaseti.

Ruşen Çakır: Evet, bu savaş meselesini birazdan Mekke Anlaşması bağlamında da konuşacağız. Gönül, ne dersin, gerçekten Netanyahu defteri kapanabilir mi? Kapanırsa hakikaten çok şey değişir mi?

Gönül Tol: Kısa yanıtım: hayır. ‘’Çok şey değişir mi?’’den kastımız İsrail’in bölge politikalarıysa ona benim kısa yanıtım hayır, onu açıklayacağım birazdan. İç siyasette önemli değişiklikler olabilir. Ömer’in çok güzel özetlediği, söylediği şu noktaya geri dönmek istiyorum; İsrail toplumu içinde parçalı bir yapıdan bahsetti, gerçekten öyle. Programdan önce yapılan bazı anketlere baktım, mesela İsrail Yahudilerinin içinde bile ideolojik olarak çok ciddi bir bölünmüşlük var. Her birinin seçimlerden beklentisi farklı. Mesela, sağcı Yahudilerin oy verme davranışlarını şekillendiren temel faktör, İsrail’in dış politikası. ‘’İran’a karşı nasıl bir politika izleyecek, Lübnan ve Suriye’de nasıl bir politika izleyecek, Gazze konusunda nasıl adımlar atacak?’’ seçimlerdeki tavırlarını bu belirliyor. Daha merkezde duran Yahudiler için ekonomi çok önemli; seçimlerden temel beklentileri bu. Solda duran Yahudiler ise din ve devlet arasındaki ilişkinin Netanyahu altında çok büyük bir dönüşüm geçirdiğini düşünüyorlar ve bundan çok rahatsızlar. Dolayısıyla artık İsrail toplumunun seküler bir yöne çekilmesi gerektiğine inanıyorlar ve seçimleri bunun temel aracı olarak görüyorlar. Sadece bu resim bile, İsrail Yahudilerinin içerisindeki bu ideolojik bölünmüşlük ve bunun bir yansıması olarak seçim davranışlarının nasıl farklılaştığını görmek dahi, aslında seçimlerde ne kadar komplike bir durum olduğunu gösteriyor.

Ömer değindi buna ama gerçekten başa baş bir seçim var. Bütün kamuoyu yoklamaları, anketler bunu gösteriyor. Bu da, seçimleri kazanmaktan daha zor olanın, hükümeti kurmak olduğunu gösteriyor. Eisenkot’un partisi ve Likud Partisi başa baş, Yashar Partisi bazı yerlerde birkaç puan önde. Ama burada önemli olan partilerin tek tek kaç sandalye kazanacağından ziyade, hangi siyasi blokun hükümeti kurabilecek çoğunluğa ulaşacağı. İsrail Parlamentosu 120 sandalyeden oluşuyor. Hükümet kurmak için en az 61 sandalye gerekiyor. Mesela ben Kanal 12’nin anketine baktım programdan önce, muhalefet blokunun 56 sandalyesi var, Netanyahu’nun blokunun 50 sandalyesi var, Arap partilerinin 11 sandalyesi var ve hiçbir blok tek başına hükümet kurabilecek çoğunluğa ulaşamıyor. Burada muhalefetin önemli sorunu, bir kısmının Arap partileriyle koalisyon kurmaya yanaşmaması. Dolayısıyla Netanyahu karşıtı partiler parlamentoda daha fazla sandalye kazansalar bile, bu, otomatik olarak hükümeti kurabilecekleri anlamına gelmiyor.

Senin “Bu, Netanyahu’dan kurtulabileceğimiz anlamına mı geliyor?” soruna gelirsek, hayır. Seçimleri kazansa, muhalefet Netanyahu’nun blokundan daha fazla sandalye alsa bile, bu, hemen seçimlerden sonra, yarın artık Netanyahu siyasi arenada olmayacak anlamına gelmiyor. Bu Ömer’in bahsettiği gibi haftalar, aylar sürebilecek koalisyon görüşmelerinin önünü açabilir. Bu süre içerisinde Netanyahu hâlâ çok büyük zarar verebilir. İran’la yeniden bir savaşa gidilmesini ben her ihtimalde çok olası görüyorum. Netanyahu seçimleri kazansa da kaybetse de bence en kritik şey burada, İran’la yeniden o şiddet sarmalının içine girilecek olması. Çünkü eğer Netanyahu kazanırsa, bunu “Seçmen şahin politikama, dış politikama yeşil ışık yaktı” diye okuyacak. Zaten New York Times, Netanyahu’nun 10 Ekim’de Trump’la bir görüşme yaptığını ve Trump’ı İran’a saldırma konusunda zorladığını, Trump’ın da “Şimdi değil ama sen hazırlıklarını yap” dediğini yazmıştı. Zaten Amerika’nın gemileri, uçak gemileri yolda, kasım ayı sonunda bölgeye ulaşacak. Dolayısıyla Netanyahu seçimi kazanırsa zaten İran’a bir saldırı çok olası. Ama seçimi kaybetse dahi, Netanyahu, o hükümet kurulması gereken aralığı İran’a bir saldırı gerçekleştirerek kullanabilir. O yüzden koalisyon müzakerelerinin ne kadar süreceği önemli.

Mesela bir seçim barajı meselesi var İsrail’de. Baraj %3,25. Bazı küçük partiler bu sınırda gidip geliyor. Bu partilerin parlamentoya girip girmemesi sandalye dağılımını çok ciddi biçimde değiştirebilir. Ben hep mümkün olduğunca anketlere bakarak konuşmaya çalışıyorum ama bir taraftan da anketlere güvenemiyorsunuz. Çünkü İsrail’de geçmiş seçimlerde sağ partilerin oyları anketlerde hep olduğundan daha düşük çıkmış. Dolayısıyla bu anketleri değerlendirirken buna da bakmak lazım. Benim baktığım bütün anketlerde, Netanyahu’nun bloku, muhalefetin birkaç puan gerisinde görünüyor, ama böyle olmayabilir de.

Sonuç olarak nasıl bir şey çıkabilir, hangi senaryolar var? Birinci senaryo, Netanyahu’nun yeniden sağ partilerden oluşan bir koalisyon kurması ve bunun için ya seçim sonuçlarının anketlerden daha iyi gelmesi ya da Netanyahu’nun mevcut ittifakının dışındaki bazı partileri yanına çekmesi gerekiyor. İkinci senaryo, Eisenkot’un hükümeti kurması. Ama tabii onun da işi, bahsettiğimiz sebeplerle kolay değil. Muhalefet de kendi içerisinde çok parçalı ve bir hükümet kurabilmesi için ya ultra-Ortodoks partilerle anlaşacak ya da Arap partilerin desteğini alabileceği bir formül bulacak. Üçüncü ihtimal, daha geniş tabanlı bir birlik hükümeti kurulması. Dördüncü senaryo, hiçbir tarafın hükümet kuramaması ve koalisyon görüşmelerinin çok uzaması.

Bu senaryoların hepsini alt alta koyduğumuzda, her biri ‘’İsrail’in dış politikası açısından ne anlama geliyor?’’ sorusunu yanıtlamak gerekiyor. Ben o noktada “Eğer muhalefet kazanırsa, dış politikada bambaşka bir İsrail göreceğiz” diyemiyorum. Zaten Netanyahu kazanırsa, Batı Şeria’dan Gazze’ye, İran meselesinde, artık çok daha radikal bir İsrail göreceğiz. Bunun üstüne Amerika’daki seçimleri de ekleyelim. Gelecek salı burada seçimler olacak, Trump sürekli “Seçimlerden sonra İran’a saldıracağız” diyor. Bütün bunları bir araya koyduğumuzda, dış politika açısından çok kötü bir senaryo bekliyor bizi. Ama muhalefet kazansa dahi ben bunun çok dramatik bir şekilde değişeceğini düşünmüyorum. Belki diplomatik dil değişebilir, belki diplomasiye biraz daha yatkın bir hükümet görebiliriz, ama nihayetinde, İsrail’in 7 Ekim sonrası dış politikasını şekillendiren bir doktrin var. Nedir o doktrin? “Tehlike bizim sınırlarımızın içerisine girmeden, sınırlarımızın dışında durdurulmalı.” Bu yüzden Suriye’nin içerisinde İsrail, bu yüzden Lübnan’ın içerisinde. Bu yüzden “Gazzelilerin olmadığı bir Gazze” söylemi söylüyor Netanyahu’nun koalisyon partnerleri.

Ama muhalefete baktığımızda, muhalefet de nihayetinde –İsrail’de bir toplumsal dönüşüm var ve İsrail’in müesses nizamı 7 Ekim’den bu yana ciddi bir dönüşüm geçirdi ve ben bu stratejik duruştan geri adım atacağını düşünmüyorum. Mesela Eisenkot’un hükümetinin olduğunu düşünün. O da sonuçta savunma altyapısından gelen bir isim ve pek çok konuda Netanyahu’dan çok da farklı düşünmüyor. Hele özellikle de Gazze ve Filistin meselesinde Netanyahu’dan radikal şekilde ayrışan bir şey bulmak çok zor. Her şeyden önce, İsrail, Filistin meselesinde farklı bir tavır sergilemezse, bunun bölge politikaları ve diğer Arap ülkelerle ilişkileri açısından yeni bir sayfa açılacak beklentisi içinde olmak mümkün değil.

İkincisi, İsrail’in Lübnan politikası, Suriye politikası, İran politikası değişecek mi? Şimdi biraz daha çetrefilli bir konu ama, İsrail, Lübnan ya da Suriye gibi her yeri işgal etme çabası içerisinde ya, bunlardan vazgeçecek bir hükümet göremiyorum ben. İran konusunda ise, dediğim gibi, New York Times’ta, Netanyahu’nun seçimlerden önce İran’a saldırılması için Trump’ı çok ittirdiğini, ama İsrail Ordusu içerisindeki önemli kesimlerin buna karşı çıktığı haberi vardı. Ben muhalefetin birkaç röportajını dinledim; İran konusunda, hemen İran’a yeni bir savaş başlatma konusunda yeni bir muhalefet hükümet, biraz daha farklı bir tutum sergileyebilir, ama dediğim gibi zaten o hükümet kuruluncaya kadar Netanyahu o atmak istediği adımları atmış olacak.

Ruşen Çakır: Ömer, seninle biraz Brezilya’yı konuşalım ve seni biraz morartayım istiyordum. “Sağ yükselişte Latin Amerika’da” diyordunuz ya, çok esaslı bir şey oldu. Ama sen birazdan gideceksin, asıl senin şu Mekke Anlaşması ve Tahran’da yapılan toplantı hakkındaki görüşlerini de dinlemek istiyorum. İstersen kısaca bir Lula’ya bağlılıklarını belirt, sonra diğer konuya geçelim.

Ömer Taşpınar: Seni duyan da beni faşist zanneder! Geçen hafta zaten Amerika’daki Demokrat Parti’nin adaylardan sosyalist olanları, halk kesiminde kendi tabanlarından oy alabilirler, ama Teksas’ta eğer bir sosyalist aday çıkarırlarsa, o adamın kazanması çok zor olurdu. Mesela Teksas’ta çıkardıkları aday öyle sosyalist birisi değil. Salıncak eyaletlerde sosyalist aday çıkarmaları bana göre çok büyük bir hata olur, çünkü Amerika o salıncak eyaletlerde sosyalizm kavramına açık değil.

Ruşen Çakır: Tamam, evet, öyle yapmayız Ömer, tamam. Sallanmayan eyaletlerde yaparız.

Ömer Taşpınar: Evet, sallanmayan eyaletlerde daha rahat kazanabilir sosyalist adaylar. Brezilya’da ne oldu? Brezilya benim uzmanlık alanım değil ama basından takip ettiğim kadarıyla, orada şöyle bir şey oldu; bir kere ekonomideki gidişat iyi değildi. Petrol fiyatları, Amerika’nın ve İsrail’in İran’a saldırması nedeniyle küresel olarak arttı. Küresel olarak artan petrol fiyatları bütün dünyada enflasyon yarattı. Enflasyon yaratınca tabii zaten geçinme sıkıntısı olan kesimler mevcut iktidarı daha da fazla suçlamaya başladı. Bu her yerde böyle ve buna zaten iktidarda kim varsa, iktidara karşı bir mobilizasyon oluyor seçimlerde. Nedense Türkiye’de bu pek olmuyor, oluyor da bir şekilde yeterince olmuyor belki. Ama Sırbistan’da, Macaristan’da olan da bu, işin içinde demokrasi boyutu da var.

Ama hayat pahalılığı meselesi… Lula, sosyal devleti, sosyalizmi destekleyen bir lider olmasına rağmen, Brezilya’da ilk turda halkın çok fazla oy kullanmamasına neden oldu. Lula taraftarlarının kendileri de biraz şikâyetçiydi hayat pahalılığından. Sanki bana birinci turda o yüzden evde kaldılar gibi geliyor, gitmediler sandığa. Bolsonaro’nun ekibi (Bolsonarismo) mobilize oldu ve beklenmedikleri kadar büyük bir zaferle meclisi ele geçirdiler. Birinci turdaki seçim, meclisi belirledi; mecliste çok ciddi bir kazanım da sağlayınca, böyle büyük bir sağa kayma olunca mecliste, bir panik havası oluştu. Üç hafta sonraki sürpriz yaratan ikinci turda, bu sefer sendikalar, öğrenciler, Lula’nın sosyalist tabanı sandığa gitti. Sosyal medyayı da daha iyi kullandılar galiba. Dolayısıyla birdenbire beklenmedik derecede sol bir mobilizasyon oldu panik halinde. Çünkü Bolsonarismo geri gelirse hem mecliste büyük bir hegemonyası olacak hem de başkanlığı alırsa (yarı başkanlık sistemi var ülkede) dengeleyici bir unsur kalmayacak. O nedenle hayat pahalılığına ve Lula’nın popülaritesinin düşmüş olmasına rağmen, Brezilya halkı, bir bakıma demokrasiyi kurtarmak için, “faşizme gidiyor” havasından, tekrar böyle bir askeri yönetimi destekleyecek bir iktidar olmasından korktular. O nedenle parti mobilize oldu ve seçmenler bir şekilde bir sürpriz yarattılar. Bu önemli bir sürpriz, zira birinci turda kazanan partiler genelde ikinci turda kazanıyor. Bu Brezilya’da demokrasi açısından çok önemli bir gelişme.

Mekke konusunu Gönül daha fazla anlatır. Fakat çok kısaca söylemem gerekirse, tahmin ediyorum Pakistan ve Türkiye, İran’a, “Gel şu Amerika’yla bir anlaş, Hürmüz’ü aç” mesajı veriyorlar. Çünkü Pakistan ve Türkiye bu savaşın bitmesini istiyor. Bu savaş devam ettikçe Suudi Arabistan hem Husiler tarafından daha ciddi saldırıya uğrayacak hem de İran’dan gelen misiller Körfez Arap ülkelerine saldıracak. Ama artık savunma işbirliği içinde oldukları bir savunma paktı haline gelen bu Mekke Anlaşması’nda, Türkiye’yi ve Pakistan’ı zor durumda bırakıyor; Mekke Anlaşması’nın inandırıcılığı sorgulanıyor. O nedenle Pakistan ve Türkiye, Tahran üzerinde “Rusya’nın önerdiği anlaşmayı kabul et, Hürmüz Körfezi’ni aç, uranyum konusunda taviz ver” diye bir baskı kurmaya çalışıyor.

Ben bunun gerçekçi olduğunu düşünmüyorum. Şu anda İran ölüm kalım savaşı içinde ve savaşı kazandığına inanıyor. Dolayısıyla kolay kolay böyle Türkiye’nin veya Pakistan’ın ricalarıyla, baskılarıyla taviz verecek durumda değil. Bence İran Amerikan seçimlerinden sonra bir saldırı olacağına da inanıyor. Fakat bu saldırı ne kadar güçlü olursa olsun, Amerika bir delilik yapıp çok konvansiyonel dışı yöntemler uygulamadıkça, (bazıları gerekirse Amerika nükleer çözüme bile gidebilir diyor) İran’daki rejimi devirmek için küçük çapta nükleer bomba kullanmak gibi şok edici bir yöntem uygulamadıkça, bunlar bence gerçekçi değil. Trump her ne kadar delilikler yapabilse de bence İran üzerinde o derecede nükleer çözüme gidebilecek birisi değil. Onları bir köşeye bırakırsak, konvansiyonel olarak daha fazla bombalanacak bir İran, pes edecek bir İran değil; bombalandığı anda Katar’a, Birleşik Arap Emirlikleri’ne, Suudi Arabistan’a, İsrail’e misilleme yapacak. Elinde hem balistik füzeler hem dronlar var. Dolayısıyla, Türkiye ve Pakistan’ın çabaları bana göre beyhude yer olacak. Bu savaşın ikinci raunduna bütün bölge hazırlanmak zorunda. Çünkü Trump bu işin peşini bırakmayacak ve seçimlerden sonra büyük bir saldırıya girecek gibi geliyor bana. Bu da hem petrol fiyatları hem enflasyon hem Türkiye için kötü haber. Bölgede bir istikrar ve dengenin oluşmasına daha çok var gibi geliyor bana.

Ruşen Çakır: Ömer, çok teşekkürler. Senin işin var, seni yolcu ediyoruz. Biz Gönül’le arkandan sol propaganda yapmaya devam edebiliriz. Gönül, şaka bir yana, bugün sosyal medyada birçok birbirinden farklı analiz okudum. Bu analizlerin büyük bir kısmı çok takipçili birtakım araştırmacılar, Ortadoğu isimleri de var, Batılı isimler de var. Tahran’daki toplantıda ne oldu? Mekke Anlaşması’nın üç temsilcisi, Türkiye’den İbrahim Kalın, Pakistan’ın Genelkurmay Başkanı ve Suudi Arabistan’dan üst düzey bir yetkili gitti. İnan bana 50 tane yorum okuduysam 50’si de farklı şey söylüyor. Kimi “İran zor günler yaşıyor” diyor, kimi “Bu toplantı İran’ın bölgesel liderliğinin kabul edilmesi anlamına geliyor” diyor, kimi “İran’ı Mekke Anlaşmasına davet ettiler” diyor, kimi hiç alâkasız şeyler söylüyor. Yani her kafadan bir ses çıkıyor ve genellikle de bilgiye dayalı değil, zaten “bana göre’’ şeklinde yapılan yorumlar. Ama mesela ortak tanıdığımız, İran konusunda çok uzman bir isim olan Vali Nasır, bu buluşmanın, İran’ın elinin güçlenmesi anlamına ya da güçlendiğinin teyit edilmesi anlamına geldiği gibi bir yorum yapmıştı. Hakikaten ne olmuş olabilir orada? Yapılan birtakım çok düz açıklamalar var, İran tarafından yapılan açıklama ne? “Bölge güçlerinin güvenliğini kendilerinin sağlaması” gibi böyle çok gerçekleşmesi mümkün olmayacak şeyler söylüyorlar.

Gönül Tol: Evet, zaten X platformunun maalesef böyle bir tarafı var. Çok takipçiliyseniz, söylediğiniz şey birden gündem oluyor, kaynak belirtmiyorlar. O yüzden ben onları çok ciddiye almamaya çalışıyorum. Mümkün olduğunca ana akım medyadan takip etmeye çalışıyorum olayları. Bir de tabii bu yetkililerin yaptıkları açıklamalar var. Mesela Katarlı yetkililer bu müzakerelere dair ‘’İran iyi niyet göstermezse, bu müzakerelerden hiçbir şey çıkmaz” dedi. Bu önemli bir indikatör. Ne demek oluyor bu? Beklenen sonuç elde edilemedi, ki bu şaşırtıcı değil.

Birincisi, ben İran’la müzakerelerin olmasını önemsiyorum. Zamanlama açısından da önemli. Çünkü biraz evvel bahsettik, bugün İsrail’de seçimler olacak ve İsrail’de seçim sonuçları ne olursa olsun, seçimlerin hemen akabinde, İran’la o şiddet sarmalının derinleşeceğini bekleyebiliriz. Bir taraftan da gelecek hafta Amerika’da seçimler var; yine söylediğim gibi Trump bu konuda çok net konuştu. Trump’ın ne söylediği çok önemli olduğundan değil, fakat aynı zamanda bölgeye 10 bin deniz piyadesi gidiyor ve bunun yanında uçak gemileri yola çıktı, kasım sonunda bölgede olacak. Özellikle de dünkü Tahran’da yapılan müzakerelerden bir şey çıkmadığı için, yeni bir savaş beklenilebilir. İranlı yetkililerin de kendi yaptıkları açıklamalar var, onlar da bir çatışmanın tırmanmasını bekliyorlar.

Bütün bu ortam içerisinde, Suudi Arabistan’ın, Pakistan’ın, Türkiye’nin ve Katar’ın bu işi müzakereyle çözmek istemesi anlamlı tabii ki. Fakat bundan uzun soluklu bir şey çıkar mı? Ben hiç çıkacağını düşünmüyorum. Çünkü birincisi, her şeyden önce şimdi bu ülkelerin ne kadar ağırlığı var? Ağırlık derken tabii ki bu ülkeler önemsiz anlamında değil, Suudi Arabistan’ın, Pakistan’ın, Türkiye’nin ellerinde, İran’ın davranışını değiştirebilecek koz var mı, onu düşünmek lazım. Ne kadar İran’ı zorlayabilirler? Ömer’in söylediği gibi, İran açısından bu bir ölüm kalım mücadelesi. 28 Şubat’tan bu yana bugüne kadar devam eden bir savaş var ve şimdiki yeni İran rejimi bu savaşı kazandığını düşünüyor. Amerika’nın attığı adımlar gerçekten İran’ı zayıflatıyor. Özellikle bu limanlarını abluka altına almış olması, zaten çok kötü olan İran ekonomisini daha da zorluyor, bu bir gerçek.

Ama diğer taraftan İran rejimi mesela Hürmüz üzerindeki kontrol meselesi gibi temel konulardan ya da nükleer meselede taviz vermek istemiyor. Çünkü müzakerelerde daha zayıf tarafın Amerika olduğuna inanıyor. Bu değişmediği sürece, Amerika ve İran arasında bir uzlaşıya varılmadığı sürece, üçüncü partilerin, Türkiye’nin, Suudi Arabistan’ın, Pakistan’ın, Katar’ın yapabileceği çok bir şey yok.

Bugün neler konuşulmuş diye yine New York Times‘ın haberine baktım, Suudi Arabistan, Yemen ve Husi saldırılarını gündeme getirmiş. Bu Suudi Arabistan açısından çok anlaşılır bir durum, çünkü onlar için en zorlayıcı konu şu anda bu. Birkaç hafta evvel konuşmuştuk galiba, Husi saldırıları çok yoğunlaştığında, o zaman bu “Çölün Davos’u” denen bir zirve yapılacaktı. Suudi Arabistan bunu çok önemsiyor, önemli bir yatırımcı zirvesiydi ve bu ertelendi. Bu Muhammed bin Salman açısından çok önemliydi, ertelenmek zorunda kaldı, çünkü Husiler sürekli Suudi Arabistan’ın uluslararası havalimanına saldırıyor. Birkaç gün önce açılmıştı, şimdi yeniden kapanmak zorunda kaldı çünkü saldırılar yeniden başladı, Suudi Arabistan’ın enerji altyapısına saldırıyor. Dolayısıyla Suudi Arabistan açısından bir an evvel bu Husi saldırılarını durdurmak öncelikli; o yüzden Tahran’a gidiyor, temel motivasyonu bu.

Peki burada İran ne yapabilir? Husiler İran destekli bir grup olabilir fakat İran’dan bağımsız bir ajandaları var, İran bir düğmeye basarak Husilerin davranışını değiştiremez. Bu dosyalardan bir tanesiydi ve bu dosyada müzakerelerin doğuracağı sonuç çok kısıtlı. Kaldı ki Suudi Arabistan da herhalde bu diplomatik müzakerelerden çok bir şey beklemiyordu ki bu saldırıların durdurulması için Husilere 1 milyar dolar önermiş gibi haberler gördüm. Bu, Yemen konusu.

Diğer taraftan konuşulan Hürmüz meselesi var. Orada da İran’ın nisan ayında durduğu yerden farklı bir yerde olmadığını görüyoruz. İran nisan ayında, “Tamam, ben Hürmüz’de gemilerin geçişine izin veririm ama karşılığında da Amerika benim limanlarım üzerinde kurduğu ablukayı kaldıracak. Ayrıca enerji konusundaki yaptırımları kaldıracak ve dondurulmuş varlıklarıma erişimimi sağlayacak. Bu arada nükleer meseleyi ben hiç konuşmak istemiyorum” diyordu. Bugün geldiğimiz noktada İran rejimi bundan bir milim sapmış değil. Mesela dün JD Vance “Bizim İran’la masaya oturmamız için İran’ın nükleer zenginleştirmesini durdurması lazım. Ancak o zaman biz müzakereye otururuz” dedi. Amerika masaya oturmak için İran’dan bunu bekliyor. İran da “Ben kesinlikle nükleer meseleyi konuşmam, o daha sonraki müzakerelerin konusu. Eğer savaşın durmasını istiyorsanız her şeyden önce yaptırımları kaldıracaksınız ve bu abluka sona erecek” diyor. İran’ın masaya oturmak için öne sürdüğü şartlar, Amerika’nın kesinlikle “Hayır” dediği şeyler. O yüzden bugün geldiğimiz noktada 6-7 ay önceden farklı bir durum yok. O yüzden de ben bu müzakerelerden çok uzun soluklu bir şey çıkacağını beklemiyordum.

Üçüncüsü, diyelim ki Katar da dahil dört ülke, Tahran zirvesinde bir anlaşmaya, uzlaşıya vardılar. Onun ne kadar süreceği de belli değil. Hatırlayalım, haziranda yine Katar’ın arabuluculuğunda bir uzlaşı olmuştu, 2 hafta sürdü, 2 hafta sonra saldırılar yeniden başladı. Neden bunlar oluyor? Dediğim gibi, çünkü bir taraftan bu savaşı kazandığını ve elinin daha güçlü olduğunu düşünen bir İran rejimi var, sorunlardan bir tanesi bu. İkincisi, Hürmüz konusunda kesinlikle taviz vermek istemeyen, kesinlikle savaş öncesi statükoya dönmek istemeyen bir İran rejimi var. Üçüncüsü, nükleer meseleyi müzakere konusu etmek istemeyen bir İran rejimi var. Bunun karşılığında, ümitsiz bir şekilde Hürmüz meselesini çözmek ve savaş öncesi statükoya dönmek isteyen bir Amerikan yönetimi var. İlk müzakerelerin parçası olarak nükleer müzakereleri görmek isteyen bir Amerikan yönetimi var. Bunlar birbiriyle uzlaştırılması çok güç noktalar. Amerika ve İran arasında arada bu kadar derin bir uçurum varken, Suudi Arabistan, Türkiye, Pakistan, Katar ne yapabilir?

Dediğim gibi ben yine de bu tür diplomatik şeyleri, özellikle bölge ülkelerinin inisiyatifiyle başlayan ve İran’ı da dahil eden müzakereleri önemsiyorum. Ama Amerika ve İran bir uzlaşıya varmadan, karşılıklı tavizler verme konusunda ve tavizlerin zamanlaması konusunda… Mesela taviz verme konusunda uzlaşsalar bile bir taraf “Tamam, ben ablukayı kaldıracağım ama önce sen Hürmüz’ü açacaksın” ya da “Önce sen nükleer konuda adım atacaksın” diyor. Öbürü “Hayır, önce sen” diyor. Dolayısıyla çok karmaşık bir durum söz konusu ve böyle bir konjonktürde de bu ülkelerin yapabileceği şeylerin sınırı var. Şimdi seçim sonrasını beklemek lazım. Dediğim gibi İran rejiminden isimlerin açıklamalarına dayanarak, benim anladığım, İran da savaşın, çatışmaların yeniden başlamasını bekliyor. O durumda Trump nasıl davranacak? Tabii Amerika’nın çıkarları açısından düşündüğümüzde rasyonel olan, bu savaşı yeniden başlatmamak ve İran’la bir müzakereye oturmak ve taviz vermek. Çünkü gerçekten burada eli zayıf olan taraf Amerika.

Mesela şimdi seçimleri, kamuoyu yoklamalarını görüyoruz. Normalde hele de ara seçimlerde dış politika çok az rol oynar. Fakat bu seçimlerde, gelecek hafta salı günü yapılacak seçimlerde, seçmen davranışını belirleyen temel faktörlerden bir tanesi İran’la savaş. Çünkü benzin ve mazot fiyatlarındaki artış, Amerikalı seçmenin birebir günlük hayatını cebini etkiliyor. O nedenle dış politika çok önemli bir rol oynuyor. Bu seçimlerden sonra Trump eğer yeni bir saldırı sarmalına girerse, bugüne kadar askeri yöntemlerle başaramadığı neyi başaracak? Artık 2 yılı kalmış oluyor Trump’ın. Dolayısıyla geriye bir önemli bir miras bırakmak istiyor. Bugüne kadar Trump’ın hep söylediği şeylerden biri “Ben Amerikan ekonomisini düzlüğe çıkarmış lider olarak hatırlanmak istiyorum” idi. İran’la yeniden savaşa başladığınızda, Amerikan ekonomisi daha zor bir duruma girecek. O yüzden Amerika açısından en rasyonel olan şey, İran’la bir uzlaşıya varmak. Ama tabii Trump’tan her zaman en rasyonel olanı yapmasını beklemek de çok rasyonel değil.

Ruşen Çakır: Evet, değil. Adamın seçim kampanyası sırasında yaptığı konuşmalardan birtakım kırpılmış videolar görüyorum sosyal medyada. Neler söylüyor! Onun söylediklerinden birisini Türkiye’de herhangi bir siyasi parti lideri söylese büyük olay olur. Neyse, çok teşekkürler Gönül. Ömer’i erken yolladık. Bu arada Mekke Anlaşması Meclis’te Dışişleri Komisyonu’nda geçti, Genel Kurul’a girecek ve geçecek. Hatta ilginç bir şekilde CHP de destek veriyor. Ama sonra ne olacak bakalım, göreceğiz. Çok teşekkürler Gönül Tol ve Ömer Taşpınar’a, izleyicilerimize de teşekkürler, haftaya buluşmak üzere, iyi günler.

Medyascope'u destekle. Medyascope'a abone ol.

Medyascope’u senin desteğin ayakta tutuyor. Hiçbir patronun, siyasi çıkarın güdümünde değiliz; hangi haberi yapacağımıza biz karar veriyoruz. Tıklanma uğruna değil, kamu yararına çalışıyoruz. Bağımsız gazeteciliğin sürmesi, sitenin açık kalması ve herkesin doğru bilgiye erişebilmesi senin desteğinle mümkün.

Paylaş