Gazetelerin kitap ekleri ve kültür sanat sayfalarına 11 yıl önce düşen haber kederli bir heyecanı masaya bırakıyordu. Türk şiirinde geleneğe, kalıplara meydan okuyan Garip şiirinin yeni kuşak şairleri etkisi altına aldığı 1940’larda meğer Ermeni şairler de bu çizgiden etkilenip yol yürümüşler. Yetmedi “Balkıs” (1942) adında bir de ortak şiir kitabı çıkarmışlar. Şairler Türk değil ama şiirler Türkçedir. Ama her nasılsa Türk edebiyatının üstat araştırmacıları dahil hiç kimse bu Türkçe şiir kitabının müellifleri Haygazun Kalustyan (1920-1985) ve Garbis Cancikyan’dan (1920-1946) söz etmemiştir. Neyse ki Yertvart ve Payline Tomasyan bu eserin okurla buluşmasını sağlar. (1)
Bu iki “Garip” şairden Cancikyan çok erken yaşta veremden ölür. Kalustyan ise Cancikyan’ın olmadığı bir dünyada söyleyeceği sözleri bir süre daha söylemeye devam eder. Aras Yayıncılık geçtiğimiz günlerde bastığı “Güzel Şeyler Tesadüf Etsin” kitabıyla Kalustyan’ın hayatını ve şiirini bütünlüklü olarak okuyucuya ulaştırmış oldu.
1940’lı yılların savaş ortamında sesini duyuran Kalustyan’ın bir kitapla yeniden gündeme gelmesi 1948 yılındadır. Kanlı dünya savaşının sonlandığı ve yeni bir dünya umudunun çok daha güçlü olduğu bir ortamda İstanbul Ermeni edebiyatı da sanat alanında kendini var etmeye çalışır. Kalustyan’ın söz ettiğimiz yıl yayınlanan Karüği Lamparı (Gaz Lambası) adlı şiir kitabı Tebi Luys (Işığa Doğru) Yayın Dizisi’nden çıkar. Hem yayınevinin hem Kalustyan’ın kitabının adındaki ışık vurgusu aslında karanlıktan çıkma gayretinin iletisidir. Işığa Doğru’nun ilk yayınında “sanat sanat içindir” fikriyatının çoktan iflas ettiğini ve insanlığın ortak iyilik ve mutluluğunu tesis etme üzere yapılan sanattan yana olduğu yazılıdır. Ve bu görevin kişisel heyecanlarla ve melankolilerle sınırlanamayacağı vurgulanır.
Gaz lambası imgesi
Kalustyan’ın “Gaz Lambası”ndaki şiirler de yıkıma uğramış bir dünyanın ardından barışa, ekmeğe, umuda, aşka ve var olmaya dair söylenen şarkılardır. Şiirlerine baktığımızda en çok kullandığı kelimeler de bunlardır. Şiirlerinin adlarında da en çok ekmek ve şarkı yer alır. “Gaz Lambası” ise onun vazgeçilmez imgesidir. Lambanın ölgün ışığı 20’inci yüzyılın ikinci yarısına doğru giderken hem insanlığın geldiği noktayı ve varılması gereken yeri aydınlatmaktadır. Şairin bu ışığa tutkun olduğu söylenemez. Dünyanın geldiği noktada bu yol göstericinin yetersizliğine işaret etmektedir. Kitapla aynı adı taşıyan şiirde Edison’dan yıllar sonra İstanbul gibi bir şehirde elektrik akımının yokluğunu dizelere taşır ve:
“-Ana/yakıver/gaz lambasını!/yirminci asrın yarısına varmaya bunca yakın/ümitli gözlerle okunur/gazetenin her bir sütunu” (s.33) der.
Kalustyan bu asrın şarkısını söylerken şairin görevini teslim eder. Kimi zaman şarkıdan haykırmaya geçer. Zamanın “mahrumiyetlerine maruz kalan” insanın yaşadığı acılardan söz eder:
“-sesim ne kadar uygun olmasa da şarkıya-/mecburum ben haykırmaya” (s.42)
“Yaşanmış Günlere İtiraz” ise bir karşı çıkış kadar bir tespit ve tehlikeyi ifade eden bir şiirdir. Kaderci anlayışa yönelik yergi ve hesaplaşma da söz konusudur. Ancak, insan emeğine ve geleceğine gem vuran gerçeği de söyler:
“Ah o görünmez musibet el/devirden devire/ülkeden ülkeye/tutar değiştirir adını-/Allahın takdiri olur/alınyazısı/tesadüf ya da kader!” (.s37)
Şiirde geçen “görünmez el” ifadesi Türkiye’de toplumsal mücadele içinde yer alan bazı aydınlar tarafından da kullanılır. Onları engelleyen bir görünmez elden söz ederler.
Şiirinin kahramanlarını tanıtır ve onların şiirde yer alma gerekçesine değinir. Işığa Doğru’nun manifestosundaki görevi hatırlarcasına söz ettiği dert ile sıradan görülen insana seslenir. “Duvarcı” şiiri bunlardan biridir.
“Bütün başka çalışanlar gibi/kaçmazsın sen de/gerçekçi yazarların dikkatinden/taşın üstüne ve harcın içine/karışır terin madem” (s.48).
Kitap boyunca gaz lambası bizlere eşlik ediyor. “Gaz Lambası Konuşuyor” şiirinde yokluk içinde yaşayan insanlara gaz lambası tanıklık ediyor. Savaş ve yokluk şiirin temasıdır. Gaz lambasında yanacak gaz bile yoktur, belki. Çünkü gaz lambasının asılı olduğu evde yaşayanlar onun ışığına hasrettir. Bununla birlikte umudu bir masal inceliğinde işler. “Uyuyan Küçük Çocuklar İçin” şiirini şöyle bitirir:
“İşte/çocuk kılığında girer evlerimize/mutluluk” (s.61).
Kalustyan’ın son şiir kitabı
Kalustyan’ın son şiir kitabı Kordzis campun vra (İşime Giderken) 1962’de To Yayın Dizisi’nden çıkar. Kitapta 1940’ların sonundan 1960’lara kadar yazılmış şiirleri yer alır. İlk kitabındaki temalar ve unsurlar yerini almaya devam eder. Ancak, “Yangın” şiiri günümüze kadar sürüp gelen fabrika/atölye yangınlarını hatırlattığı için dikkat çekicidir. Şiirde ölen işçi yoktur, işsiz kalan çaresizler vardır:
“İşitmedin mi?/kauçuk fabrikası küle döndü dün gece/(…)Bak işte/akın akın/geri dönüyorlar/yeni sokaklar aramaya gidiyorlar-/işte bugün yeni sokaklarda onlar/tekrar/ekmek aramaya gidiyorlar” (s.72).
Yazının başında Türk şiirinin Garip akımının etkisine değinmiştik. Kalustyan’ın çoğu şiirinde bunu görmek mümkün. Ancak, Orhan Veli’nin “Zilli Şiir”ini hatırlatan “Bir İş Arayanın Yedi Günü” şiirine değinmemek olmaz. Şiirde haftanın altı günü iş aramaya dair yapılan anlatılır. Son gün Pazar ise şöyle anlatılır:
“pazar-malum-istirahat günüydü/tadını çıkardı!” (s.75)
Kitabın en çarpıcı şiirlerinden birinin “Barış”. 1940’lı yılların baskısını görmüş Türk şairlerinin de savaş karşıtı ve barış yanlısı epeyce şiirinin olduğunu söylemekte fayda var. Kalustyan bu şiiri hem “Gaz Lambası”nda hem “İşime Giderken” kitabına dahil eder. Bu da onun gaz lambasının ışığı kadar barış kavramına ne denli önem verdiğinin göstergesidir. Uzun sayılabilecek ve beş bölümden oluşan bu şiirde savaşa kurban giden ve hayatta kalan iki Haygaz’dan ve bir Haygaz daha doğurma şansı olmayan Maryam’dan söz ettiği bölümün en çarpıcı kısım olduğunu söylemem gerek.
Söz konusu Kalustyan ise gaz lambası olmadan olmaz. Burada da “Gaz Lambası” adıyla bir şiire rastlarız. Bu imge başka şiirlerde de yer alır. Ohannes Şaşkal, onun zorlu hayat hikayesini ve şiirlerini anlattığı kapsamlı yazısında Haddeciyan’ın Kalustyan ile ilgili şu sözlerini aktarır:
“Tahminen İşime Giderken kitabını yayımladıktan bir-iki yıl sonra Haygaz(un) Kalustyan Erivan’a gitti. Asla bilemedim, beraberindeki gaz lambasını da oraya götürmüş müydü?” (s.17)
Bu şaka yollu atfın cevabını biz de bilmiyoruz. Ama gerçek şu ki İkinci Dünya Savaşı’nın karanlık yıllarında gaz lambasını meşale bilmiş Kalustyan ve onun şiirleri, sağlığında her ne kadar değeri bilinmediyse de, bugün daha gür bir ateşle hem de garipliğinden sıyrılmadan sanatın yolunu aydınlatmaya devam ediyor. (2)
NOTLAR:
(1) 2014 yılında İş Bankası Yayınları’ndan çıkan Balkıs “Kayıp Şairler” dizisinden çıkar. Buradaki “kayıp” ifadesinin durumu yeteri kadar karşılamadığını düşünüyorum. En azından bu iki şair için “yok sayılan” demek daha yerinde olacaktır. Türk edebiyat dünyasının 1940’larda ve sonrasında bu iki şairden haberdar olmaması ihtimali çok düşüktür.
(2) Kitapta “Gaz Lambası”nın ilk baskısının kapağında Agop Arad’ın çizimini görmenin ayrı bir değer olduğunu belirtmeliyim. Diğer yandan Arad’ın çizdiği Kalustyan portesi de kitapta yer alıyor. Görülmeye değer.
