Eski Irak Başbakanı Nuri Maliki’nin yeniden başbakanlığa aday gösterilmesi, Washington’dan gelen sert uyarılarla birlikte ülkeyi yeni bir siyasi krizin eşiğine getirdi. ABD Başkanı Donald Trump, Maliki’nin seçilmesi halinde Irak’a verilen desteğin kesileceğini açıkladı. Peki Maliki kimdir, neden yeniden sahneye çıktı ve ABD’nin tepkisinin arkasında ne var?
Irak’ta Şii partilerden oluşan Koordinasyon Çerçevesi’nin (CF), Nuri Maliki’yi başbakanlığa aday göstermesiyle birlikte Bağdat’taki dengeler yeniden sarsıldı. Adaylık kararının hemen ardından ABD’den gelen sert açıklamalar, Irak siyasetini uluslararası bir kriz başlığına dönüştürdü.
ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio, görevdeki Başbakan Muhammed Şiya es-Sudani’yi arayarak, “İran kontrolündeki bir hükümetin Irak’ın çıkarlarına öncelik veremeyeceği, Irak’ı bölgesel ihtilafların dışında tutamayacağı ve ABD-Irak ortaklığını geliştiremeyeceği” uyarısında bulundu. Bu uyarıdan birkaç gün sonra ise ton daha da sertleşti.
Trump, Çarşamba günü yaptığı açıklamada, “Maliki en son göreve geldiğinde ülkeyi yoksulluk ve topyekûn karmaşaya sürükledi. Bunun yeniden yaşanmasına izin verilemez” dedi.
Trump, Maliki’nin seçilmesi halinde “ABD’nin Irak’a artık yardım etmeyeceğini” söyleyerek, “Bizim yardımımız olmadan Irak’ın başarı, refah ve özgürlük şansı sıfırdır” ifadelerini kullandı.
Maliki’den sert yanıt: “Açık bir müdahale”
Nuri Maliki, Trump’ın açıklamalarına hızla yanıt verdi. ABD’yi Irak’ın iç işlerine karışmakla suçlayan Maliki, bu tutumun “Irak’ın demokratik sisteminin ihlali” olduğunu söyledi.
X’te yaptığı paylaşımda, “Irak’ın iç işlerine yönelik bu açık Amerikan müdahalesini kategorik olarak reddediyoruz” diyen Maliki, Koordinasyon Çerçevesi’nin kararı doğrultusunda “Irak halkının yüksek çıkarları için sonuna kadar çalışacağını” vurguladı.
Trump’ın çıkışının ardından Bağdat’ta ABD Büyükelçiliği yakınlarında protestolar düzenlendi. Göstericiler “Maliki’ye evet” sloganları atarken, Trump’ın fotoğrafı ve ABD bayrağının bulunduğu posterlerin yakıldığı bildirildi.
Nuri Maliki kimdir?
1950’de Kerbala yakınlarındaki Hindiye kasabasında doğan Nuri Maliki, siyasi olarak aktif bir aileden geliyor. Büyükbabası İngiliz işgalcilere karşı isyan çağrıları yapan şiirler yazmış, babası ise Arap milliyetçisi bir figürdü.
Maliki, 1970’li yıllarda Saddam Hüseyin’e karşı faaliyetleri nedeniyle ölüm cezasına çarptırıldı ve 1979’da Irak’tan kaçtı. Yaklaşık 25 yıl sürgünde yaşayan Maliki, ağırlıklı olarak Suriye ve İran’da bulundu ve Dava Partisi içinde Saddam karşıtı faaliyetler yürüttü. Ailesinin topraklarına el konuldu, onlarca akrabası öldürüldü. Köyüne ancak 2003’teki ABD işgalinden sonra dönebildi.
Saddam Hüseyin’in devrilmesinin ardından Irak’a dönen Maliki, 2006 yılında uzlaşı adayı olarak başbakanlığa getirildi ve 2006-2014 yılları arasında iki dönem görev yaptı. Saddam Hüseyin’in idam kararını imzalayan isim de Maliki oldu.
İki dönem görev yapan tek başbakan
Maliki’nin başbakanlığı, mezhepçi siyaset suçlamaları, kötü kamu hizmetleri, yaygın yolsuzluk iddiaları ve güvenlik krizleriyle anıldı. Sünni ve Kürt kesimleri dışladığı, Şii ağırlıklı bir yönetim kurduğu yönündeki eleştiriler giderek arttı.
ABD’li yetkililer, Maliki döneminde İran’ın Bağdat üzerindeki nüfuzunun güçlendiğini sık sık dile getirdi. 2014’te Irak ordusunun Musul’u IŞİD’e bırakması, Maliki yönetiminin en ağır mirası olarak kayda geçti. ABD, İran, Sünni liderler ve Irak’ın önde gelen Şii dinî otoritelerinin ortak baskısıyla Maliki görevden ayrıldı.
Buna rağmen Maliki, Devlet Hukuku Koalisyonu’nun lideri olarak siyasette etkisini korudu. Analistlere göre, silahlı gruplar, güvenlik bürokrasisi ve yargı içindeki bağlantıları sayesinde nüfuzunu sessizce yeniden inşa etti.
Neden şimdi aday gösterildi?
Irak’ta Saddam Hüseyin sonrası kurulan siyasi sistem, mezhepsel ve etnik güç paylaşımına dayanıyor. Başbakan Şiilerden, Meclis Başkanı Sünnilerden, Cumhurbaşkanı ise Kürtler arasından seçiliyor.
11 Kasım 2025’te yapılan genel seçimleri, görevdeki Başbakan Sudani’nin liderliğindeki İmar ve Kalkınma Koalisyonu kazandı ancak Sudani hükümeti kuramayınca geri çekildi. Bunun üzerine Koordinasyon Çerçevesi, Maliki’yi aday gösterdi. CF, bu tercihi Maliki’nin “siyasi ve idari deneyimi” ile gerekçelendirdi.
Chatham House’dan Renad Mansour’a göre, Suriye’de tutuklu bulunan binlerce IŞİD’linin Irak’a nakledilmesi gündemdeyken güvenlik kaygıları Maliki’yi yeniden “tecrübeli bir isim” olarak öne çıkardı.
İran faktörü ve ABD’nin kırmızı çizgisi
Koordinasyon Çerçevesi, İran’a yakınlığıyla bilinen Şii partilerden oluşuyor. Bu yapı içindeki bazı grupların, Tahran destekli milislerle doğrudan bağlantıları bulunuyor.
ABD, uzun süredir Irak’ta İran etkisinin sınırlanmasını talep ediyor. Washington, İran bağlantılı milislerin hükümette yer alması halinde Irak’ın petrol gelirlerine erişimin kısıtlanabileceği tehdidini daha önce de dile getirmişti. Trump’ın Maliki çıkışı, bu çizginin en sert ifadesi olarak görülüyor.
Atlantik Konseyi’nden Victoria Taylor ise Maliki’nin adaylığının yalnızca İran’ın dayatması olmadığını, Şii, Sünni ve Kürt siyasetçiler arasında yapılan pazarlıkların sonucu olduğunu belirtiyor.
Şara’ya “cihatçı terörist” demişti
Maliki’nin Suriye’nin geçici Devlet Başkanı Ahmed eş-Şara’ya yönelik sert açıklamaları da Washington’da rahatsızlık yaratmış durumda. Maliki, Şara için “cihatçı terörist” demiş, Irak’ta terör suçlarından arandığını söylemişti.
ABD ve Türkiye’nin desteklediği Şara yönetimi, Trump’ın Ortadoğu vizyonunun önemli ayaklarından biri. Bu nedenle Maliki’nin Suriye yaklaşımı, ABD açısından bir başka kırmızı çizgi olarak değerlendiriliyor.
Gözler cumhurbaşkanlığı sürecinde
Irak’ta başbakanı cumhurbaşkanı atıyor. Bu nedenle gözler, mecliste yapılması planlanan cumhurbaşkanlığı seçimine çevrilmişti ancak ABD’den gelen sert tepkilerin ardından oylama ertelendi.
KDP ve KYB’nin, aday üzerinde daha fazla istişare için süre istediği bildirildi. KDP’nin bu kez cumhurbaşkanlığı için kendi adayı olan Dışişleri Bakanı Fuad Hüseyin’i göstermesi, süreci daha da karmaşık hale getirdi.
Kaynak: Reuters, Al-Monitor, DW
