“İktidar ahlakla sınırlandırılmadığında, ahlak iktidarın diline dönüşür.”
Türkiye’de son yıllarda kamuoyunda sıkça dile getirilen “İslamcılık bitti mi?” sorusu, yüzeyde bir ideolojik yorgunluk tartışması gibi görünse de, gerçekte daha derin bir meseleye işaret etmektedir: İslamcılığın ahlaki ve siyasal meşruiyetinin aşınması. Bu yazı, İslamcılığı tekil ve homojen bir düşünce geleneği olarak ele almamakta; Türkiye’de belirli bir tarihsel dönemde devletle bütünleşmiş siyasal-dini pratiği merkeze alarak, bu pratiğin iktidar deneyimi karşısında yaşadığı normatif krizi tartışmaktadır.
Dolayısıyla mesele, bir ideolojinin “sona erip ermediği”nden ziyade, hangi koşullarda meşruiyet üretme kapasitesini kaybettiği sorusudur.
İslamcılığın tarihsel iddiası ve ahlaki zemin
Bilindiği gibi İslamcılık, kökleri Osmanlı’nın son dönemine uzanan bir düşünce geleneğidir. Türkçülük ve Batıcılık gibi akımlarla birlikte, imparatorluğun çözülme sürecinde siyasal bir arayış olarak ortaya çıkmıştır. Ancak Türkiye’de 1960’lardan itibaren tercüme metinler aracılığıyla yeniden kurulan İslamcılık, modern dünyada adalet, zulüm ve iktidar ilişkisini merkeze alan ahlaki bir itiraz dili olarak kamusal alanda belirginleşmiştir.
Bu evrede İslamcılık, sömürüye, emperyalizme, yerli despotizme ve adaletsizliğe karşı güçlü bir normatif iddia geliştirmiştir. Devlet kutsal bir yapı değil; sorgulanması gereken bir iktidar alanı olarak görülmüş, adalet ve emanet kavramları siyasal tahayyülün merkezine yerleştirilmiştir. Bu yönüyle İslamcılık, uzun süre iktidara mesafeli bir ahlaki pozisyon üzerinden kendisini tanımlamıştır.
Milli Görüş çizgisiyle birlikte bu dil, yerli bir sosyolojiye yaslanarak dergiler, vakıflar, cemaatler ve sivil ağlar aracılığıyla toplumsallaşmıştır. Ancak bu dönem de bütünüyle sorunsuz değildir. Çoğulculuk, kadın meselesi ve toplumsal hiyerarşiler gibi alanlarda ciddi körlükler barındırdığı; ahlaki itirazın çoğu zaman toplum içi iktidar ilişkilerine yeterince yönelmediği de göz ardı edilmemelidir. Bugünkü meşruiyet krizini sağlıklı biçimde okuyabilmek için, bu tarihsel sınırları da hesaba katmak gerekir.
İktidar deneyimi ve normatif tıkanma
İslamcılığın yaşadığı asıl kırılma, İslamcı gelenekten beslenen bir siyasal hareketin devleti yönetmeye başlamasıyla ortaya çıkmıştır. Bu aşamada iktidar, artık uzakta bir hedef değil; gündelik ve somut bir pratik hâline gelmiştir. Ve her iktidar pratiği gibi, bu deneyim de İslamcılığın normatif iddialarını doğrudan sınamıştır.
Hukukun üstünlüğünün aşındığı, kuvvetler ayrılığının zayıfladığı, liyakatin yerini sadakatin aldığı ve yolsuzluğun sıradanlaştığı bir siyasal zeminde, İslamcılığın adalet merkezli dili giderek sessizleşmiştir. Bir düşünce geleneğinin meşruiyeti, yalnızca ne söylediğiyle değil; kriz anlarında neye sessiz kaldığıyla da ölçülür. Bu noktada ortaya çıkan şey, basit bir siyasal başarısızlık değil; ahlaki meşruiyetin erozyonudur.
Burada altı çizilmesi gereken husus şudur: Sorun yalnızca iktidarın bozucu etkisi değildir. Aynı zamanda İslamcılığın, iktidar ihtimalini ahlaki ve kurumsal olarak yeterince düşünmemiş olmasıdır. Çoğunluk gücünün sınırları, iktidarın denetlenme biçimleri ve ahlaki otoritenin nasıl korunacağı meselesi, iktidar öncesinde derinlikli biçimde tartışılmadığında, iktidar anında ciddi normatif boşluklar ortaya çıkmıştır.
Dinin devletleşmesi ve meşruiyet aşınması
Bu krizin önemli bir boyutu, din–devlet ilişkisinin aldığı yeni biçimde somutlaşmaktadır. Özellikle Diyanet İşleri Başkanlığı üzerinden şekillenen yapı, dinin kamusal rolünü belirleyen merkezi bir aktöre dönüşmüştür. Buradaki temel sorun, Diyanet’in varlığı değil; ahlaki özerkliğini yitirmesidir.
Din, iktidarı sınırlayan bir normatif referans olmaktan çıkarak, siyasal tercihleri meşrulaştıran bir dile eklemlendiğinde, eleştirel niteliğini kaybetmektedir. Bu süreç yalnızca devletin tek taraflı bir yönlendirmesiyle açıklanamaz. Dini aktörlerin önemli bir kısmı, bu bütünleşmeyi rızayla ve güç alanı olarak sahiplenmiş; böylece din, giderek düzenin metafiziği hâline gelmiştir. Bu durum, İslamcılığın tarihsel olarak savunduğu ahlaki mesafe ilkesinin fiilen ortadan kalktığını göstermektedir.
Ahlaki direncin geri çekilişi
Bu noktada mesele artık “İslamcılık sona erdi mi?” sorusundan çok, ahlaki direncin iktidar karşısında neden geri çekildiği sorusuna dönüşmektedir. Tarihsel deneyimler, iktidarla fazlasıyla iç içe geçen her ahlaki söylemin, zamanla iktidarın gerekçesine dönüştüğünü göstermektedir. İslamcılık da bu genel kaderden muaf kalmamıştır.
Ahlak, iktidarı sınırlamak yerine onu koruyan bir işlev üstlendiğinde; din, zulme karşı bir uyarı olmaktan çıkıp istikrarın dili hâline geldiğinde; eleştiri fitne, itiraz ihanet olarak kodlandığında, ortada artık bir ahlak siyaseti değil, siyasetin ahlakı araçsallaştırması vardır. Bu durum, İslamcılığın siyasal meşruiyetini olduğu kadar, ahlaki inandırıcılığını da zedelemiştir.
Ebu Hanife hattı ve normatif karşılaştırma
Yaşanan bu meşruiyet krizi karşısında, İslam düşünce geleneği içinde geliştirilen alternatif iktidar tasavvurlarını yeniden hatırlamak öğretici olabilir. Özellikle Ebu Hanife, iktidar karşısında ahlaki özerkliği esas alan bir duruşun sembol isimlerinden biridir. Ebu Hanife’nin devlet görevlerini reddetmesi, siyasal bir protestodan ziyade, adaletin iktidar tarafından tanımlanamayacağı yönündeki normatif tutumunun bir sonucudur.
Bu hat, bugünkü tartışma açısından önemli bir ölçüt sunar: Ahlak, iktidarın içinde mi tanımlanacaktır, yoksa iktidarın üzerinde mi konumlanacaktır? Türkiye’de İslamcılığın yaşadığı meşruiyet krizi, bu soruya fiilen verilen cevabın sonuçlarıyla ilgilidir.
Sonuç: Meşruiyet kriziyle yüzleşmek
Bugün gelinen noktada, Türkiye’de İslamcılığın yaşadığı şey bir “bitiş”ten çok, ahlaki ve siyasal meşruiyet krizidir. Bu kriz, genç kuşaklarda temsil sorununa, dini söylemin ikna gücünün azalmasına ve normatif iddiaların boşalmasına yol açmaktadır.
Bu krizin aşılması, yeni sloganlar ya da savunmacı söylemlerle değil; iktidarla kurulan ilişkinin radikal bir yüzleşmeye tabi tutulmasıyla mümkündür. Aksi halde tartışma, yalnızca bir teşhis olarak kalacak; kalıcı bir dönüşüm üretmeyecektir.
Asıl soru hâlâ ortadadır:
Ahlakı iktidarın emrinden kurtaramayan bir siyasal gelenek, meşruiyetini nasıl yeniden kurabilir?
