Başak Sayan Medyascope’a konuştu: “Ataerkil toplum kadının görünürlüğünü denetleme eğiliminde”

Oyuncu ve yazar Başak Sayan, Medyascope’a verdiği röportajda Türkiye’de ünlü kadın olmanın toplumsal baskılarını, anneliğin kariyere yapısal etkisini ve oyunculuktan yazarlığa geçiş sürecini anlattı. Sayan, kadınların yaş ve beden üzerinden yargılandığı ataerkil bakış açısını eleştirirken yeni romanı “Gülün Açtığı Gece”nin polisiye, tarih ve felsefeyi nasıl bir arada işlediğini de ortaya koydu.

Oyunculuğu bırakıp yazarlığa yönelen ve yeni romanı Gülün Açtığı Gece ile felsefe, tarih ve polisiye türlerini bir araya getiren Başak Sayan, Türkiye’de ünlü bir kadın olmanın zorluklarından annelik sonrası kariyer deneyimlerine ve yazarlık ile popülerlik arasındaki ilişkilere dair geniş bir perspektifte görüşlerini Medyascope’tan Emir Berke Yaşar’a anlattı.

Sayan, oyunculuğu bırakıp yazarlığa yönelme motivasyonunu, “Kendimi bildim bileli yazmak var olma biçimim” sözleriyle açıkladı:

“Oyunculuğu bırakmak bilinçli bir karar değildi. Hayatın kendi akışında gerçekleşen bir yön değişimiydi. Yazmak benim için hiçbir zaman bilinçli bir meslek seçimi olmadı. Kendimi bildim bileli yazdığım için yazmak, benim düşünme, kendimi ifade etme ve var olma biçimim. İlk romanımı yazdığımda kariyer planlaması yapmıyordum. Daha ziyade bir hayalimi gerçekleştiriyordum. Setlerden arta kalan zamanlarımda sürekli yazı masamdaydım. Fakat zamanla şunu fark ettim; yazıyla kurulan bağ çok farklı bir derinlik taşıyor.

Oyunculukta temas dolaylıdır; bir karakter aracılığıyla gerçekleşir. Yazıda ise okurun zihniyle birebir temas kurarsınız, metin okurun içinde yeniden doğar ve derin bir bağ oluşur. Çocuklarımın doğumu önceliklerimi değiştirdi; daha içe dönük, derin üretime yöneldim. Oyunculuk hayatımın parçasıydı, yazarlık ise zamanla merkeze yerleşti; bu bir kopuş değil, yoğunlaşmaydı.”

Sayan, kadın oyuncuların kendilerine biçilen kimliğin dışına çıktıklarında karşılaştıkları dirençlerden bahsetti:

“Türkiye’de görünürlük, özellikle oyunculukta yalnızca popülerlik değil, ekonomik ve profesyonel bir güç alanı. Şöhret bir sermaye ama aynı zamanda güçlü bir etiket de yaratıyor: Toplum sizi belirli bir kimlikle tanıyor ve dışına çıktığınızda dirençle karşılaşıyorsunuz. Oyunculukta tanınmak avantajken, yazarlığa geçtiğinizde bu görünürlük ön kabule dönüşebiliyor; insanlar metne değil, imaja bakıyor. Kadınlar için bu daha keskin: ‘Güzel’, ‘oyuncu’, ‘popüler’ gibi etiketler entelektüel üretimle çelişiyormuş gibi algılanıyor. Başlangıçta sahip olduğum görünürlük ve etiketler, okurun önce metni değil beni tanıdığı kimlikle okumasına yol açtı. Bu bireysel değil, kültürel bir önyargı. Romanlarım okundukça ve tartışıldıkça bu önyargı kırıldı. Şöhret kapıyı açar; kalmayı sağlayan metnin kendisidir.”

İşte Başak Sayan röportajımız:

“Erkekler kilo aldıklarında ve yaşlandıklarında ‘karizmatik’ olabilir, kadınlar ise ‘bakımsız’ ilan edilir”

Türkiye’de ünlü bir kadın olmanın zorlukları nelerdi?

Türkiye’de ünlü bir kadın olmak yalnızca görünür olmak değil, sürekli göz önünde yaşamak demek. Kamusal ve özel alan arasındaki sınır zayıf ve geçirgen; yaptığınız her şey daha fazla yargılanıyor. Kadınsanız davranışlarınız çoğu zaman mesleki değil, ahlaki bir süzgeçten de geçiyor. Bu durum hayatı kısıtlayabiliyor; daha temkinli olmak ve uygun zeminleri hesap etmek gerekiyor. Şöhret bir güç ama sürekli dikkat gerektiriyor ve zamanla tüketici olabiliyor. Ünlü kadın ile ünlü erkek arasındaki farklar belirgin; erkek çoğu zaman mesleki performansıyla değerlendirilirken kadın hem mesleki hem kişisel hem de ahlaki bir çerçevede sınanıyor. Bu yalnızca magazinsel bir durum değil, toplumsal bir refleks. Ataerkil toplum kadının görünürlüğünü denetleme eğiliminde. Kadının bedeni neredeyse kamusal alan gibi muamele görüyor; yaşı, kilosu, yüzündeki değişim sürekli kayıt altına alınıyor. Oysa erkek ünlüler için bu refleks pek görülmez. Onların yaşı deneyim olarak okunur, kadınların yaşı ise değer kaybı gibi yorumlanır. Erkekler kilo aldıklarında yahut yaşlandıklarında “karizmatik” olabilir, kadınlar ise “bakımsız” ilan edilir. Zamanın izlerini taşımak eksiklik değil, yaşam göstergesidir; sorun yaş almak değil, buna tahammül edemeyen bakış açısıdır.

• Anne olduktan sonra kariyeriniz nasıl etkilendi?

Anne olduktan sonra kariyer meselesi artık yalnızca profesyonel bir konu değil, toplumsal bir mesele hâline geliyor. Türkiye’de annelik hâlâ yoğun biçimde kutsallaştırılıyor ve kadının asli kimliği olarak kodlanıyor. Bu kültürel kod, kadının kamusal alandaki varlığını ikincilleştiren bir beklenti sistemi yaratıyor. Toplum, kadından aynı anda hem “ideal anne” hem “ideal eş” hem de “başarılı profesyonel” olmasını bekliyor; üstelik bu roller arasında gerçek bir destek mekanizması sunmadan. Sonuç olarak kadın sürekli performans baskısı ve suçluluk hissi yaşıyor. Türkiye’de geleneksel aile yapısı hâlâ güçlü ve bakım emeği büyük ölçüde kadının sorumluluğunda; yük muazzam. Sosyal politikalar, iş yerindeki esnek mekanizmalar ve eşitlikçi iş bölümü yeterince gelişmediği için annelik sonrası kariyer çoğu kadın için yavaşlıyor veya durağanlaşıyor.

Bu, bireysel bir tercih değil, yapısal bir sonuç. Siyasal ve kültürel kodlar kadının kamusal üretiminden çok aile içindeki rolünü merkeze alıyor ve iş hayatında görünmez bariyerleri kalınlaştırıyor. Sinema ve televizyon sektörü de bundan bağımsız değil: Anne olmuş kadın oyuncuların rolleri azalabiliyor; “önceliği artık kariyer değil” varsayımı yapılabiliyor. Erkeklerde babalık genellikle kariyeri etkilemiyor. Kendi deneyimimde de bunu hissettim: Geç yaşta anne olmanın getirdiği yoğunluk, dizi sektöründeki uzun saatlerle birleşince kariyerimde sıkışmışlık hissettirdi. Bilinçli bir yön değişimi yapıp oyunculuğu geri plana aldım ve edebiyata yöneldim; böylece hem anneliğimi içime sinen biçimde yaşayabildim hem de üretmeye devam ettim.

“Hayatı bir tüketim nesnesi gibi algılıyoruz”

• Hayata bakış açısını bizlere tarif edebilir misiniz?

Yirmi yıl önceki benle bugünkü ben arasında derin bir mesafe var. Deneyim yalnızca bilgi değil, perspektif kazandırıyor. Bugün sahip olduğum farkındalığa daha erken yaşlarda ulaşabilseydim bazı acıları belki farklı yaşardım; ama geriye dönüp baktığımda o deneyimlerin de dönüşümün parçası olduğunu görüyorum. Modern dünyada hayatı bir “tüketim nesnesi” gibi algılıyoruz; sürekli daha fazlasını istiyor, sahip olduklarımızı hızla sıradanlaştırıyoruz. Sosyal medya, hayatın parlatılmış yüzünü göstererek sürekli bir yarış psikolojisi yaratıyor. Oysa hayat bir yarış değil; inişli çıkışlı bir yolculuk. Mesele, yaşananı kabul edebilmek. Başımıza gelen her şeyi kontrol edemeyiz ama deneyime nasıl anlam verdiğimiz bize aittir. İnançlarımız düşüncelerimizi, düşüncelerimiz duygularımızı, duygularımız eylemlerimizi şekillendirir; eylemlerimiz de hayat örüntüsünü yaratır. Bu zinciri fark edince suçlayacak bir “öteki” kalmaz; kendi payınızı görürsünüz. Bu benim için bir bilinç pratiği. Hayatı tekâmül alanı olarak görüyorum; her eylem kendi sonucunu yaratır. Kaybediyor gibi görünsek bile, seçimlerin sorumluluğunu alıyorsak uzun vadede kazanırız. Romanlarımda da bu bakış açısının izleri var.

• Türkiye’nin siyasal ve kültürel gidişatını nasıl görüyorsunuz?

Kaygı duyuyorum. Demokratik sistemlerin temel dayanağı olan güçler ayrılığı, liyakat ve kurumsal bağımsızlık zayıfladığında toplumun dokusu etkileniyor. Adalete güven sarsıldığında yalnızca hukuk değil, toplumsal aidiyet de zarar görüyor. Bugün Türkiye’de belirgin bir kutuplaşma var; siyasal dil sert ve farklı görüşler düşmanlaştırılıyor, ortak zemin kurma kapasitemiz azalıyor. Oysa demokrasi, farklılıkların bir arada yaşayabilmesidir. Kurumlar kişilere değil, ilkelere dayanır; boşaldığında krizlerde savrulma olur. Toplumlar statik değil; tarihsel deneyimle dönüşür. Gerilimler, geçmiş hataların ve yüzleşilememiş meselelerin birikimidir.

“Hakikatin tek katmanlı olduğuna inanmıyorum”

• Yeni romanınız Gülün Açtığı Gece polisiye, tarih ve felsefeyi bir araya getiriyor. Bu çok katmanlı yapı sizin için ne ifade ediyor? Yazım ve karakter kurma sürecinizi nasıl etkiliyor?

Gülün Açtığı Gece’de birden fazla türü bir araya getirmem bilinçli bir tercih. Hakikatin tek katmanlı olduğuna inanmıyorum; tarih, bilim, felsefe ve mistisizm, insanın aynı soruya verdiği farklı yanıtlar. Romanı kurgularken bu disiplinleri diyalog hâlinde sunmayı seviyorum. Günümüzde geçen bölüm bir polisiye üzerinden ilerlerken, bilimsel düşünce ve kuantum fiziği bağlamında gerçeklik algısını sorguluyor. Bir bilim insanının laboratuvarına yapılan saldırı sonrası yaşadığı ölüm kalım mücadelesi, bireysel olduğu kadar sistemsel ve toplumsal bir sorgulamayı da içeriyor.

Geçmişe gittiğimizde Şems-i Tebrizî’nin bilinen anlatısının ötesine geçmeye çalışıyorum. Devletşah Tezkiresi ve İsmailî kaynaklar üzerinden onun gizlenmiş yönlerini incelemek, karakteri mistik bir figür olmaktan çıkarıp tarihsel ve politik bir özneliğe dönüştürüyor. Neyi okuyorsam onu yazıyorum; felsefe, tarih ve bilim metinleri zihinsel besinim. Bu nedenle romanlarımda türler arasında geçirgenlik oluşuyor ve karakterlerimi fikir dünyalarının temsilcisi olarak kurguluyorum. Roman benim için hakikat ihtimallerini araştırma alanı; polisiye, tarihsel kurgu ve bilimsel tartışmalar bu arayışın araçları.

Romandaki “‘Bir insanın çıkacağı en zorlu yolculuk kendi içine doğru olandır.’ cümleniz dikkatimi çekti, sizce insanın kendini keşfetmesi neler ifade ediyor ve bu keşif süreci nasıl bir süreç?

Dış dünyayı keşfetmek görece kolaydır; orada mesafe vardır. Kendi iç dünyasına yönelmek ise savunma mekanizmalarını ve kendine dair anlatıyı sorgulamayı gerektirir; bu sarsıcı olabilir. İnsan çoğu zaman “otomatik pilot”la tekrar eden döngüler yaşar. “Neden hep aynı şeyi yaşıyorum?” sorusu içsel yolculuğu başlatır. İnançlar, düşünceler ve duygular eylemleri; eylemler örüntüleri üretir. Zinciri fark edince dış dünyayı suçlamak yerine iç dinamikleri anlamaya başlarsınız. Bu bilinç pratiği konfor alanından çıkmayı gerektirir. İnsan kendini tanıdıkça tekrar eden döngüler çözülür ve değişim içsel farkındalıkla gerçekleşir. Gülün Açtığı Gece’de bunu karakterlerim üzerinden gösteriyorum.