Dünya genelinde yetişkinlerin yüzde 46’sı, ergenlerin yüzde 18’i kumar oynuyor. Uzmanlar, sanal bahsin dopamin mekanizmasını hedef alan psikolojik bir tuzağa dönüştüğünü söylüyor. Kumar bağımlılarının yüzde 50’den fazlası yaşamlarının bir döneminde intiharı düşünüyor; bu oran toplumun 5-10 katı.
Haber: Müzeyyen Yüce
Uzmanlara göre sanal bahis yalnızca ekonomik bir tuzak değil; dopamin döngüsüyle derinleşen psikolojik bir bağımlılık ve “geleceksizlik” kaygısıyla beslenen sosyolojik bir soruna dönüşmüş durumda:
“Başta sadece para kaybediyordum. Sonra güvenimi kaybettim. En son yaşama isteğimi… İntihar girişiminde bulundum. 17 gün yoğun bakımda kaldım. Herkes ‘neden’ diye soruyordu. Ben susuyordum.”
21 yaşındaki Ahmet bunları İstanbul’da yatılı tedavi gördüğü bağımlılık merkezinde anlatıyor. İsminin gizli kalmasını istiyor. Henüz 18 yaşına yeni girdiği günlerde sosyal medyada karşısına çıkan reklamlarla ve arkadaş çevresinin yönlendirmesiyle başladığı sanal bahis ve kumar, kısa sürede hayatının merkezine yerleşti. Başta “küçük miktarlar” ve “kolay kazanç” hissi hakimdi. Sonra kayıpları telafi etme arzusu. Ardından borçlar, yalanlar, yalnızlaşma… Ve bir intihar girişimi.
Ahmet’in hikâyesi tek değil. Son yıllarda Türkiye’de sanal bahis ve kumarın yaygınlaşmasıyla birlikte bağımlılık, bireysel bir alışkanlık olmaktan çıktı; finansal çöküşle psikolojik yıkımın iç içe geçtiği toplumsal bir meseleye dönüştü. Kumar bağımlılığı nedeniyle yaşadığı ağır çöküşün ardından yaşamına son veren beden eğitimi öğretmeni Şafak Çelik’in ölümü de bu gerçeğin kamuoyuna yansıyan örneklerinden biriydi.
Resmi veriler sınırlı
Dünya Sağlık Örgütü verilerine göre son bir yıl içinde dünya genelinde yetişkinlerin yaklaşık yüzde 46’sı, ergenlerin ise yüzde 18’e yakını en az bir kez kumar oynadı. Türkiye’de ise bu alana ilişkin resmi veriler sınırlı. Kumar bağımlılığı nedeniyle yaşanan psikolojik çöküntü ve intiharlara dair özel bir kamu raporu yok. TÜİK’in yayımladığı son kapsamlı intihar verisi 2018 yılına ait. O yıl Türkiye’de her yüz bin kişiden 4’ü intihar etti. Ancak bu vakaların kaçının kumar bağlantılı olduğuna dair resmi bir veri bulunmuyor.
Ahmet, kendi deyimiyle “eğlencesine” başladığı oyunlarda küçük miktarlar yatırarak belli bir kazanç elde etti. Liseden sonra üniversiteye gitmeyi de tercih etmeyince ailesinin evinde, onlardan aldığı harçlıklarla geçimini sağlıyordu. Bu yüzden de kazandığı paranın kendinde heyecan yarattığını ve daha büyük miktarlar kazanabilme umudunu artırdığını söyleyen Ahmet, sanal bahis sitelerine giderek daha büyük paralar yatırmaya başladı. Sonra tablo tersine döndü. Kazanç yerini kayıplara bıraktı. Ahmet için kumar bir eğlence değil, telafi edilmesi gereken bir zarar hâline geldi.
“Kaybım bir milyonu bulmuştu”
Parayla temas ettiği her an oynamayı sürdürdü. Kendini bir türlü durduramadığını, kontrolünü tamamen kaybettiğini söyleyen Ahmet, “Kaybetmeye başladığım an durmak istedim; ancak ‘bu defa olacak’ diye diye oynamaya devam ettim. Arkadaşlarımdan, ailemden paralar alarak oynadım bir süre. Aralarda kazansam da bu tutarlar kaybımın yanında devede kulaktı. Ve bu süreçte kaybettiğim miktar 1 milyonu bulmuştu. Çok çaresizdim. Her şeyimi kaybetmiştim” diyor.
“Kaybettikçe artan dopamin”
Moodist Psikiyatri ve Nöroloji Hastanesi Tıbbi Direktörü Prof. Dr. Kültegin Ögel’e göre mesele sadece yasa dışı bahis siteleri ya da denetim eksikliği değil. Sanal bahis sistemi, beynin ödül sistemi olarak bilinen dopamin mekanizmasını hedef alıyor; önce kazanma ihtimalini ardından ise kayıpları telafi etme dürtüsünü canlı tutuyor; “bir sonraki elde kazanma” umuduyla kişinin döngü içinde kalması sağlanıyor. “Beklenti, çoğu zaman kazancın kendisinden daha güçlü bir etki yaratır” diyen Ögel’e göre, “Kumar, kayıpla beslenen tek bağımlılık türü.”
“Burada kazanmaktan çok kazanma ihtimali kumar oynatıyor. Ve sonrasında kişi kaybettikçe kaybını telafi etme dürtüsüyle yeniden oynuyor. Özellikle genç yaşta başlayanlarda, gelişim sürecindeki kırılganlıklar bu mekanizmayı daha da güçlendiriyor.”
“Neredeyse kazandım” tuzağı
Sanal bahis platformlarını incelediğimizde, psikolojik tetikleyicilerle tasarlanmış dijital ortamlar olduğunu görüyoruz. Son saniye golleri, canlı oran değişimleri, ilk yatırımlarda sağlanan küçük kazançlar, sürekli bonus teklifleri gibi unsurlar, oyuncunun sistem içinde kalmasını sağlayan faktörler arasında yer alıyor.
Prof. Dr. Kültegin Ögel de “Bu platformların sunduğu ‘neredeyse kazanma’ etkisi, beyinde gerçek kazançla benzer bir uyarım yaratıyor. Mesela ‘kıl payı sendromu’ diye bir kavram var. Yani siz bir oyunu kıl payı kaçırdıysanız beyin onu ‘kazandım’ olarak algılıyor. Bu da kişiyi bir sonraki oyuna itiyor. ‘Soyut ödül beklentisi’ bireyin gerçeklik algısını bozabiliyor. Kumar bağımlılarında prefrontal korteks işlevselliği azalırken, dürtüsel kararlar alan limbik sistem baskın hâle geliyor. Bu da kişiyi ‘bir kez daha deneme’ davranışına itiyor. Slot makineleri ve canlı casinolar hızla sonuç alınan oyunlar. Bir ödül ne kadar hızlı geliyorsa, beraberinde de bir o kadar hızlı bağımlılık yapıyor. Bu da risk alma davranışını tetikliyor” diye açıklıyor.
Bağımlılıkla birlikte bireyde kontrol kaybı, sosyal izolasyon, finansal çöküş, depresyon ve suçluluk duygularının iç içe geçtiğini belirten Ögel, “Kumarın psikolojik etkileri, sadece kayıplarla sınırlı değil” diyor ve ekliyor:
“Kumar bağımlılarının yüzde 50’sinden fazlası yaşamlarının bir döneminde intiharı düşünüyor. Bu bireylerin yüzde 17–20’si intihar girişiminde bulunuyor. Bu oran, toplumdaki intihar girişim oranının 5–10 katı. Bu da kumar bağımlılığının ciddiyetini ve toplumsal bir meseleye dönüştüğünü açıkça ortaya koyuyor.”
Borç batağından intihar girişimine
Nitekim Ahmet de üst üste gelen kayıpların ardından bir gün intihar girişiminde bulundu. Ailesi son anda yetişti. 17 gün yoğun bakımda kaldı. Gözlerini hastanede açtı. Hayata dönmüştü ama psikolojisi paramparçaydı. Hastanede psikolojik tedavi süreci başlatıldı. Uzmanlar ve ailesi neden böyle bir girişimde bulunduğunu sordu. Ahmet gerçeği söyleyemedi:
“Çok utanıyordum. Kimseye bir şey söyleyemedim. Üstelik bir sürü de borcum vardı. Ailem duyar diye korktum. Hastaneden çıktıktan sonra yaşadığım boşluk daha da derinleşti. Kendimi ‘her şeyini kaybetmiş bir adam’ olarak görüyordum. Kumar bağımlılığımla baş edemeyince bu kez de uyuşturucu kullanmaya başladım. ‘Freni boşalmış bir kamyon gibiydim.'”
Neden özellikle gençler?
Sosyolog Fatma Büşra Karakuş’a göre dijitalleşme ile kumar, mekânsal sınırlarını kaybetti. 1998’de kapatılan fiziksel kumarhaneler yerini bilgisayar ve cep telefonu üzerinden sınırsız erişime bıraktı. Artık fiziksel bir efor gerekmiyor; gece yarısı, yatakta, tek bir dokunuş yeterli.
Kumarın gençler arasında yaygınlaşmasının yalnızca bireysel zaaflarla açıklanamayacağını vurgulayan Karakuş, son yıllarda derinleşen “geleceksizlik” kaygısına dikkat çekiyor.
Karakuş’a göre çalışarak birikim yapma ve hayat kurma fikri gençler nezdinde giderek zayıflıyor. Pek çok genç kendi evine sahip olmayı hayal dahi edemiyor; aldığı eğitimin karşılığını alamayacağını düşünüyor, ailesinden bağımsız bir yaşam kurmayı mümkün görmüyor. Bu tablo içinde kumarın bir umut kapısından çok “son ihtimal” olarak görüldüğünü belirten Karakuş, “Kazanırsam kurtulurum fikri doğuyor. Hatta kaybetmek bile, uzun süre beklemekten daha katlanılabilir geliyor” diyor. Karakuş’a göre sosyal medyada fenomenler ve YouTuberlar tarafından sergilenen hızlı para kazanma hikâyeleri ve abartılı yaşam tarzları da bu algıyı güçlendiriyor. Emek ve zaman yerine kısa yoldan kazanç fikrinin parlatılması, gençler arasında “kolay para” kültürünü besleyen önemli etkenlerden biri hâline geliyor.
Tedavi mümkün mü?
Prof. Dr. Kültegin Ögel’e göre tedavi merkezlerine başvuran birçok kişi, borç miktarı kontrolden çıktıktan sonra yardım arıyor. Kumar bağımlılığının tedavi edilebilir bir hastalık olduğunu belirten ve kişinin sorunu kabul etmesinin kritik eşik olduğunun altını çizen Ögel, gençlerde bunun kabullenmeye başlamasının 21-24 yaşları arasında olduğunu söylüyor. Tedavi sürecinde bilişsel davranışçı terapi, grup terapileri, aile destek programları, gerekli durumlarda ilaç tedavisinin uygulandığını ifade ediyor. Ancak bu çok uzun, hatta yaşam boyu devam eden bir süreç.
Aile de terapi alıyor
Ahmet’in dönüm noktası da sosyal medyada karşısına çıkan bir bağımlılık tedavi merkezi oldu. Kumar bağımlılığından kurtulan kişilerin hikâyelerini izledi. “İşte o an bağımlı olduğumu ve bunun bir tedavisi olabileceğini fark ettim” diyen Ahmet, “İçimde bir umut yeşerdi. Ben de iyileşir miyim acaba diye düşündüm” diyor.
O saatten sonra ailesine yaşadığı tüm süreci anlattı ve onların da desteğiyle merkeze başvurdu. Bir aydır yatılı tedavi görüyor. Önünde iki aylık süreç daha var.
Ahmet bugün kendini çok daha güçlü ve iyi hissettiğini söylüyor. Sadece bireysel bir tedavi değil, ailesine de haftada bir gün terapi verildiğini belirtiyor:
“Artık her şeyin güzel olabileceğine dair bir umudum var. Burada hem bana umut oluyorlar hem de aileme haftada bir gün terapi veriyorlar. Geriye dönüp baktığımda çok büyük pişmanlıklarım var. Ama artık umutla bakabiliyorum hayata. Önümde uzun bir tedavi süreci olsa da elimden geleni yapacağım.”
Bağımlılık bireysel mi, sistemsel mi?
Peki bağımlılık tek başına bireysel bir zaaf mı yoksa sistemsel kurgulanmış dijital bir endüstri mi? Uzmanlara göre ortada, psikolojik zaafları bilen ve bu zaaflar üzerinden kurgulanmış dijital bir endüstri var. Bu noktada yasa dışı bahisle mücadelede operasyonlar ve erişim engelleri önemli. Ancak bağımlılığın biyolojik, psikolojik ve sosyolojik boyutu hesaba katılmadan atılan adımlar, sorunun yalnızca görünen kısmına müdahale etmekle sınırlı kalıyor.
Türkiye’de yasa dışı bahis ve kumar oynayanların oranının çok yüksek olduğuna dikkat çekerek, bu alanda denetimin de mümkün olmadığına vurgu yapan Ögel, “Biz mesela hâlâ gençlerin bankalardan kredi çekmesini engelleyemiyoruz. Aynı anda birçok bankadan kredi çekebiliyorlar. Kontrol mekanizmalarının artırılması önemli. En azından sanal kumarı sistem içine almamız gerekiyor. Sanal kumarı denetim altında tutabilirsek, kontrolü daha kolay sağlarız” diyor.
Sosyolog Karakuş da kumar bağımlılığının ciddi bir halk sağlığı meselesine dönüştüğünü söylüyor. Borç sarmalı, psikolojik çöküş ve intihara kadar uzanan sürecin yalnızca bağımlıyı değil, aileleri de doğrudan etkiliyor. Suç oranlarında artış, aile içi çatışmalar ve sosyal hizmet sisteminde ağırlaşan bir yük olarak topluma yansıyor. Karakuş’a göre sorunun görünürlüğü düşük, yaygınlığı ise yüksek.
Aileler ne yapmalı?
Uzmanlara göre sanal bahis bağımlılığı çoğu zaman ev içinde sessiz ilerliyor. Kişi kayıplarını gizliyor, borçlanmayı saklıyor ve sorun büyüyene kadar aile fark etmeyebiliyor. Bu nedenle erken belirtileri tanımak kritik önem taşıyor. Ögel bu konuda da şu uyarılarda bulunuyor:
“Bir kere kumar borçlarını kapatmayın. Bu davranış bağımlılığı pekiştirir. Çocuğunuzun telefona ayırdığı süreyi kontrol edin, devamlı para isteme alışkanlığı ve çevreden borç istediğine dair duyumlarınız varsa gözlemleyin. Mesela çok karşılaştığımız bir konu; biz oğlumuzla hafta sonu etkinliği için bahis yapıyoruz diyor veli. Bu davranışlardan kaçınmak lazım. En iyi yol çocukla iletişimde olmak, onunla konuşmak.”
“Parayı kendim yönetmek istemiyorum”
Ahmet de ailesiyle konuştuğunda büyük bir rahatlama hissettiğini, tedaviye başlamada onların desteğinin önemli bir rolü olduğunu söylüyor. Tedavi sonrası için planları da var. Kendi işini kurmak istiyor. Ancak bu kez paranın yönetimini üstlenmek istemiyor: “Para tamamen ailemin kontrolünde olsun istiyorum. Hâlâ yeniden kumara başlama korkum var.”
Müzeyyen Yüce kimdir?
Akdeniz Üniversitesi İletişim Fakültesi Halkla İlişkiler ve Tanıtım bölümü mezunu. Mesleğe 2013 yılında DHA’da stajyer olarak başladı. Antalya Körfez Gazetesi, Gazete Duvar ve Artı Gerçek’te muhabir olarak çalıştı. Meslek hayatına, serbest muhabir olarak devam ediyor.
Proje hakkında
“Medya Özgürlüğüne Destek – Güçlü Dayanışma, Güçlü Medya” projesi Avrupa Birliği tarafından finanse edilmekte ve Türkiye Gazeteciler Sendikası (TGS), Gazeteciler Cemiyeti (GC) ve İzmir Gazeteciler Cemiyeti (IGC) tarafından yürütülmektedir. Programın genel amacı, “Türkiye’de medya çoğulculuğunun ve özgür basının güçlendirilmesine” katkıda bulunmaktır.
