Rivayet Muhtelif’in bu bölümünde İzmir İktisat Kongresi ve Türkiye’nin erken Cumhuriyet iktisat politikaları ele alındı. Hilmi Hacaloğlu’nun konuğu Doğan Çetinkaya, Osmanlı’dan Cumhuriyet’e ekonomik dönüşümü, sermaye birikimi ve ulusal burjuvazi tarihini anlattı.
Rivayet Muhtelif’te Hilmi Hacaloğlu’nun konuğu tarihçi Doğan Çetinkaya, 17 Şubat-4 Mart 1923 arasında toplanan İzmir İktisat Kongresi’ni, Osmanlı’dan Cumhuriyet’e uzanan iktisadi süreklilikler ve kopuşlar üzerinden değerlendirdi. Çetinkaya, kongrenin yalnızca yeni rejimin ekonomik programını ilan eden bir toplantı değil, aynı zamanda Osmanlı’nın son döneminden devralınan millî iktisat fikrinin Cumhuriyet eliyle yeniden biçimlendirilmesi olduğunu söyledi.
Çetinkaya, kongrenin kökenlerini doğrudan Cumhuriyet’in kuruluş anına değil, 2. Meşrutiyet dönemine kadar götürmek gerektiğini söyledi:
“Bu kongreye ruhunu veren, şeklini veren şey millî iktisat anlayışı. Yani Osmanlı İmparatorluğu’nun, o günkü ifadeyle Türkiye’nin gelişebilmesi, kalkınması ve düvel-i muazzama içerisinde belli bir yere ulaşabilmesi için iktisaden gelişmesi gerektiği fikriyatı 2. Meşrutiyet döneminde millî iktisat söylemi ve politikalarıyla gündeme geliyor. Bundan dolayı hem İzmir İktisat Kongresi’nde hem de Türkiye’nin kuruluşunda bu iktisadi bağımsızlık vurgusu var. İktisaden güçlü değilseniz, siyaseten ne kadar ileri giderseniz gidin, bağımsızlığınızı tam anlamıyla koruyamazsınız.”
Çetinkaya, Mustafa Kemal Atatürk’ün 1923 başındaki konuşmalarında da bu yaklaşımın çok açık biçimde görüldüğünü vurgulayarak şunları söyledi:
“Mustafa Kemal’in o dönemde söylediği şey çok net: Askerî zafer önemlidir ama yeterli değildir. Siyasi bağımsızlığı kazansanız bile kendi kendine yetebilecek bir iktisadi güce ulaşamazsanız bunların hiçbir kıymeti harbiyesi olmaz. O yüzden İzmir İktisat Kongresi’nde askerî zaferin iktisadi zaferle taçlandırılması gerektiği fikri öne çıkıyor. Bu da aslında 1908 devriminden sonra söylenen ‘siyasi inkılabı yaptık, şimdi sıra iktisadi ve içtimai inkılapta’ anlayışının devamı.”
“Osmanlı’da kapitalizm de sermaye sınıfı da vardı”
Doğan Çetinkaya, Osmanlı’nın geri kalmış, kapitalistleşememiş bir yapı olduğu yönündeki yaygın anlatıya karşı çıktı. Çetinkaya, Osmanlı’nın özellikle 19. yüzyılda güçlü bir sermaye sınıfı ve ciddi bir kapitalist dönüşüm yaşadığını belirtti:
“Osmanlı İmparatorluğu 19. yüzyıla geldiğinde kapitalist, modern bir imparatorluktu. Bir sermaye birikimi vardı, sermaye sınıfı vardı, nüfusun önemli bir kısmı proleterleşmişti. Mesele şu: Ağır sanayi bakımından İngiltere ve Almanya gibi ülkelerin gerisinde kalmıştı. Ama bu Osmanlı’da kapitalizmin olmadığı anlamına gelmez. Tam tersine, sermaye sınıfı da vardı, işçileşme de vardı.”
