İSTANBUL (Medyascope) – 12 Eylül 1980 sabahı TSK yönetime el koydu, Demirel hükümetini görevden aldı, TBMM’yi feshetti ve sıkıyönetimi ilan etti. Süreçte 650 bin kişi gözaltına alındı, 49 kişi idam edildi. Darbenin 46. yılında yaşananlar ve bilanço hatırlanıyor.
Türk Silahlı Kuvvetleri (TSK), 12 Eylül 1980 sabahı emir komuta zinciri içinde yönetime el koyarak Süleyman Demirel başkanlığındaki hükümeti görevden aldı. Askeri darbenin üzerinden bugün 46 yıl geçti. Darbeyle birlikte TBMM feshedildi ve ülke genelinde sıkıyönetim ilan edildi.
Darbe gece yarısı başladı
Darbeciler harekâtı 12 Eylül gecesi saat 03.00’te başlatarak TRT, PTT ve diğer iletişim kurumlarına el koydu. İçişleri Bakanlığı, Emniyet Genel Müdürlüğü ve Demirel’in konutu ele geçirildikten sonra, saat 04.00’te radyodan yapılan açıklamayla darbe kamuoyuna duyuruldu.
Genelkurmay Başkanı Kenan Evren, Milli Güvenlik Konseyi adına okuduğu bildiride harekâtın amacını ülke bütünlüğünü korumak ve iç savaşı önlemek olarak açıkladı; parlamento ile hükümetin feshedildiğini, milletvekili dokunulmazlığının kaldırıldığını duyurdu. Konseyde Evren’in yanı sıra kuvvet komutanları Nurettin Ersin, Tahsin Şahinkaya, Nejat Tümer ve Sedat Celasun yer aldı.
Üçüncü askeri müdahale
12 Eylül Darbesi, 27 Mayıs 1960 Darbesi ve 12 Mart 1971 Muhtırası’ndan sonra TSK’nın yönetime üçüncü açık müdahalesi oldu. Darbe sürecinde 650 bin kişi gözaltına alınırken, 230 bin kişi çeşitli davalarda yargılandı ve bu davalarda 7 bin kişi için idam cezası istendi.
Mahkemeler 517 kişiye idam cezası verdi, bu cezalardan 49’u infaz edildi. İdam edilenlerin 24’ü adli suçtan, 15’i sol görüşten, 8’i sağ görüşten, biri de Asala üyeliğinden yargılanmıştı. Örgüt üyeliği suçlamasıyla yaklaşık 100 bin kişi yargılanırken, 14 bin kişi Türkiye vatandaşlığından çıkarıldı.
YÖK darbeden sonra kuruldu
Darbeciler, 1971’de çıkarılan Sıkıyönetim Kanunu’nu değiştirerek sıkıyönetim komutanlarına, bölgesinde sakıncalı gördüğü kişileri görevden uzaklaştırma yetkisi verdi. 1981’de kurulan Yüksek Öğretim Kurulu’nun (YÖK) ardından 70’in üzerinde öğretim görevlisi akademiden ihraç edildi.
Darbeciler bütün siyasi partilerin faaliyetlerini durdurarak Süleyman Demirel ve Bülent Ecevit’i Hamzaköy’e, Necmettin Erbakan ve Alparslan Türkeş’i ise Uzunada’ya sürgüne gönderdi.
Beş generalden oluşan Milli Güvenlik Konseyi tüm yetkileri üstlenirken, eski Deniz Kuvvetleri Komutanı Bülend Ulusu’nun kurduğu hükümet 21 Eylül’de göreve başladı.
Yeni anayasa halkoyuna sunuldu
Darbeden sonra hazırlanan 1982 Anayasası, 7 Kasım 1982’de referanduma sunularak yüzde 91,37 (17 milyon 215 bin 559 seçmen) “evet” oyu aldı; yüzde 8,63 (1 milyon 626 bin 431 seçmen) seçmen ise “hayır” oyu kullandı. Cumhurbaşkanlığı seçimiyle birleştirilen referandumun sonucuyla, daha önce devlet başkanı olan Evren’in cumhurbaşkanlığı da onaylanmış oldu.
1983’teki genel seçimler darbeden sonraki ilk seçimler olurken, seçime girecek partilerin yönetim kadroları Milli Güvenlik Konseyi onayından geçmek zorundaydı.
Necdet Calp Halkçı Parti’yi, Turgut Özal Anavatan Partisi’ni kurdu; emekli Orgeneral Turgut Sunalp de Milliyetçi Demokrasi Partisi’nin lideri olarak seçime katıldı. Seçimi yüzde 45 oyla Özal’ın partisi kazandı ve Özal başbakan oldu.
Siyasi yasaklar 1987’de kalktı
Darbe sonrası getirilen siyasi yasakların kaldırılması için 1987’de referandum yapıldı. Dönemin Başbakanı Turgut Özal yasakların sürmesi yönünde kampanya yürütmesine rağmen, seçmenlerin yüzde 50,16’sı yasakların kaldırılması yönünde oy kullandı. Böylece 12 Eylül döneminde siyaseti yasaklanan isimler yeniden aktif siyasete dönebildi.
