Brezilya’da yaklaşık 159 milyon seçmen 4 Ekim’de yalnızca yeni cumhurbaşkanını değil, Kongre’nin büyük bölümünü ve eyalet yönetimlerini de belirlemek için sandığa gidecek. Luiz Inácio Lula da Silva (80) ile eski Devlet Başkanı Jair Bolsonaro’nun oğlu Flávio Bolsonaro (45) arasındaki yarış başa baş giderken güvenlik, hayat pahalılığı, ekonomi ve ülkenin ABD ile ilişkileri kampanyanın başlıca tartışmaları arasında. Peki Brezilyalılar tam olarak neyi oylayacak, adaylar ne vaat ediyor ve son anketler ne söylüyor?
İçindekiler:
- Brezilyalılar 4 Ekim’de neyi oylayacak?
- Seçim sistemi nasıl işliyor?
- Cumhurbaşkanlığı adayları kimler?
- Latin Amerika solunun “ayakta kalan tek adamı”: Lula da Silva
- Flávio Bolsonaro
- Brezilya seçimlerinin merkezinde güvenlik var
- Ekonomik göstergeler düzelirken seçmen neden hâlâ rahatsız?
- Son anketlerde Lula mı, Bolsonaro mu önde?
Latin Amerika’nın en kalabalık ülkesi Brezilya, 4 Ekim Pazar günü genel seçimler için sandık başına gidiyor. Dünyanın beşinci büyük ülkesinde yapılacak olan seçimler, dünya genelinde de yakından takip ediliyor.
Yüksek Seçim Mahkemesi’nin (TSE) verilerine göre 158 milyon 765 bin 543 seçmen oy kullanabilecek. Aynı gün devlet başkanı ve yardımcısının yanı sıra 26 eyalet ile Federal Bölge’nin valileri, Temsilciler Meclisi’nin tamamı, Senato’nun üçte ikisi ve eyalet parlamentolarının üyeleri belirlenecek.
Dolayısıyla Brezilya seçimleri, hem yürütmenin hem de yasama organının önümüzdeki yıllardaki güç dengesini belirleyecek.
Cumhurbaşkanlığı yarışının merkezinde ise ülkenin son çeyrek yüzyılına damga vuran iki siyasi hareket bulunuyor: Bir tarafta 80 yaşındaki mevcut Cumhurbaşkanı Luiz Inácio Lula da Silva, diğer tarafta eski Cumhurbaşkanı Jair Bolsonaro’nun 45 yaşındaki oğlu Flávio Bolsonaro.
Anketler Lula’nın ilk turda önde olduğunu gösterse de iki aday arasındaki fark ikinci tur senaryolarında neredeyse tamamen kapanıyor.
Brezilyalılar 4 Ekim’de neyi oylayacak?
Brezilya’da seçmenler elektronik sandıkta toplam altı tercih yapacak.
Sırasıyla federal milletvekili, eyalet veya Federal Bölge milletvekili, iki ayrı senatör, vali ve son olarak cumhurbaşkanı için oy kullanılacak.
Yani Brezilya seçimlerinde:
- 513 sandalyeli Temsilciler Meclisi’nin tamamı yenilenecek.
- 81 sandalyeli Senato’nun 54 üyesi, yani üçte ikisi seçilecek. Her eyalet ve Federal Bölge bu yıl iki senatör belirleyecek.
- Bunun yanında 26 eyalet ile başkent Brasília’nın bulunduğu Federal Bölge’de vali ve vali yardımcıları seçilecek.
- Eyalet yasama organlarında da 1.035 eyalet milletvekilliği ile Federal Bölge’de 24 sandalye için seçim yapılacak.
Brezilya’da oy kullanmak, okuryazar 18-70 yaş arasındaki vatandaşlar için zorunlu. 16-17 yaşındakiler, 70 yaşın üzerindekiler ve okuma yazma bilmeyenler için ise isteğe bağlı.
Yeni cumhurbaşkanı ve yardımcısının görev dönemi 1 Ocak 2027’de başlayacak ve 2030’un sonuna kadar sürecek.
Seçim sistemi nasıl işliyor?
Brezilya seçimlerinde iki farklı seçim sistemi kullanılıyor.
Cumhurbaşkanı ve eyalet valileri iki turlu çoğunluk sistemiyle belirleniyor. Bir adayın ilk turda seçilebilmesi için geçerli oyların yüzde 50’sinden fazlasını alması gerekiyor. Hiçbir aday bu eşiğe ulaşamazsa en fazla oy alan iki isim ikinci tura kalıyor.
Bu yıl ikinci turun tarihi 25 Ekim.
Senato seçimlerinde ise ikinci tur yok. Her eyalette en fazla oy alan iki aday doğrudan seçiliyor.
Temsilciler Meclisi ve eyalet parlamentolarında ise nispi temsil sistemi uygulanıyor. Milletvekili seçiminde yalnızca adayların kişisel oyları değil, partilerin ve parti federasyonlarının toplam oyları da sandalye dağılımını belirliyor.
Bu nedenle cumhurbaşkanlığı seçiminin sonucu tek başına yeni hükümetin hareket alanını belirlemeyecek. Seçilecek cumhurbaşkanının programını hayata geçirebilmesi için son yıllarda hükümetten daha sağda bir siyasi bileşime sahip olan Kongre ile de çalışması gerekecek. Kullanıcının paylaştığı dosyada Fundação Getulio Vargas’tan Oliver Stuenkel de seçim atmosferini değerlendirirken Brezilya’nın “hükümetten daha sağda bir Kongre” ile karşı karşıya olduğuna dikkat çekiyor.
Cumhurbaşkanlığı adayları kimler?
TSE’nin kesinleştirdiği listeye göre cumhurbaşkanlığı seçiminde 12 aday bulunuyor: Luiz Inácio Lula da Silva (PT), Flávio Bolsonaro (PL), Ronaldo Caiado (PSD), Augusto Cury (Avante), Romeu Zema (Novo), Renan Santos (Missão), Rui Costa Pimenta (PCO), Samara Martins (UP), Hertz Dias (PSTU), Edmilson Costa (PCB), Wilson Grassi (Democrata) ve Clariana Barão (DC).
Ancak yarış esas olarak Lula ile Flávio Bolsonaro arasında geçecek.
Diğer adaylardan hiçbiri şimdiye kadarki anketlerde iki ana adayın seviyesine yaklaşamadı. Datafolha’nın 22-23 Eylül’de yaptığı araştırmada Lula yüzde 40, Flávio Bolsonaro yüzde 36 oy alırken Augusto Cury yüzde 5, Ronaldo Caiado yüzde 4 ve Renan Santos yüzde 3 seviyesinde kaldı.
Latin Amerika solunun “ayakta kalan tek adamı”: Lula da Silva
İşçi Partisi’nin (PT) adayı Lula, Brezilya siyasetinin yaklaşık kırk yıldır en önemli figürlerinden biri.
Lula, Villares Metals S.A’da çalışırken işçi hareketlerinde aktif rol oynadı ve sendikada yükselme şansı elde etti. 1975’te São Bernardo do Campo ve Diadema Çelik İşçileri Sendikası Başkanlığına seçilen Lula, 1978’de girdiği ikinci seçimde de başkanlık görevine getirildi. 1970’lerin sonlarında Brezilya askeri yönetim altındayken Lula, büyük grevler de dahil olmak üzere sendikal faaliyetlerin düzenlenmesine yardımcı oldu.
Lula’nın da içinde bulunduğu bir grup akademisyen, aydın ve sendika lideri, ordunun iktidarda olduğu 1980’de bugün bilinen adıyla İşçi Partisi’ni kurdu. Siyasi parti lideri olarak devlet başkanlığı için yarıştığı ilk üç seçimi kaybeden Lula, 2003’teki genel seçimlerde devlet başkanlığı görevine seçildi. 2003’ten 2010’a kadar devlet başkanlığı görevini yürüten Lula, 1 Ocak 2011’de yüzde 80’lik bir onay oranıyla görevini bıraktı.
Pasif yolsuzluk ve kara para aklama suçlarından yargılanan Lula, 7 Nisan 2018’de tutuklandı. Yaklaşık 580 gün hapiste kalan Lula, 8 Kasım 2019’da tahliye edildi. Tahliyesinin ardından hakkındaki tüm davalardan beraat eden Lula’nın tekrar seçime girebilmesinin önü açıldı.
2022’de yeniden aday olan Lula, Jair Bolsonaro’yu yenerek üçüncü kez cumhurbaşkanı seçildi, şimdi ise dördüncü dönem için seçmenden destek istiyor.
Ne vaat ediyor?
Lula’nın kampanyasının ana hattı mevcut sosyal ve ekonomik programların sürdürülmesi üzerine kurulu.
Lula, kamu yatırımlarının, sosyal yardımların ve devletin ekonomide aktif rolünün devam etmesini savunuyor. İktidarının son dönemindeki düşük işsizlik ve azalan gelir eşitsizliğini kampanyasında öne çıkarıyor. Reuters da işsizliğin rekor düşük seviyelere indiğini ve eşitsizliğin gerilediğini belirtirken seçmenin ekonomik tabloya ilişkin algısının aynı ölçüde iyileşmediğine dikkat çekiyor.
Lula’nın ekonomi ekibi, 2030’a kadar gayrisafi yurtiçi hasılanın yaklaşık yüzde 1,3’ü büyüklüğünde birincil bütçe fazlasına ulaşmayı amaçlayan kademeli bir mali düzenleme öngörüyor. Kampanya ekibi bu düzenlemenin sosyal programları koruyarak gerçekleştirilmesini savunuyor.
Masadaki seçenekler arasında yüksek gelir gruplarının daha fazla vergilendirilmesi, bazı vergi indirimlerinin azaltılması ve harcama kurallarının gözden geçirilmesi bulunuyor.
Hayat pahalılığı konusunda Lula tarımsal üretimin artırılmasını, devletin gıda stoklarını ve kırsal kredi programlarını öne çıkarıyor. Seçimlerin hemen öncesinde büyük sosyal yardım programlarından birinde yüzde 15’lik artış da açıkladı.
Kampanyasının diğer önemli başlıklarından biri ise organize suçla mücadele.
Gönderilen dosyadaki bilgilere göre Lula, olası dördüncü döneminde mevcut sosyal programları sürdürmenin yanında organize suçla mücadeleyi güçlendirmeyi vaat ediyor.
Flávio Bolsonaro
Lula’nın karşısındaki en güçlü isim, eski Devlet Başkanı Jair Bolsonaro’nun en büyük oğlu Flávio Bolsonaro.
Rio de Janeiro siyasetinde uzun yıllardır yer alan Bolsonaro senatörlük yaptı ve 2016’da Rio de Janeiro belediye başkanlığına aday oldu. Ancak babasının aksine ülke çapında bir cumhurbaşkanlığı kampanyasının merkezine ilk kez 2026 seçimlerinde yerleşti.
Flávio Bolsonaro, Liberal Parti’nin (PL) adayı.
Babası Jair Bolsonaro ise 2022 seçim yenilgisini tersine çevirmeye yönelik darbe girişimindeki rolü nedeniyle 27 yıl hapis cezasına çarptırıldı ve seçimlerde aday olamıyor.
Flávio Bolsonaro’nun kampanyası da büyük ölçüde babasının oluşturduğu seçmen tabanını korumaya dayanıyor. Stuenkel, Bolsonaro’nun “kendi başına bir adaydan ziyade babasından devraldığı mevcut oy bloğunun temsilcisi” olarak yarıştığını değerlendiriyor.
Ne vaat ediyor?
Flávio Bolsonaro’nun programı Lula’dan özellikle ekonomi, devletin büyüklüğü ve güvenlik politikaları konusunda ayrılıyor.
Bolsonaro 10 bakanlığın kapatılmasını, özelleştirmelerin yeniden başlatılmasını, enerji ve yakıttaki vergilerin azaltılmasını ve petrol ile doğal gaz aramalarının kolaylaştırılmasını savunuyor.
Ekonomi ekibi, göreve gelmesi halinde yaklaşık 18 ay içinde GSYH’nin yüzde 1,5’ine denk gelecek hızlı bir mali düzeltme yapılmasını hedefliyor.
Kampanya ekibinin üzerinde çalıştığı modelde kamu borcunun milli gelire oranı temel mali çıpa olarak kullanılacak, borç belirli bir seviyeye gerileyene kadar harcamalardaki büyümeye sınır getirilecek.
Özelleştirmeler, kamu varlıklarının satılması ve emekli olan kamu görevlilerinin yerlerinin otomatik olarak doldurulmaması da tartışılan seçenekler arasında.
Bolsonaro ayrıca hayat pahalılığına karşı gıda vergilerinin düşürülmesini, ulaşım altyapısının geliştirilmesini, tahıl depolama kapasitesinin artırılmasını ve ülke içindeki gübre üretiminin büyütülmesini savunuyor.
Brezilya seçimlerinin merkezinde güvenlik var
Bu yılki kampanyayı önceki Brezilya seçimlerinden ayıran başlıklardan biri kamu güvenliği.
Seçmen araştırmalarında suç ve güvenlik ülkenin en önemli sorunlarından biri olarak öne çıkarken özellikle organize suç örgütleri ve uyuşturucu çeteleri tartışmanın merkezinde.
AP, seçim öncesinde suçun kampanyanın belirleyici meselelerinden biri haline geldiğini aktarıyor.
Bu konu Flávio Bolsonaro’nun programında özel bir ağırlığa sahip.
Bolsonaro suç örgütlerinin “narko-terör örgütleri” olarak sınıflandırılmasını, cezai sorumluluk yaşının 14’e indirilmesini ve cezaevi kapasitesinin ciddi biçimde artırılmasını savunuyor. Planları arasında beş yeni yüksek güvenlikli cezaevi inşa edilmesi ve toplamda 500 bin yeni mahkûma yer açılması bulunuyor. Kampanyası bu alanda El Salvador Devlet Başkanı Nayib Bukele’nin uygulamalarını örnek gösteriyor.
Lula ise organize suçla mücadelede federal yönetim ile eyaletler arasındaki koordinasyonun güçlendirilmesini ve mevcut güvenlik politikalarının federal düzeyde daha etkin hale getirilmesini savunuyor.
Ekonomik göstergeler düzelirken seçmen neden hâlâ rahatsız?
Lula’nın önündeki en önemli sorunlardan biri ekonomik göstergeler ile seçmenin günlük hayat deneyimi arasındaki fark.
Brezilya’da işsizlik tarihsel olarak düşük seviyelere geriledi ve son aylarda enflasyon yavaşladı ancak yıllardır biriken fiyat artışları özellikle gıda fiyatlarında hissedilmeye devam ediyor.
Hanehalkı borç yükü de sorun.
Konut kredileri hariç borç ödemelerinin gelire oranı haziranda yüzde 26,6 ile rekor seviyeye ulaştı. Buna yüksek faizler de ekleniyor. Merkez Bankası’nın politika faizi yüzde 13,75 seviyesinde.
Hükümet 2026 büyüme tahminini de kısa süre önce yüzde 2,3’ten yüzde 2’ye düşürdü. Piyasa beklentileri ise büyümenin yüzde 1,9’un altında kalabileceğine işaret ediyor.
Bu tablo, Lula’nın düşük işsizlik ve azalan eşitsizlik üzerinden yürüttüğü ekonomi mesajıyla Flávio Bolsonaro’nun “maaşlar artık eskisi kadar yetmiyor” söylemi arasındaki tartışmanın temelini oluşturuyor.
Dış politika da seçim sonucundan etkilenebilir
Dış politika kampanyanın en görünür meselesi olmasa da iki aday arasında önemli farklılıklardan biri.
Lula çok taraflı diplomasi, BRICS, Küresel Güney ile ilişkiler ve Çin’le ekonomik işbirliğini dış politikasının merkezinde tutuyor.
Flávio Bolsonaro ise ABD ve sağcı Latin Amerika hükümetleriyle daha yakın bir çizgi savunuyor. Özellikle Arjantin Devlet Başkanı Javier Milei ile yakın ilişkisi dikkat çekiyor. Bolsonaro’nun ekonomi ekibi de Milei yönetiminin bazı reformlarını örnek aldığını açıkladı.
Bolsonaro ayrıca Brezilya’nın BRICS üyeliğinin yeniden değerlendirilmesini savundu ve grubun ABD ile gereksiz bir gerilim yarattığını söyledi. Ancak Çin, Brezilya’nın en büyük ticaret ortağı olduğu için olası bir Bolsonaro yönetiminin Pekin’le ekonomik ilişkilerde ne ölçüde değişikliğe gidebileceği belirsiz.
ABD Başkanı Donald Trump yönetimiyle ilişkiler de kampanyanın son döneminde tartışmanın bir parçası. Lula, Birleşmiş Milletler Genel Kurulu’nda yaptığı konuşmada “Brezilya kimsenin arka bahçesi değildir” diyerek dış müdahale uyarısında bulundu.
Son anketlerde Lula mı, Bolsonaro mu önde?
Brezilya seçimlerine günler kala en dikkat çekici sonuç, ilk turda Lula önde olsa da olası ikinci turda iki aday arasındaki farkın hata payının içine girmesi.
29 Eylül’de yayımlanan AtlasIntel/Bloomberg araştırmasına göre ilk turdaki oy oranları şöyle:
- Lula: yüzde 45,3
- Flávio Bolsonaro: yüzde 42,2
- Renan Santos: yüzde 5,2
- Augusto Cury: yüzde 2
Araştırma 23-28 Eylül arasında 5 bin 5 kişiyle yapıldı.
Aynı ankette Lula ile Bolsonaro’nun ikinci tura kalması halinde ise sonuç neredeyse tam eşit:
- Flávio Bolsonaro: yüzde 47,7
- Lula: yüzde 47,6
Aradaki yalnızca 0,1 puanlık fark, anketin hata payının içinde. Bir önceki AtlasIntel araştırmasında ise Lula yüzde 47,7, Bolsonaro yüzde 47,4 görünüyordu.
Datafolha’nın 22-23 Eylül tarihli araştırmasında da benzer bir tablo var.
İlk turda Lula yüzde 40, Flávio Bolsonaro yüzde 36; ikinci tur senaryosunda ise Lula yüzde 47, Bolsonaro yüzde 45 ölçüldü. Datafolha’nın iki puanlık hata payı nedeniyle bu sonuç da teknik olarak beraberliğe işaret ediyor.
Dolayısıyla mevcut araştırmalar Lula’nın ilk turu önde tamamlama ihtimaline işaret etse de hiçbir büyük ankette ilk turda yüzde 50 sınırını geçmesi beklenmiyor. Bu nedenle yarışın 25 Ekim’de yapılacak ikinci tura kalması olası görünüyor.
Seçimin sonucu yalnızca cumhurbaşkanlığına bağlı değil
Brezilya’da gözler doğal olarak Lula ile Flávio Bolsonaro arasındaki yarışta olsa da 4 Ekim’de ortaya çıkacak Kongre aritmetiği en az cumhurbaşkanlığı kadar önemli olacak.
Yeni seçilecek 513 milletvekili ve 54 senatör, gelecek yönetimin vergiden sosyal yardımlara, bütçeden güvenlik politikasına kadar birçok alandaki hareket alanını belirleyecek.
Bu nedenle Brezilya seçimlerinde seçmenlerin vereceği karar yalnızca Lula’nın dördüncü kez cumhurbaşkanı olup olmayacağı ya da Bolsonaro ailesinin Planalto Sarayı’na geri dönüp dönmeyeceği sorularıyla sınırlı değil.
Yaklaşık 159 milyon seçmen aynı zamanda ülkenin ekonomik modelinin, güvenlik yaklaşımının, Kongre’deki güç dengesinin ve Brezilya’nın Washington, Pekin ve Latin Amerika’daki komşularıyla kuracağı ilişkilerin önümüzdeki dört yıldaki yönünü de belirleyecek.
Kaynak: DW, Reuters, Buenos Aires Herald, AP
