İSTANBUL (Medyascope) – Yazar Celal Güngördü, Medyascope’a “Bana Tahir’i Sormayın” romanının çıkış noktasını ve kahramanlarını anlattı. Güngördü, kemikleri kargo kolisiyle babasına ulaşan bir gencin hikâyesinde dışlamayı, belleği ve sorumluluğu sorguluyor.
Avukat ve yazar Celal Güngördü, Van’dan gelen bir bal kolisiyle açılan “Bana Tahir’i Sormayın” romanı üzerine Medyascope’un sorularını yanıtladı. Romanın kahramanı Ezo, kavanozların arasındaki gazete kâğıdında Tahir Miraz’ın kemiklerinin bir kargo kolisiyle babasına ulaştığını okuyor.
Güngördü, romanın çıkış noktasını gündelik hayatın dinginliği ile çoğu zaman fark etmeden yanından geçtiğimiz trajediler arasındaki karşıtlık olarak tanımladı. Koliden çıkan uğur böceğinin çocukluktan kalma bir müjde beklentisi taşıdığını anlatan Güngördü, trajediyi duyuran gazetenin artık kavanozları korumaya yaradığına dikkat çekerek “Müjde beklediğimiz dünyada böyle haberler de geliyor” dedi.
- Roman Van’dan gelen bir koliyle açılıyor. Bal kavanozlarının arasına sıkıştırılmış gazete kâğıdında Ezo şu satırı okuyor: “Tahir Miraz’ın kemikleri bir kargo kolisinde babasına teslim edildi.” Bir evladın kemiklerinin kargoyla teslim edilmesi gibi sarsıcı bir ayrıntıyı romanın kırılma noktası yapma fikri nasıl doğdu? Açılıştaki bal kolisiyle kemiklerin geldiği koli arasında bilinçli bir yankı kurdunuz mu?
Çıkış noktası, sıradan hayatın dinginliğiyle onun içinde akıp giden, çoğu zaman ilgimizden, dikkatimizden kaçan trajediler arasındaki keskin karşıtlıktı. Gündelik hayatımızı sürdürürken bir başkasının hayatındaki en ağır olayın hemen yanından geçebiliyoruz. Romanda bu karşılaşmanın çok sıradan bir işin, bir koli açmanın içinde gerçekleşmesini istedim.
Üstelik koliden bir uğur böceği de çıkıyor. Çocukken onu “Uç böceğim uç, bize müjdeler getir, bize şeker, çikolata getir” diyerek uçururduk. O böceğin taşıdığı çocukluk duygusu, iyi bir şey olacakmış beklentisi var. Bal kavanozlarının arasındaki gazete kâğıdındaysa bir babaya oğlunun kemiklerinin teslim edildiği yazıyor. Müjde beklediğimiz dünyada böyle haberler de geliyor.
İki koli arasındaki yankı da bu karşıtlığın bir parçası. Birinde bal, diğerinde bir evladın kemikleri. Dahası, o trajediyi duyuran gazete artık kavanozlar kırılmasın diye kullanılıyor. Haber eskimiş, kâğıt başka bir işe yaramaya başlamış; ama bir baba için orada anlatılan şeyin geçmişte kaldığını söyleyebilir miyiz? Ezo’nun tanıdığı bir adı görmesi, gündelik hayatın akışını kesiyor. Geçmişte kaldığını sandığı bir ilişki, henüz cevaplamadığı sorularla yeniden karşısına çıkıyor.
- Avukatsınız. Yüksek lisans tezinizi de Alevi topluluklarında bir uyuşmazlık çözüm yöntemi olan “dara durmak” üzerine yazdınız. Romanda ise kurumsal hukuk neredeyse hiç görünmüyor. Mahkeme ve DNA süreci tek bir cümlede geçiyor, Tahir kimsesizler mezarlığından adeta bir dipnotla çıkıyor. Tahir’i asıl yargılayanlar arkadaşları, örgüt ve çevresi. Onunla konuşmayı kesen, selamı azaltan, buna “tecrit” diyen bir topluluk var. Topluluk içi yargılama ve dışlama üzerine akademik birikiminiz bu romana nasıl sızdı?
Bu birikimin romana en çok, bir insan hakkında hüküm verilirken onun sözünün ne kadar duyulduğuna ilişkin dikkat olarak geçtiğini düşünüyorum. Birini dinlemek, yalnız konuşmasına izin vermek değil. Söyleyeceklerinin bizim kanaatimizi değiştirebilmesine de açık olmak gerekiyor. Hüküm önceden kesinleşmişse insan konuşsa bile kendini savunabileceği bir yer bulamayabiliyor.
Dara durmakla romandaki tecridi doğrudan eşitlemem. Topluluk önünde hesap vermenin birlikte yaşamayı ve bozulan ilişkileri onarma imkânı da var. Ayrıca bir topluluğun güvenini, dayanışmasını koruma ihtiyacını önemsiz sayamayız. Özellikle baskı altındaki bir topluluk için bunlar yaşamsal olabilir. Güçlük, ortaklığı korumaya çalışırken farklı bir sözün ne zaman tehdit olarak duyulmaya başladığında. İtiraz eden kişi hâlâ o ortaklığın bir parçası olarak görülebiliyor mu?
Tahir’in çevresinde beni düşündüren bir başka şey de dışlamanın küçük davranışlara dağılması. Biri selamını azaltıyor, diğeri konuşmuyor. Herkes kendi yaptığını önemsiz görebilir; bütün bunları bir arada yaşayan ise tek bir insan. Sonuç ağırlaşıyor ama sorumluluğun kime ait olduğunu söylemek zorlaşıyor.
Kurumsal hukuk ya da pozitif hukuk, kemiklerin kimliğini belirleyebiliyor. Tahir’in yaşarken kim olduğu ve çevresindekilerin onun hayatındaki payıysa o tespitle açıklığa kavuşmuyor. Romanın asıl uğraştığı alan burası.
- Ezo rüyasında Tahir’in “Bana bir mezar taşı yap. Yoksa öleceğim” diyen sesini duyuyor ve ertesi sabah taşın başına geçiyor. Ama Evdal, Barış, Melis, Saatçi Faruk, Lili ve Zühre Teyze, her biri başka bir Tahir anlatıyor. Taşta tek bir yüz bir türlü belirmiyor ve Ezo sonunda “bir yüzü tamamlayamamanın sergisi”ne varıyor. Heykel yontmayı bir insanın hakikatini arama ve belleğin parçalılığı için nasıl bir imge olarak kurguladınız? Sizce bir insanı tamamlamak, onu kapatmak mı demek?
Heykelde beni düşündüren şey, yüzün taşı eksilterek ortaya çıkması. Ezo bir şeyi görünür kılabilmek için bir şeyleri çıkarıyor. Birini hatırlarken, anlatırken de seçimler yapıyoruz. Bazı ayrıntılar belirginleşiyor, bazıları geride kalıyor. Peki, önemsiz sayıp çıkardığımız şey, o insanı anlamamızı sağlayacak şeyse? Ezo’nun uğraşı, kendi bakışını da sorgulamasına yol açıyor.
Her tanıklık ona bir şey veriyor, fakat daha önce bildiğini sandığı bir şeyi de değiştiriyor. Aynı insanla farklı hayatlar yaşamışlar; üstelik anlatırken kendi kırgınlıkları, sevgileri, suçlulukları da konuşuyor. Ezo da onların dışında, tarafsız bir yerde değil. Dinlediklerini kendi hatırladıklarıyla karşılaştırıyor; bazen başkasının anlattığına olduğu kadar kendi belleğine de direniyor.
Bir yüzü tamamlamak elbette her zaman onu kapatmak demek değildir. Ama “İşte buydu, bundan ibaretti” dediğimizde o tehlike başlıyor. Ezo’nun tamamlayamaması, Tahir hakkında hiçbir şey öğrenememesi değil. Öğrendiklerini tek bir yüze sığdıramaması. Sergideki eksiklik biraz da bu bilginin sonucu.
“İnsan hiç yaşamadığı bir yere nasıl bağlı olur“
- Ezo, Tahir’in valiziyle Galata’dan gece otobüsüne binip Van’a gidiyor. Annesi Alis’in dilinde yıllardır “memleket” olan ama onun hiç görmediği bir şehre. Orada Tahir’in ikizi Mahir’in bir gece kayboluşunu da Zühre Teyze’den dinliyor. Galata’daki teras ile Van arasındaki bu yolculuk Ezo’da ve okurun Tahir’e bakışında neyi dönüştürüyor?
Galata’daki Tahir, Ezo’nun hayatına girmiş, onunla konuşmuş, aynı terasta bulunmuş bir genç. Van’a gidildiğinde, bu karşılaşmadan önce başlamış bir hayat açılıyor. Mahir’in kayboluşu, Zühre Teyze’nin hatırladıkları, geride kalanların gündelik hayatı… Ezo, Tahir’in kendisiyle birlikteyken de bütün bunlarla yaşadığını kavrıyor. Yakınlık, birinin geçmişini kendiliğinden görünür kılmıyor.
Van aynı zamanda annesinin “memleket” dediği yer. Ezo’nun hiç görmediği bir şehir, annesinin tek bir kelimesiyle yıllardır hayatında bulunuyor. Alis’in Ermeni aile geçmişi, göç ve kayıp da o kelimenin içinde. Ezo oraya vardığında, aileden duyduğu bir yerin sokaklarıyla, insanlarıyla karşılaşıyor. Kendisinden önce yaşanmış olanların kendi hayatında nasıl sürdüğünü düşünmek zorunda kalıyor.
Tahir’in ailesinin yaşadıklarıyla kendi ailesinin geçmişi birbirinin yerine geçmiyor. Aralarında yakınlıklar var, ama her kaybın kendine özgü bir tarihi, geride bıraktığı ayrı bir hayat var. Ezo’nun yolculuğu bu farkları da duyabilmesi açısından önemli.
Galata’dan ayrılırken Tahir’in valizini götürüyor. Van’da ise kendi geçmişiyle de karşılaşıyor. Böylece annesinden duyduğu “memleket” sözü, onun için de bir soru hâline geliyor: İnsan hiç yaşamadığı bir yere nasıl bağlı olur; orada yaşananlardan kendisine ne kalır?
- Romanda masalsı bir katman var. Dede Aso, Kör Hozan’ın yaptığı portresine günlerce baktıktan sonra atına binip yitip gidiyor. Mahir’i her gece mavi bir kelebek çağırıyor. Tahir’in kardeşine anlattığı Elfin masalı da yangın gecesine bağlanıp onun suçluluğunun bir parçasına dönüşüyor. Bu katmanı günümüzün son derece politik gerçekliğiyle harmanlarken nasıl bir dil hedeflediniz? Kitabın ithafındaki “Mavi Kelebek” de bu katmana mı ait?
Masallar da insanların yaşadığı hayatın içinde. Çocukken dinlediğimiz bir hikâye, yıllar sonra başımıza gelen bir şeyle başka bir anlam kazanabiliyor. Tahir’in kardeşine anlattığı Elfin masalı da yangından sonra onun için aynı masal olarak kalmıyor. Bir zamanlar kardeşine anlattığı şeyin içine bu kez kendi suçluluğu yerleşiyor. Masalın gündelik konuşmanın, hatırlamanın içinden doğduğu bir dil istedim. Bu insanların korkularını, umutlarını, yaşadıklarını birbirlerine aktarma biçimlerinde zaten var.
Mavi kelebeğin de benim için tek bir karşılığı yok. Bosna’da savaşın ardından kayıplar aranırken, toplu mezarların üzerindeki bitkilere konan mavi kelebeklerin mezarların bulunmasına yardım ettiği anlatılır. Bunun mezarların tespitinde ne ölçüde rol oynadığı tartışmalı; ama mavi kelebek, öldürülenlerin hatırasını taşıyan bir simgeye dönüşmüş. Beni etkileyen, o narin canlının böyle ağır bir hatırayla buluşması. Kelebeğin güzelliği yerinde duruyor; biz artık ona baktığımızda ölümü de düşünüyoruz.
Aşkla ölüm arasında da tam anlatamadığım bir yakınlık hissediyorum. Sevgiliye seslendiğimiz “yâr” ile uçurum anlamındaki “yar”ın sesinde olduğu gibi. Birini söylerken ötekinin de duyulabilmesi… Bunu açıklayıp kesinleştirmek istemiyorum. Romanda da biraz böyle kalsın isterim.
İthaftaki Mavi Kelebek ise sır olarak kalsın.
“Kendi sesini korumak yalnız cesaret meselesi değil”
- Ezo’nun tanıdığı Tahir, bir güvercin hastalandı diye ağlayan, “Can taşıyan bir şeyi boğazımdan geçiremem” diyerek et yemeyen bir gençti. Aynı Tahir dağa çıkıyor ve sonunda Marmara kıyısına vuruyor. Saatçi Faruk şöyle diyor: “Devlet ayrı, örgüt ayrı, arkadaşları ayrı bir ad koyardı. Tahir o adların hiçbirinde rahat edemedi.” İdeolojilerin, devletin ve çevrenin yapıştırdığı etiketler karşısında bireyin kendi iç sesini koruması mümkün mü? Romanın adı, “Bana Tahir’i Sormayın”, bu soruya bir cevap mı?
Önce sorudaki bir karşıtlık üzerinde durmak isterim. Güvercin hastalandığında ağlayan gençle dağa çıkan genç arasında kendiliğinden bir çelişki olduğunu düşünmüyorum. Başkasının acısına duyarlılık, insanı haksızlığa karşı mücadeleye de yöneltebilir. Bu, seçilen her yolu ya da yöntemi haklı çıkarmaz. Fakat bir insanın şiddetle ilişkisini anlamak için yaşadığı koşullara, önündeki imkânlara, neyi amaçladığına ve ne yaptığına bakmak gerekir. Tek bir ad bütün bunların yerini tutamaz.
Kendi sesini korumak da yalnız cesaret meselesi değil. İnsan ait olmak, sevilmek, mücadelesinin anlamlı olduğunu bilmek istiyor. Bazen kendi itirazını bastırmasının nedeni korku kadar bağlılık da olabiliyor. Bir topluluğu sevdiği için onun içinde susabiliyor. Tahir’in yaşadığı çelişkide bu da var. Hem bir ortaklığın içinde bulunmak hem de kendi vicdanına aykırı düşmemek istiyor; bunların her zaman birlikte mümkün olmadığını görüyor.
“Bana Tahir’i Sormayın”ı kesin bir cevap olarak düşünmüyorum. O cümlenin içinde bilmediğini kabul etmek de olabilir, bildiğiyle yüzleşmekten kaçınmak da. Roman boyunca Tahir hakkında konuşanların kendileri de görünür oluyor. Çünkü birini anlatırken onun hayatındaki yerimizi de anlatıyoruz.
Bir insanı bütünüyle tanımadan da onun hakkında kararlar veriyoruz; yaklaşıyor, uzaklaşıyor, bazen onu yalnız bırakıyoruz. Bilgimizin eksikliği, bu davranışların onun hayatındaki sonuçlarını ortadan kaldırmıyor. Benim için mesele, başkası hakkında verdiğimiz hükmün içinde kendi payımızı da görebilmek.
