İSTANBUL (Medyascope) – Ponzi şeması, sisteme giren yatırımcıların parasını önceki yatırımcılara kazanç diye dağıtan bir dolandırıcılık yöntemi. Sistem gerçek bir gelir üretmediği için yeni para girişi durduğunda çöker. Peki sistem tam olarak nasıl işliyor, örnekleri neler, gelin beraber bakalım.
Ponzi şeması, yatırımcıyı kısa sürede yüksek ve risksiz kazanç vaadiyle kendine çekiyor, ancak şemayı kuran kişi topladığı parayı gerçek bir işe yatırmıyor. Kurucu, sonradan gelenlerin parasını ilk yatırımcılara “kâr” adı altında ödeyerek, katılımcıları ikna ediyor, o yatırımcılar da bu sayede başka yatırımcıları ikna ediyor. ABD Menkul Kıymetler ve Borsa Komisyonu’na (SEC) göre yatırımcının kâr sandığı para, aslında başka bir mağdurun cebinden çıkıyor.
Sistemin ayakta kalması için sürekli yeni paraya ihtiyacı var
Şemanın işleyişini basit bir örnekle anlatmak gerekirse şöyle anlatabiliriz:
Ali, 45 gün sonra 150 lira alma vaadiyle bir şirkete 100 lira yatırıyor. Şirket bu parayı hiçbir işte değerlendirmiyor, Ali’ye söz verdiği 150 lirayı da aynı vaatle gelen Ayşe ile Mehmet’in 100’er lirasından ödüyor. Kazancını gören Ali, şirketi çevresine anlattıkça kapıya yeni yatırımcılar geliyor ve şema büyümeye devam ediyor.
Sorun, şemanın ayakta kalmak için durmadan büyümek zorunda olmasından ortaya çıkıyor. Şirket her ödeme döneminde öncekinden daha fazla yatırımcı bulmadıkça sözünü tutamıyor.
Yeni para girişi yavaşladığında ödemeler aksamaya başlıyor ve yatırımcılar paralarını aynı anda geri istediğinde sistem çöküyor. Bu çöküşte en ağır kaybı şemaya son katılanlar yaşıyor, çünkü bu kişiler çoğunlukla paralarının tamamını geri alamıyor.
Ponzi şemasının adı nereden geliyor?
Şema, adını 1920’de Boston’da yatırımcılara 45 günde yüzde 50, 90 günde ise yüzde 100 kazanç vaat eden İtalyan göçmen Charles Ponzi’den alıyor. Ponzi’nin planı, uluslararası posta cevap kuponlarını Avrupa’dan toplu alıp ABD’de daha yüksek değerden bozdurmaya dayanıyordu. Ancak Ponzi bu işi hiçbir zaman yürütemedi ve eski yatırımcıların ödemelerini yeni gelenlerin parasıyla karşılamaya başladı.
Ponzi’nin yedi ayda yaklaşık 30 bin kişiden 10 milyon dolardan fazla para topladığı şemayı, 1920 yazında Boston Post gazetesi, bir yazı dizisiyle ortaya çıkardı. Gazeteye ilk Pulitzer Ödülü’nü kazandıran bu dizinin ardından polis, 12 Ağustos 1920’de Ponzi’yi gözaltına aldı. Yatırımcıların yaklaşık 20 milyon dolarlık kaybı bugünkü değerle 230 milyon doları aşarken, Ponzi 1949’da Brezilya’da yoksulluk içinde hayatını kaybetti.
Tarihin en büyük Ponzi şeması: Bernard Madoff
Tarihin en büyük Ponzi şeması, ABD’li finansçı Bernard Madoff’un en az 17 yıl sürdürdüğü dolandırıcılık olarak kayıtlara geçti.
Tahminler, sahte hesap özetlerindeki hayali kazançlarla birlikte şemanın boyutunu 64,8 milyar dolara kadar çıkarıyor. Aralık 2008’de şemayı oğullarına itiraf eden Madoff, ardından savcıların yönelttiği 11 suçlamanın tamamını kabul etti. Mahkemenin 2009’da 150 yıl hapis cezasına çarptırdığı Madoff, Nisan 2021’de 82 yaşındayken cezaevinde öldü.
ABD Adalet Bakanlığı’nın 2013’te oluşturduğu Madoff Mağdur Fonu, 127 ülkeden 40 bin 930 mağdura toplam 4,3 milyar dolar ödedi ve mağdurlar belgeledikleri kayıplarının ortalama yüzde 93,71’ini geri aldı. Tasfiye memuru Irving Picard’ın Madoff’un şirketinin müşterileri için topladığı 14,72 milyar dolarla birlikte, mağdurlara dönen toplam para yaklaşık 19 milyar dolara ulaştı.
Çiftlik Bank davasında mahkeme 45 bin yılı aşan ceza verdi
Türkiye’de kamuoyunun en yakından izlediği Ponzi örneği ise Mehmet Aydın’ın 2016’da 10 bin lira sermayeyle kurduğu Çiftlik Bank. FarmVille adlı sosyal medya oyunundan esinlenen Çiftlik Bank, kullanıcılarına “sanal çiftliğe” yatırdıkları paradan gerçek hayatta kazanç vaat ediyordu. Şema on binlerce kullanıcıdan 500 milyon liradan fazla para topladı. Ödemeler durunca yurtdışına kaçan Aydın ise iki yılı aşkın firari kaldıktan sonra Brezilya’dan Türkiye’ye döndü.
Anadolu Cumhuriyet Başsavcılığı, hazırladığı beş ayrı iddianamede 4 bin 582 kişinin mağdur olduğunu öne sürdü. Ağır ceza mahkemesi, 20 sanığın yargılandığı davada Şubat 2025’te kararını açıkladı ve Mehmet Aydın ile abisi Fatih Aydın’a 45 bin 376 yıl 6’şar ay hapis ile 496 milyon 64 bin lira adli para cezası verdi.
Mehmet Aydın ise karar öncesindeki savunmasında “Ben dolandırmak kastıyla yapmadım” diyerek suçlamaları reddetti.
