İsrail ve seçimler hakkında bilmediğiniz ve merak edebileceğiniz her şey | Özgür Dikmen ile söyleşi

İSTANBUL (Medyascope) – İsrail siyaseti uzmanı Özgür Dikmen, Ruşen Çakır’ın “İsrail ve seçimler hakkında bilmediğiniz ve merak edebileceğiniz her şey” başlıklı yayınında İsrail’deki seçimleri, Netanyahu’nun siyasi geleceğini, Batı Şeria’daki işgali ve Türkiye-İsrail ilişkilerini değerlendirdi. Dikmen, İsrail’de Netanyahu karşıtı muhalefetin de büyük ölçüde sağda konumlandığını belirterek, seçimlerden sonra hükümet değişse bile İsrail’in güvenlik bürokrasisinde Türkiye’ye yönelik yaklaşımın değişmeyeceğini söyledi.


İsrail’de 7 Ekim 2023’teki Hamas saldırılarından bu yana seçim yapılmadığını hatırlatan Dikmen, yaklaşan seçimin ülkenin siyasi geleceği açısından kritik olduğunu belirtti. Netanyahu hükümetinin, saldırıların ardından oluşan güvenlik atmosferini kullanarak muhalefetin sesini bastırdığını savunan Dikmen, 7 Ekim’de yaşananlara ilişkin kapsamlı bir devlet soruşturmasının da açılmadığını vurguladı.

Dikmen, İsrail’de hiçbir partinin tek başına iktidara gelemediğini ve hükümetlerin hassas koalisyon dengelerine dayandığını söyledi. Seçim öncesindeki anketlerin Netanyahu’nun Likud partisi ile aşırı sağcı ve ultra Ortodoks ortaklarının parlamentoda çoğunluğu sağlayamayabileceğine işaret ettiğini belirten Dikmen, muhalif blokun da tek başına hükümet kurmakta zorlanabileceğini kaydetti. Bu tablonun, İsrail’in yeniden uzun süreli bir seçim döngüsüne girmesine yol açabileceğini ifade etti.

İsrail siyasetinde sağa kayış

İsrail seçimleri hakkında
İsrail ve seçimler hakkında bilmediğiniz ve merak edebileceğiniz her şey | Özgür Dikmen ile söyleşi

Netanyahu’ya karşı yarışan isimlerin de güvenlik odaklı bir siyaset izlediğini belirten Dikmen, İsrail’de solun tarihsel olarak zayıfladığını söyledi. Oslo sürecinin çöküşü, İzak Rabin suikastı ve yerleşimci hareketinin güçlenmesinin bu dönüşümde etkili olduğunu kaydeden Dikmen, Netanyahu’ya muhalif isimlerin daha çok merkezin sağında konumlandığını vurguladı.

Dikmen, İsrail vatandaşı Filistinlileri temsil eden Arap partilerinin de seçim sonrasında hükümetin kurulmasında belirleyici olabileceğini söyledi. Yaklaşık iki milyon Filistinlinin İsrail’de seçmen olduğunu belirten Dikmen, Arap partilerinin toplamda yaklaşık 15 sandalye kazanmasının öngörüldüğünü aktardı. Ancak Filistinli seçmenler arasında umutsuzluğun arttığını, Arap kentlerinde güvenlik sorunlarının büyüdüğünü ve siyasi katılımın önünde engeller bulunduğunu ifade etti.

Batı Şeria’da ilhak ve yerleşimci şiddeti

Batı Şeria’daki gelişmelere de değinen Dikmen, 2022 sonunda kurulan aşırı sağcı hükümet döneminde yerleşim faaliyetlerinin ve Filistinli sivillere yönelik yerleşimci şiddetinin arttığını söyledi. Maliye Bakanı Bezalel Smotrich ile Ulusal Güvenlik Bakanı Itamar Ben-Gvir’in Batı Şeria’nın İsrail’e ilhak edilmesini savunan politikalarının öne çıktığını belirtti.

Dikmen’e göre İsrail’in Batı Şeria’yı ilhak etmesi, bölgedeki Filistinlilere vatandaşlık verilip verilmeyeceği sorununu gündeme getiriyor. Filistinlilere vatandaşlık verilmemesinin apartheid tartışmasını derinleştireceğini belirten Dikmen, nüfus dengeleri nedeniyle İsrail’in ilhak konusunda ciddi bir çıkmazla karşı karşıya olduğunu söyledi.

Trump’ın Netanyahu’ya desteği tartışmalı

ABD Başkanı Donald Trump’ın seçim öncesinde Netanyahu’ya destek açıklamalarını değerlendiren Dikmen, bu açıklamaların Washington’ın İsrail hükümetine koşulsuz destek verdiği anlamına gelmediğini savundu. Trump’ın Netanyahu’nun İran, Lübnan ve Gazze’de daha ileri askeri adımlar atmasını sınırladığını belirten Dikmen, ABD’nin İsrail’e verdiği desteğin önceki dönemlere kıyasla daha kırılgan hale geldiğini söyledi.

Dikmen, Netanyahu’nun İsrail’in uluslararası alanda giderek yalnızlaşabileceğine ilişkin açıklamalarına da dikkat çekti. ABD-İsrail ilişkilerinde son 20 yılda oluşan ittifakın geleceğinin tartışmalı hale geldiğini belirten Dikmen, Trump’ın seçimlerden sonra Netanyahu’ya yeni askeri hamleler için geniş bir alan açmasını beklemediğini ifade etti.

“İsrail’in artık bir Türkiye dosyası var”

Türkiye-İsrail ilişkilerinin seçim sonuçlarından bağımsız olarak sorunlu kalabileceğini belirten Dikmen, İsrail’de Türkiye’ye yönelik söylemin iki boyutu olduğunu söyledi. Netanyahu ve Naftali Bennett gibi siyasetçilerin Türkiye karşıtı söylemi iç politikada kullandığını belirten Dikmen, diğer taraftan İsrail’in güvenlik bürokrasisinin Türkiye’yi artık bölgesel bir jeopolitik aktör olarak değerlendirdiğini kaydetti.

Suriye’deki gelişmelerin ardından Türkiye’nin İsrail açısından daha önemli bir güvenlik başlığı haline geldiğini söyleyen Dikmen, Netanyahu’nun siyasi sahneden çekilmesi durumunda söylemin yumuşayabileceğini ancak güvenlik bürokrasisindeki yaklaşımın değişmesinin beklenmemesi gerektiğini vurguladı. İsrail’de art arda seçimlerin yaşanması halinde partilerin birbirlerini aşmak için daha sağcı ve güvenlikçi söylemlere yönelmesinin Türkiye karşıtı atmosferi de sertleştirebileceğini belirtti.

Yayının sonunda İsrail’in kendi içindeki demokrasi tartışmasını değerlendiren Dikmen, ülkenin Yahudi nüfusu açısından demokratik kurumlara ve protesto geleneğine sahip olduğunu ancak son yıllarda demokratik eğilimlerin zayıfladığını söyledi. Dikmen, bu gerilemenin devam edebileceği uyarısında bulundu.

Deşfireyi yayına hazırlayan: Tania Taşçıoğlu Baykal

Merhaba, iyi günler. Yarın İsrail’de çok önemli bir seçim olacak. Bu sadece İsrail’in değil, bölgenin ve özellikle Filistinlilerin kaderinde etkili olacak ve tabii ki Türkiye’yi de çok yakından ilgilendiren bir seçim. İşte bu seçimi konuşacağız, ama sadece seçimi değil, aynı zamanda İsrail’i de konuşacağız ve bu konuda çok yetkin bir isimle, Özgür Dikmen’le birlikteyiz. Merhaba Özgür Dikmen.

Özgür Dikmen: Merhabalar.

Siz İsrail’de İsrail araştırmaları üzerine yüksek lisans yaptınız ve şu anda da Stanford Üniversitesi’nde doktora çalışmanızı yürütüyorsunuz. Konunuz İsrail’in hem tarihi hem bugünü diyelim. Soracak çok sorum var. Ben kendimi gazeteci olarak bildim bileli İsrail’deki tüm seçimler tarihidir, hatta bir tanesini zamanında yerinde de izleme imkânım olmuştu. Ama bu seferki için çok farklı yerlerden bunun çok tarihi bir seçim olduğu söyleniyor. Gerçekten öyle mi? İsrail tarihine baktığımız zaman bu seçim çok kritik bir seçim mi?

Özgür Dikmen: Evet, şu açıdan kritik bir seçim; 7 Ekim’den bu yana İsrail seçimlere gitmedi ve aslında bir birikmişlik, hesabının görülmesi gereken çok fazla mesele var. İlginçtir, 1988’den bu yana ilk defa bir İsrail hükümeti, tam zamanında seçimlere gidiyor. Bu ne demek, bunu biraz açayım; İsrail’de bütün hükümetler koalisyonlardan oluşuyor. 1948’den bu yana hiçbir zaman bir parti tek başına İsrail’de iktidara gelmiş değil ve çok hassas dengelerle aslında bu hükümetler kuruluyor. 120 tane sandalye var İsrail Meclisi’nde ve genelde bu hükümetler 60+5, 60+8 gibi bozulması çok kolay olan koalisyonlar. Artık seçim tarihi yaklaştığı zaman 60+2-3’e kadar düşebiliyor bu hükümet dengeleri, dolayısıyla koalisyonun ayakta kalması hassaslaşıyor. Bu açıdan bakıldığı zaman aslında oldukça bölünmüş bir siyasi manzara var önümüzde ve bu sebeple de hiçbir zaman hiçbir hükümet İsrail’de 4 seneyi doldurmuyor; bir şekilde en fazla bir sene, iki sene görevde kalarak tekrar erken seçimlere gidiyor İsrail.

7 Ekim öncesinde, 2018-2022 döneminde İsrail beş kez seçime gitti, tam böyle bir seçimler döngüsü oluştu. Hükümet 2022 Aralık’ta başa gelmişti zaten, 2023 Ekim’de de 7 Ekim Saldırıları oldu. Bu saldırı İsrail’de siyasi olarak çok büyük bir infiale yol açtı ve İsrail’in o bilindik güvenlik devleti mantığı geri döndü ve aslında bir anlamda siyaset donduruldu. Bu sayede İsrail’de tam zamanında, yani 4 sene boyunca hükümet görev yapabilmiş oldu. Aslında o 7 Ekim’in oluşturduğu o anormal siyasi atmosfer, İsrail’de bir nevi siyasi süreci, hükümet sürecini normalleştirdi, o anormalliğin içerisinden doğan bir “normallik” var. Bu ne anlama geliyor? Bu süreçte Binyamin Netanyahu büyük ölçüde kendisine muhalif olabilecek isimleri, partileri, grupları, 7 Ekim’i, 7 Ekim sonrası Gazze’ye saldırıları, Gazze soykırımı sürecini de büyük ölçüde bahane ederek, İran’ı büyük ölçüde neden göstererek, Lübnan’da Hizbullah’ı işaret ederek, bir şekilde o muhalefetin sesini bastırdı diyebiliriz ve bugüne kadar geldik.

İsrail’deki hükümet 27 Ekim seçimleri itibarıyla artık normal sürecini dolduruyor ama bu dönemde tabii ki sağlıklı süreçler işlemedi İsrail’de ve pek çok mesele halının altına süpürülmüş oldu. En basitinden, 7 Ekim’e dair bir devlet soruşturması açılmasına bile Binyamin Netanyahu izin vermedi, dolayısıyla 7 Ekim’in hesabı tam olarak siyaseten görülmüş değil. Dolayısıyla oldukça yüklü bir sürece giriyoruz ve bu çok hayati bir seçim. Çünkü 7 Ekim sonrasında İsrail toplumu artık nereye yöneleceğinin kararını vereceği bir seçim diyebiliriz.

Biraz dersimi çalıştım. Netanyahu’nun rakipleri var ama rakipleri de aslında sağcı rakipler. Eski Genelkurmay Başkanı ya da Naftali Benet birlikte hareket ediyorlar ve bu rakipler de güvenlik temelli siyaset perspektifinden farklı düşünmüyorlar sanki. Dolayısıyla, Netanyahu gitse de en azından ana strateji aynı kalacakmış gibi bir analiz, sık sık birçok yerde karşıma çıkıyor. Doğru mu bu?

Özgür Dikmen: 2026’daki bu seçimler, İsrail’in muhtemelen önümüzdeki 4-5 yılık süreçteki son seçimleri olmayacak. Tabii ki kimse sandıktan çıkacağını tam olarak bilemez, bilemiyor, önümüzde anketler var, ama şunu söyleyebiliriz ki İsrail çok yüksek ihtimalle yeni bir seçim döngüsüne girecek. 2018-2020 sürecindeki 5 seçimden bahsetmiştim ya, İsrail’in buna benzer bir seçim döngüsüne girme ihtimali yüksek. Neden öyle olacak? Çünkü cuma günü itibarıyla artık İsrail’de anket yasağı başladı ve son yapılan anketler itibarıyla Netanyahu’nun partisi Likud’un ve Likud’un yanındaki bu ultra-Ortodoks Harediler ve aşırı sağcı ortaklarının 120 koltuklu Knesset’te alabilecekleri maksimum koltuk sayısının 50 civarında olması öngörülüyor, 49-51 bandında. Dolayısıyla Netanyahu hiçbir şekilde kendi ortaklarıyla birlikte bir hükümet kuramayacak. Anketler itibarıyla, 2022 Aralık’ta yaptığı gibi İsrail’in en sağcı hükümetini yeniden getirip İsrail’in önüne koyamayacak gibi görünüyor.

Bunun karşısında Gadi Eisenkot, yani Yashar Partisi, onun yanında, özellikle Naftali Bennett’in ismiyle öne çıkan ve biraz daha sağın daha merkezine yakın Beyahad Partisi ile yapılan ittifak var. Bu ittifakın da yaklaşık 54-56 sandalye, ortalama 55 sandalye alması öngörülüyor. Dolayısıyla aslında onlar da bir şekilde ittifak kuramayacaklar gibi görünüyor ve en son, en yoğun sandalye alabilecek grup, Arap partileri. Onların da yaklaşık olarak bir 15 sandalye kabaca almaları öngörülüyor. Dolayısıyla Netanyahu kendi başına bir hükümet kuramayacak ve muhtemelen Başbakan da o olamayabilir şu an itibariyle. Bu, şu anlama geliyor: İsrail’de zaten 2018-2022 döneminde olanlar da bunlardı; kurulan koalisyonların, sürekli olarak özellikle radikal sağcı, yani Netanyahu ve onun daha sağında yer alan siyasetçiler tarafından manipülasyonuna maruz kalacak bu koalisyon ve dolayısıyla yeni bir seçim döngüsü ortaya çıkacak.

Bu bağlamda, siyasetin tonu eski Genelkurmay Başkanı Gadi Eisenkot’un söylemlerine bakacak olursak, evet, bir güvenlikçi ama Binyamin Netanyahu kadar ya da ne bileyim bir Itamar Ben-Gvir veya Smotrich kadar yoğun sağcı bir şeyi yok. Tabii ki İsrail’in Gazze’nin işgali konusunda şüpheleri olan bir isim değil, yerleşimler konusunda Netanyahu’dan çok farklı düşünmüyordur, ama günün sonunda bir asker. Bu askerliğinin de getirdiği şöyle bir şey var: İsrail’de özellikle 1990’lar sonrasında Binyamin Netanyahu’nun Başbakanlığından sonra İsrail solunda bir kayma yaşandı. 1948’den 1970’ler-80’lere kadar İsrail solunu ayakta tutan siyasetçiler hem demografik sebeplerle hem böyle bir nesil dönüşümü nedeniyle yavaş yavaş ekarte oldular, o tipoloji ekarte oldu. Özellikle Oslo sürecinin çöküşü olsun, İzak Rabin suikastı, daha sonrasında yerleşimcilerin daha yoğun olarak siyasi sahnede kendine yer bulması gibi sebeplerle, İsrail solu diyeceğimiz o kesim de gittikçe sağcılaştı. Bugün gördüğümüz şey aslında Binyamin Netanyahu’ya muhalefet eden kesim de aslında oldukça sağcı ve kendilerini birazcık daha ortanın sağında konumlandırıyorlar ama Netanyahu’ya baktığınız zaman solda kalıyorlar.

Bu tabii Netanyahu’nun kendisini sürekli olarak “Mr. Security”, yani ‘’Bay Güvenlik’’ olarak topluma tanıtması, o şekilde propaganda yapmasıyla da yakından alâkalı. İsrail’de politik söylem çok uzun zamandır sürekli olarak güvenlik üzerinden kuruluyor ve bunun karşısında da Netanyahu’nun muhalifleri hep böyle güvenlik kaynaklı figürler. Bugün baktığımız zaman da bu emekli genelkurmay başkanları, bu Gadi Eisenkot karşımızda; diğer taraftan, Mavi ve Beyaz Partisi’nin Başkanı Benny Gantz seçim sürecinden çekildi. Mesela o da asker kökenli, genelkurmay başkanlığı yapmış biri. Dolayısıyla solda da çok yoğun bir aşınma söz konusu.

Peki neden bu askeri figürler daha çok kendini Netanyahu’nun solunda konumlandırıyor? Bunun tarihsel sebepleri de var. İsrail Ordusu’nun daha tarihsel olarak kendisini, siyasetin merkezinde konumlandırması gibi bir şey. Diğer taraftan, özellikle Batı Şeria’da İsrail’in işgalini bizzat kontrol edenler, yönetenler, İsrail ordu kurmayları. Onlar sahadaki gerçekliği bizzat görüyorlar ve İsrail’deki bu radikal sağcı siyasetçilere kıyasla daha az popülist bir tona sahipler ve sahadaki gerçekliğe daha fazla hâkimler. Çünkü bu radikal sağcıların, popülizm yapmak uğruna sahadaki gerçekliği nasıl eğip büktüklerini çok net görebiliyorlar. Söylemleri biraz daha radikal ve Gadi Eisenkot da aslında birazcık böyle bir zeminden geliyor.

Peki, biraz önce Arap partilerinden bahsettiniz. Türkiye’de kamuoyunda İsrail’in bir imajı var, biliyoruz, Filistinlileri katlediyor, soykırım yapıyor ve birden ama bakıyoruz ki İsrail’de Arap partiler var. İsrail vatandaşı Filistinliler diye anlatabiliriz. Bunun öyküsü nedir? Demin verdiğiniz rakamlara baktığımda, onların tercihi, İsrail’e yönetime gelecek olan koalisyonu da belirleyebilir. Yani Arap partileriyle ittifak yapanın iktidara gelmesi, o 120 sandalyeli parlamentoda iktidara gelmesi daha kolay gözüküyor. Nedir bu Arap partileri? Daha doğrusu Arap partileri mi, Arap partisi mi, birden fazla parti mi var?

Özgür Dikmen: Evet, Arap partilerinin konumu bu noktada “kingmaker,” yani kralı tahta koyan partiler bunlar. Aslında başbakanın kim olacağını onlar bir yönüyle belirleme potansiyeline sahipler, bahsettiğim gibi anketlerde 15 kadar koltuk almaları Knesset’te öngörülüyor şu an itibarıyla. İsrail, bugün ‘’Yeşil Hat’’ olarak bildiğimiz, 1948 politik haritasında ele geçirdiği topraklardan Filistinlileri özellikle etraftaki ülkelere, Ürdün, Lübnan, Batı Şeria gibi farklı yerlere sürüyor. Ama geriye yaklaşık olarak 150-160 bin civarında Filistinli kalıyor. Kabaca o dönemki Arap, Filistinli nüfusunu 1 milyon olarak görürsek, bunlardan geriye İsrail’in kurduğu topraklarda kalan 150-160 bin kadar Filistinli var, 1948 itibarıyla.

1948-1966 yılları arasında, bu 1948 Arapları dediğimiz Filistinliler, İsrail’in askerî yönetimi altında ve daha çok, güneydeki Nakab Çölü’ndeki Bedeviler bunlar. Kuzeydeki, kuzey Arapları denilen, İsrail’in kuzeyinde yaşayan, Hayfa, Taybe, Taberiye civarında, oradaki üçgen diye tabir edilen bölgede yaşayan bir Filistinli nüfus söz konusu. İsrail, 1966 yılına kadar askerî yönetim altında onları idare ediyor. 1966’dan itibaren İsrail Komünist Partisi saflarında yavaş yavaş siyasete girmeye başlıyorlar. Yine o dönemde İsrail İşçi Partisi, İsrail’i kuran ve halen iktidarda olan David Ben-Gurion’un partisi de böyle küçük bir Arap listesi elde ediyorlar ve 1990’lara kadar İsrail’deki daha sol partilerin altında yavaş yavaş İsrail siyasetine bir şekilde angaje olmaya başlıyorlar.

1990’larda, Oslo Barış Süreci, barış anlaşmaları ve İzak Rabin dönemi, İsrail’de daha sol söylemin hâkim olduğu bir dönemde, yavaş yavaş İsrail’deki İsrail vatandaşı Filistinliler partileşme sürecine gidiyorlar ve bu dönemde Balad ve Ra’am isimli, biri daha milliyetçi, diğeri daha İslamcı iki Arap partisi ortaya çıkıyor ki bu Arap partileri halen varlıklarını devam ettiriyorlar ve İsrail siyaseti içerisinde ciddi bir Filistinli tabana sahipler. Tabii daha küçük partiler de burada ortaya çıkıyor. Hadash gibi, daha solcu İsraillilerle, solcu Arapların birlikte, bu barış söylemini öne çıkardıkları küçük bir parti. Ta’al gibi daha Arap solunu temsil eden bir parti. Balad Partisi bahsettiğim gibi daha Arap milliyetçisi bir parti ve Ra’am gibi dört tane parti var temelde.

Yanlış hatırlamıyorsam, 2014 yılında, özellikle sağcı figür Avigdor Lieberman’ın yoğun olarak gündeme getirmesi ve desteklemesiyle, İsrail’de seçim barajı %2’den %3,25’e yükseltiliyor. Bu, küçük partilerin haritadan silinmeleri demek. Bu durum Arap partilerini bir araya gelmeye ve bir ortak liste içerisinde hareket etmeye yönlendiriyor ve o dönemde, özellikle 2015 seçimlerinde Knesset içerisinde 13 koltuk gibi çok ciddi bir rakama ulaşıyorlar. İsrail’in seçim barajını yükseltmesi bu partileri bir araya getiriyor ve İsrail koalisyon siyaseti içerisinde çok ciddi bir güce ulaşıyorlar. 2020’de Ortak Liste adıyla seçime giriyorlar ve bu sefer 15 koltuğa çıkıyor güçleri ve Arap partileri artık hükümetin belirlenmesinde göz ardı edilemeyen bir aktöre dönüşüyor.

Ra’am’dan bahsetmiştim. 2021 yılında Güney İslami Hareketi, İslami hareketin güney kolu olarak, İslamcı hareket İsrail’de ikiye bölünüyor, onun güney kanadı “Evet, biz İsrail’de siyaset yapabiliriz” şeklinde bir söylemle çıkıyor. Ra’am Partisi, bu hareketin partisi ve o partinin başkanı Mansur Abbas oldukça pragmatik bir figür. “Ben kendi başıma bir koltuk potansiyeline sahibim, artık Ortak Liste’yle birlikte hareket etmeyeceğim, bu şekilde hiçbir şey yapamıyoruz, herkes bir taraftan çekiştiriyor, dolayısıyla bizim siyasi etki alanımız da oldukça düşüyor” diyor. Aslında bunun kendine dönük pragmatik bir yönü var, bir de İsrail sistemi içerisinde Araplar adına bir şey yapmaya dönük de pragmatik bir yönü var. “Ben elimdeki artık 5-6 koltukla bir koalisyonun geleceğini belirleyerek koparabildiğim kadar bir şeyler koparırım bu sistem içerisinde. Dolayısıyla Ortak Liste’den ayrılıyorum” diyor 2021’de. 2026 seçimleri, aradan 5 yıl geçti, Ra’am yani Mansur Abbas yine aynı şekilde bağımsız seçimlere girme kararı aldı ve böylelikle o koalisyon siyaseti içerisinde muhtemelen Ortak Liste’ye kıyasla biraz daha rahat hareket edebilecek bir konumda.

2026 itibarıyla, çok kabaca 10 milyonluk İsrail’de, seçimlerde oy kullanan yaklaşık olarak 2 milyon Filistinli seçmen var, bu da 5’te 1’e tekabül ediyor. Düşünüldüğü zaman ciddi bir rakam aslında. Arap Filistinlilerin İsrail’de sandığa gitmelerine karşı olan bir kesim de var. Bu sadece ideolojik, dinî sebeplerle değil, aynı zamanda bu nüfusun içerisinde ciddi bir umutsuzluk da söz konusu. Özellikle 2022 seçimleri sonrası İsrail tarihinin en sağcı hükümeti, Itamar Ben-Gvir’in iç güvenlik bakanı olduğu, polis teşkilatını kontrol ettiği bir hükümetle karşı karşıyayız. Burada radikal sağ, özellikle Arap şehirlerine karşı şöyle bir politika izledi. Buralardaki iç güvenlik bütçesini oldukça düşürdü, bunun sonucunda Filistinli nüfus içerisinde, özellikle Filistinlilerin yaşadığı şehir ve kasabalarda suç oranları oldukça arttı ve artık insanlar ‘’İsrail sistemi içerisinde yapabileceğimiz farklı bir şey yok. Biz ne yaparsak yapalım bu sağcılar hiçbir şekilde bizi vatandaş olarak görmeyecekler, biz hakkımız olan iç güvenlik hizmetini, kamu hizmetlerini alamayacağız. Bu durumda oy vermenin, sandığa gitmenin de çok bir anlamı yok’’ gibi bir depresif ruh hâli var İsrail vatandaşı Filistinliler arasında.

Diğer taraftan sistem de aslında biraz bu Arap partilerinin üzerinde baskı kurmuş durumda, Sami Abu Shehadeh ve Ofeer Cassif gibi önde gelen Arap siyasetçileri, devletin Yahudi karakterini göz ardı etmek, tanımamak gibi suçlamalarla, seçim sürecinden dışlandılar, yani diskalifiye edildiler. Böyle katılım problemleri var. Bir yandan İsrail’deki sistemin dışlayıcılığı söz konusu. Diğer taraftan, Siyonist muhalefet, Eisenkot ya da Naftali Benet gibi sağ figürler Arap muhalefete çok fazla yaklaşmak istemiyorlar. Çünkü özellikle 7 Ekim sonrasında ve bu seçim sürecindeki söylemde, Binyamin Netanyahu çok yoğun olarak “Eğer bana oy vermezseniz Eisenkot ve Arap arkadaşları yeniden başa geçecekler, bakalım bu sefer neler olacak, ne 7 Ekimler göreceğiz” gibi çok güvenlikçi bir söylemle, İsrail içerisindeki Netanyahu karşıtı muhalefeti Araplardan uzaklaştırdılar.

Ama geldiğimiz son yer itibarıyla, Arap bloku Ra’am ve Ortak Liste, Knesset içerisinde toplam yaklaşık 15 kadar koltuk kazanacak ve tabii bir şekilde hükümetin kuruluşunda söz sahibi olacaklar. Mevcut resimde görünüyor ki Netanyahu, Eisenkot blokuna karşı hiç avantajlı değil; muhtemelen çok daha az bir koltukla Knesset’te bulunacak. Dolayısıyla Arapların her hâlükârda söz sahibi olacağı bir manzaraya doğru gidiyoruz diyebilirim.

Seçimlerin kaderini 7 Ekim Saldırıları’nın belirlediğini söylediniz. Normalde erken olan seçimler, zamanında yapılıyor ve dünyanın gündeminde de esas 7 Ekim ve sonrası hem İsrail’de yaşanan hem Gazze’de hem bölgede yaşanan olaylar var. Ama İsrail seçimlerindeki tartışmalara baktığım zaman, Gazze ve bölge olayları kadar, hatta yer yer daha fazla Batı Şeria ve işgal altındaki topraklar meselesinin çok ağırlıklı olduğunu görüyorum. Türkiye’de kamuoyu Gazze, Batı Şeria laflarını hep birlikte duyuyor ama aralarında ne fark var, bilmiyorum. Zamanında, 90’lı yılların başlarında Batı Şeria’daki Likud denetimindeki yerleşimleri gezme imkânım olmuştu, o günden bugüne herhâlde birkaç katı artmıştır. Çok basitleştirerek anlatıyorum: Tepede bir yerde yerleşim var, aşağıda Filistinliler yaşıyor. Oralar çok sıkı bir şekilde korunuyor, hem İsrail ordusu koruyor hem de kendileri silahlılar. Aşağıdaki Filistinlilerin herhangi bir savunma imkânı yok gibi bir şey.

Şu anda da seçim propagandasında Batı Şeria’dan ne kadar daha toprak almak, hatta ultra-Ortodokslar tamamen işgali savunuyor gibi bir perspektif var. Son günlerde yaşanan olaylara, dünya kamuoyu ve Batı medyasının da Batı Şeria’ya daha fazla bir ilgisi olduğunu görüyoruz, bu da ilginç. Nedir Batı Şeria meselesi şu anda? Nasıl bir noktadayız? Yerleşimciler adım adım yeni yeni topraklar alıyor, değil mi?

Özgür Dikmen: 7 Ekim’den önce de, hani bahsettiğim üzere bu 2022 Aralık İsrail tarihinin en sağcı hükümetinin başa geçişi ve bu süreçte yerleşimlerin ilerletilmesi, Batı Şeria’nın tamamen ilhak edilmesi ve İsrail’e dâhil edilmesi, şu anda Batı Şeria’da aslında askeri işgal yönetimi var. Bunun normal yönetime çevrilmesi ve tamamen İsrail sivil idaresine devri yönünde özellikle iki siyasetçinin çok öne çıkan pozisyonları var. Bunlardan bir tanesi İç Güvenlik Bakanı Itamar Ben-Gvir, bir tanesi de Maliye Bakanı Bezalel Smotrich.

Tabii 7 Ekim sonrasında Batı Şeria’daki bu yerleşimcilik faaliyetleri katbekat arttı. Bunun yanında, mesela ilginç gelişmelerden bir tanesi, dediğim gibi askeri işgal yönetimi var Batı Şeria’da. En basit şekliyle ifade edecek olursak, Batı Şeria’yı İsrail askeri yönetiyor. Bezalel Smotrich, Maliye Bakanlığı’nın yanı sıra bir de Savunma Bakan Yardımcılığı aldı. İsrail’deki radikal sağın en önemli, en aktif iki isminden birisi Bezalel Smotrich, Savunma Bakan Yardımcılığı alarak Batı Şeria’da yerleşimlerin ilerletilmesine yönelik çok yoğun hamlelerde bulundu. Tabii ki Batı Şeria’daki yerleşimlerin sayıları da katbekat arttı, yerleşimci şiddeti de çok yoğun bir hâl aldı. Özellikle, Yahudi yerleşimcilerin Filistinli sivillere yönelik saldırılarından bahsediyorum burada.

Batı Şeria ile alâkalı İsrail’in şöyle bir çıkmazı var; Ürdün Nehri’nden Akdeniz’e kadar olan bölgeyi, tarihsel Filistin topraklarını topluca düşünecek olursak, tabii burada 1948 sınırları içerisinde İsrail var, Batı Şeria var, Gazze var. Yukarıda İsrail’in işgal ettiği Golan Bölgesi var. Günümüzde İsrail’in kendi sivil yönetimiyle yönettiği 1948 sınırları ve askeri yönetimle idare ettiği Batı Şeria’nın hepsini bir tabloya dökecek olursak, şöyle bir şey ortaya çıkıyor: Demografik olarak, nehirden denize kadar olan kısımda İsrailli Yahudi nüfus dengesiyle, Filistinli Arapların nüfusu aşağı yukarı birebir gibi bir şeye denk geliyor. Aslında bu bölgede 1880’lerden bu yana Siyonist Yahudilerden sürekli olarak göç alan bir bölge. İsrail Devleti kendi demografik dengesini bu şekilde göçlerle ayakta tutuyor. Diğer taraftan, 1880’lerden bugüne gelinceye kadar, İsrail hâlen nitelikli bir Yahudi çoğunluğuna ulaşabilmiş değil. İsrailli Yahudiler açısından çok kırılgan bir nüfus dengesi var. Diğer taraftan, Filistinliler var ve 1880’lerden işte sürgünler, katliamlar, soykırımlar vesaire, buna rağmen hâlen nüfus dengesini birebir, devam ettirmeye yakın bir Filistinli demografik gerçekliği var ortada.

Biz bugün Batı Şeria’nın nüfusunu yaklaşık 3 milyon olarak düşünürsek, burada 500 bin kadar Yahudi yerleşimci yaşıyor ve 2,5 milyon kadar da Filistinli yaşıyor. İsrail’in Batı Şeria’yı doğrudan kendi topraklarına ilhak etmesi için önünde iki temel seçenek var. Bir tanesi, ilhak edecek, diyecek ki “Ben burada Batı Şeria’da artık sivil yönetimimi uygulayacağım.’’ Dolayısıyla bütün Filistinlilere İsrail vatandaşlığı vermesi lazım. Ya da bu insanlara “Siz ikinci sınıf vatandaşsınız, dolayısıyla size vatandaşlık da yok” diyecek. Bu da ne demek? İsrail’in kendini artık bir apartheid kabul etmesi demek. İsrail bu iki seçeneğe de yaklaşmıyor, vatandaşlık verse ülke içerisindeki dengeler çok fazla değişecek, vermese doğrudan apartheid olduğunu kabul edecek. Dolayısıyla İsrail’in Batı Şeria’yı ilhakı önünde de böyle bir engel var. Ne yapması lazım ilhak edebilmesi için? Buradaki Filistinli nüfusunu eritebilmesi lazım. Tabii ki soykırımla filan olabilecek bir şey değil bu. Bugün Gazze’deki soykırımda bile dünya ayağa kalktı ve İsrail bugün çok ciddi diplomatik süreçlere ek olarak, finansal yaptırımlardan bahsediliyor. Bunu Batı Şeria’da uygulaması mümkün değil. Bu insanları sürerek bir yere göndermesi de mümkün değil. Dolayısıyla her ne kadar bu çok fazla basına yansımasa da Batı Şeria, İsrail için bir çıkmaz mesabesinde diyebiliriz.

Bölgede durmuş gibi gözüken bir savaş var ve bu savaşı ABD ve İsrail İran’a karşı başlattı ve şu anda durdu. Ama bu savaşın öncesinde de İsrail bölgede çok önemli saldırılar yaptı; Suriye’de başta olmak üzere Lübnan’da. Şimdi İsrail seçimlerinden 1 hafta sonra ABD seçimleri olacak. İsrail ve ABD’nin, seçimlerden sonra İran’a yönelik savaşın tekrar şiddetleneceği beklentisi var. İsrail’de seçimlerden sonra hemen hükümet değişmiyor, benim bildiğim kadarıyla bir süreç var. Netanyahu kaç milletvekili çıkarırsa çıkarsın belli bir süre ülkeyi yönetmeye devam edecek. O arada savaşın yeniden çok ciddi bir şekilde tırmanmasına tanık olma ihtimalimiz ne derece güçlü?

Özgür Dikmen: Netanyahu 28 gün kadar, yani yaklaşık bir ay kadar daha başbakanlığını devam ettiriyor. Eğer koalisyon kurulamazsa, bir ay içinde kurulmak durumunda, yoksa seçimler tekrarlanıyor. Burada ilginç bir şey yaşandı: ABD Başkanı Donald Trump, sosyal medya üzerinden bir hafta arayla iki defa, biri 18 Ekim’deydi yanlış hatırlamıyorsam, biri de dün, Binyamin Netanyahu’ya destek açıklamasında bulundu. İsraillilere “Gidin Netanyahu’yu destekleyin, bu işi bitirin. Daha yapacağımız çok işler var” gibi böyle bir destek açıklamasında bulundu. Aslında bu açıklama “Trump Netanyahu’yu destekliyor” gibi değerlendirildi.

Ben bunun böyle olduğunu pek düşünmüyorum. Siyasi bir süreçte bir ABD başkanı olarak siz, eylemlerinizle İsrailli bir siyasetçinin daha fazla oy alma ihtimaline bir şekilde ket vurmuşsunuz. Netanyahu İran’a daha fazla saldırmak istemiş, Lübnan’da işgali daha fazla derinleştirmek istemiş, Suriye’de çeşitli adımlar atmak istemiş ve siz Donald Trump olarak, özellikle son dönemde Netanyahu’nun önüne “Hayır, buradan öteye geçemezsin” şeklinde bir bariyer koymuşsunuz. Donald Trump bunu yaptı ve sonradan çıkıp “Ben Netanyahu’yu destekliyorum” dedi. Ben bu desteğin, bu açıklamanın çok bir ağırlığı olduğunu düşünmüyorum. Zaten İsrail’de de Netanyahu Donald Trump’tan sürekli olarak açıktan medyada kendisini desteklemesini istedi’’ diye konuşuluyor. Donald Trump’ın bu destek açıklamaları da aslında buna binaen’’ şeklinde bir düşünce var.

Binyamin Netanyahu, Amerika açısından, Ortadoğu’da, özellikle İran dosyasında, Donald Trump’ın ikinci dönemindeki dış politika hamleleri açısından çok zorlayıcı bir figür oldu. Evet, İran’a karşı birlikte savaşa girdiler, birlikte saldırılarda bulundular ama Netanyahu, özellikle seçimler yaklaşırken son 10-15 gün içerisinde sürekli olarak İran’a saldırmak istedi. Bu, İsrail basınında çokça tartışılan bir mesele; “Netanyahu saldırmak istedi, Donald Trump buna müsaade etmedi” şeklinde oldu. Hatta Netanyahu sonradan “Hayır ben böyle bir şey istemedim” şeklinde açıklamalar da yaptı, ama zaten Netanyahu ne zaman bir seçime gidecek olsa bir yerlere saldıracağını biliyoruz. Geçtiğimiz dönemlerde bu saldıracağı yer daha yoğunluklu olarak Gazze’ydi. Netanyahu şu anda Gazze’ye Donald Trump’ın desteklememesi sebebiyle saldıramıyor. Aynı sebeple İran’a da saldıramıyor.

Biz perdenin önünde İsrail’i destekleyen bir Amerika görsek de biraz detaylı baktığımız zaman, Amerika’nın, özellikle Donald Trump’ın Netanyahu’ya olan desteğinin oldukça sallantılı olduğunu gözlemliyoruz. ABD’nin desteği zayıf ve muhtemelen seçimlerden sonra da Donald Trump doğrudan Binyamin Netanyahu’ya bir alan açmayacaktır diye düşünüyorum. Özellikle mesela son bir hafta içerisinde Netanyahu’nun çok ilginç açıklamaları oldu. İsrail’de en çok tartışılan da Netanyahu’nun açık açık “Artık eski Amerikan desteği yok arkamızda. İsrail kendi kendine yeterlilik anlamında birtakım planlar yapmalı” demesiydi. Birtakım uluslararası finansal yaptırımlardan bahsetti ki böyle finansal yaptırım ihtimalleri var. Dolayısıyla ‘’uluslararası para akışımızı kripto paralar üzerinden yapmayı gözden geçirebiliri’’z şeklinde aslında çok sansasyonel açıklamalar yaptı ve açık açık “Biz bu yeni süreçte artık gittikçe daha da izolasyona tabi olacak bir konumdayız, dolayısıyla buna göre hareket etmemiz gerekiyor” dedi.

Binyamin Netanyahu Amerika’yı çok iyi bilen bir lider. Zaten çocukluğu Amerika’da geçmiş, üniversiteyi Amerika’da okumuş. İsrail’de siyasete girmeden önceki siyasi kariyerini büyük ölçüde Amerika’da inşa eden bir lider. Amerikan Yahudiliğini de, Amerika’nın içini de çok iyi biliyor ve artık eski Amerika’nın olmadığını da biliyor. Donald Trump, tam da İsrail’le olan ilişkileri sebebiyle, sadece Amerika’daki sol içerisinde değil, Amerikan sağında, kendi hareketi MAGA içerisinde de çok ciddi bir tepkiyle karşılaşabilir. Bu da özellikle son 20 yıldaki bilindik Amerikan-İsrail ittifakının bir yönüyle sona gelmesi demek. Dolayısıyla, ben Donald Trump’ın, seçimlerden sonra Netanyahu’nun eline koz verecek bir hamlede bulunacağını düşünmüyorum. Netanyahu İran’a karşı çok ağır saldırılardan bahsediyor, ben Donald Trump’ın bu tarz ağır hamlelere gireceğini düşünmüyorum.

Son olarak Türkiye-İsrail ilişkilerini biraz konuşalım istiyorum. Malum, Cumhurbaşkanı Erdoğan’la Netanyahu belli bir aşamadan sonra birbirlerine karşı çok sertler. Özellikle Netanyahu sosyal medyayı da kullanarak Erdoğan’a, onun sözcüleri de, Türkiye’deki yönetime ve hatta Türkiye’ye yönelik çıkışlar yapıyorlar. ‘’Netanyahu kazanamazsa ilişkiler düzeltilir mi?’’ diye soracağım. Ama Naftali Benet’in doğrudan ‘’sırada Türkiye olmalı’’ diyen çıkışı da var ortada. Naftali Benet, rakip taraftaki koalisyonun en önemli ikinci ortağı. Türkiye-İsrail ilişkilerinin bu seçim sonucunda olumlu ya da olumsuz düzelme potansiyeli var mı? Sanki eski tas, eski hamam, kim kazanırsa kazansın çok da fazla bir şey değişmeyecekmiş gibi. Tabii Netanyahu’nun kazanamaması hâlinde -o, bir tür idolleşmiş olduğu için- yeni başbakanı tanıyana kadar belki bir yumuşama olabilir. Ne dersiniz?

Özgür Dikmen: Söylediklerinize katılıyorum, biraz eski tas, eski hamam usulü devam edebilir ilişkiler. Ama burada küçük bir parantez açmak istiyorum. İsrail’de Türkiye’ye karşıtı söylemi ikiye ayırmak gerekiyor. Bir Netanyahu ve Benet’in daha kendi popülizmlerine hizmet etsin diye köpürttükleri bir Türkiye karşıtı söylem var. Diğeri de İsrail’deki güvenlik bürokrasisinin artık bir Türkiye dosyası var. Türkiye, özellikle Suriye Devrimi’nden önce, İsrail’le büyük gerginlikler yaşayan bir ülke değildi. Son 20 yılda inişler çıkışlar da olsa Türkiye, İsrail’i ilk tanıyan Müslüman ülkeydi, İsraillilerin yoğun olarak geldikleri, seyahat ettikleri bir ülkeydi, Türk dizileri izleyen bir ülkeydi. Daha kültürel yönü ağır basan, o sert söylemin henüz hâkim olmadığı bir süreç vardı. Ama Suriye Devrimi’nden sonra işler değişti. Artık Türkiye Suriye’de jeopolitik gerçeklik itibarıyla varolan bir ülke. Dolayısıyla, bunun İsrail güvenlik bürokrasisinde ve siyasetinde açtığı bir dosya söz konusu. Evet, artık bir Türkiye var ve bu, İsrail’in kuzeyinde bir jeopolitik gerçeklik. İsrail’in güvenlik bürokrasisi bunu daha soğukkanlı olarak değerlendiriyor. Yani Türkiye ile nasıl bir angajman kurulacağı muhtemelen bu seçim fırtınası biraz dinerse gündeme gelecek.

Diğer taraftan Netanyahu ve Benet gibi sağcı politikacıların söylemlerine bakacak olursak, ‘’Türkiye ile bir savaş kaçınılmaz. Zaten kaçınılmaz olmalı’’ gibi bir söylem var. Çünkü artık İsrail bölgedeki kendi ötekisini, özellikle Beşar Esad’ın devrilmesinden sonra kaybediyor. İran’a da saldırdı. Artık kendisinin o güvenlik söylemini canlı tutabileceği İran gibi güçlü bir öteki de yok bölgede. Hizbullah’ı büyük ölçüde yer altına itti diyebiliriz. Bu anlamda Türkiye biraz daha İsrail’in, Ortadoğu düzlemindeki kurucu ötekisi olmaya aday bir pozisyonda, özellikle Suriye sathında. Binyamin Netanyahu bu popülist söylemi halka satabilirken, güvenlik bürokrasisine de “Evet, bakın böyle bir dosyamız var” şeklinde işaret edebiliyor.

Seçimlerden sonra Netanyahu yeniden siyasi sahnede kaldığı yerden devam etmezse, Gadi Eisenkot bir hükümet kurarsa, bir şeyler değişir. Söylem değişir, değişeceğini düşünüyorum. Ama diğer taraftan, artık İsrail’in bir Türkiye dosyası var, bu değişmeyecek. Bunun nasıl şekilleneceği, bu dosyanın nerelere gideceği tabii ki iki ülke arasındaki ilişkilere yoğun olarak bağlı. Az önce bahsettim, 2018-2022 periyoduna işaret ediyorum sürekli, İsrail’de bu süreçteki gibi çoklu seçimler görebiliriz ve bu çoklu seçimlerin ortaya koyacağı şey, özellikle güvenlik alanında çok ciddi bir popülizm. Bu popülizmin bir sonucu olarak, sürekli devam eden seçimler yüzünden birbirini alt etmeye çalışan ve alt etmeye çalıştıkça da daha da sağcı bir söyleme kayan partiler… Böyle bir dönemde muhtemelen İsrail’de Türkiye imajı biraz daha sertleşecektir diyebilirim.

Evet, bitirirken başta sormam gereken bir soruyu şimdi sorayım. Yıllardır duyduğum bir laf vardır, siz de çok duymuşsunuzdur, size de “Sen İsrail’i bilirsin, doğru mu?” diye sorulmuştur; “İsrail Filistinlilere karşı çok acımasız, hatta faşist ama kendi içinde demokratik bir ülke” diye çok yaygın bir klişe var. Bu doğru mu?

Özgür Dikmen: İsrail’in kendi Yahudi nüfusundan bahsediyorsak, evet doğru. İsrail, Yahudi demokrasisi anlamında çok demokratik bir ülke, Sürekli olarak grevlerle karşılaşabileceğiniz, insanların eylem yaptıkları ve daha muhalif isteklerin sürekli olarak gündeme gelebildiği bir ülke, ama bu değişiyor tabii. Bu, birkaç sene önceye kadar kesinlikle böyleydi, günümüzde daha az ve muhtemelen bu demokratik trend gittikçe de düşecek. Ama Yahudi nüfus anlamında düşünecek olursak evet, İsrail bu anlamda Yahudiler içerisinde oldukça demokratik bir ülke diyebiliriz.

Çok teşekkürler Özgür Dikmen, çok güzel bir yayın oldu, sağ olun.

Özgür Dikmen: Ben teşekkür ederim, sağ olun.

Evet, yarın İsrail’de seçim var ve biz de İsrail ve İsrail seçimleri hakkında merak edebileceğiniz her şeyi, İsrail uzmanı, araştırmacı Özgür Dikmen’e sorduk. Kendisine çok teşekkürler. Sizlere de bizi izlediğiniz için teşekkürler, iyi günler.

Medyascope'u destekle. Medyascope'a abone ol.

Medyascope’u senin desteğin ayakta tutuyor. Hiçbir patronun, siyasi çıkarın güdümünde değiliz; hangi haberi yapacağımıza biz karar veriyoruz. Tıklanma uğruna değil, kamu yararına çalışıyoruz. Bağımsız gazeteciliğin sürmesi, sitenin açık kalması ve herkesin doğru bilgiye erişebilmesi senin desteğinle mümkün.

Paylaş