İSTANBUL (Medyascope) – Ayakkabı boyacılığından sendika liderliğine, devlet başkanlığından cezaevine, oradan yeniden başkanlık sarayına… Brezilya siyasetinin son 40 yılına damga vuran Luiz Inácio Lula da Silva, 80 yaşında bir kez daha seçim meydanına çıktı ve Bolsonaro’yu devirdi.
Portekizce’de “kalamar” anlamına gelen “Lula” takma adını resmi ismine ekleten ve “Lula” olarak tanınan Lula da Silva, üçüncü döneminde yoksulluk ve işsizlikte gerileme, Amazon’daki ormansızlaşmada düşüş ve tarihi vergi reformunu hanesine yazdırdı.
4 Ekim’deki ilk tur seçimlerinde Bolsonaro’nun yaklaşık 2,2 milyon oy gerisinde kalan Lula da Silva tarihi bir zafer kazandı ve dördüncü kez devlet başkanı seçildi.
Ayakkabı boyacılığından sendika liderliğine
27 Ekim 1945’te Brezilya’nın yoksul kuzeydoğusundaki Pernambuco eyaletinde Pernambuco eyaletinin Caetés şehrinde doğdu.
10 yaşına kadar okumayı öğrenemeyen Lula, ikinci sınıftan sonra ailesine yardımcı olabilmek için okulu bıraktı. Ayakkabı boyadı, yer fıstığı sattı.
Daha sonra ailesiyle São Paulo’ya göç etti ve metal işçisi oldu. Çalışmadığı iş kalmayan Lula, 19 yaşında bir fabrikada çalışırken sol elinin serçe parmağını kaybetti. Yaşadığı bu kazanın ardından sendikal hayatla tanışan Lula, birçok sendikaya katıldı ve faaliyetlerinde aktif olarak rol aldı.
Lula, Villares Metals S.A’da çalışırken işçi hareketlerinde aktif rol oynadı ve sendikada yükselme şansı elde etti. 1975’te São Bernardo do Campo ve Diadema Çelik İşçileri Sendikası Başkanlığına seçilen Lula, 1978’de girdiği ikinci seçimde de başkanlık görevine getirildi. 1970’lerin sonlarında Brezilya askeri yönetim altındayken Lula, büyük grevler de dahil olmak üzere sendikal faaliyetlerin düzenlenmesine yardımcı oldu.
Lula’nın da içinde bulunduğu bir grup akademisyen, aydın ve sendika lideri, ordunun iktidarda olduğu 1980’de bugün bilinen adıyla İşçi Partisi’ni (PT) kurdu. Siyasi parti lideri olarak devlet başkanlığı için yarıştığı ilk üç seçimi kaybeden Lula, 2002’deki genel seçimlerde Brezilya’da yaklaşık yarım yüzyılın ardından iktidara gelen ilk solcu liderdi.
2003’ten 2010’a kadar devlet başkanlığı görevini yürüten Lula, 1 Ocak 2011’de yüzde 80’lik bir onay oranıyla görevini bıraktı.
İlk iki Lula döneminin siyasi mirasını büyük ölçüde iki kelime özetledi: büyüme ve yoksullukla mücadele. Küresel emtia fiyatlarının Brezilya lehine seyrettiği yıllarda ülke ekonomisi büyüdü. Hükümet asgari ücreti enflasyonun üzerinde artırdı, düşük gelirli ailelere nakit yardım sağlayan programları genişletti ve bunları Bolsa Família çatısı altında topladı.
Brezilya aynı dönemde uluslararası ortamda da daha görünür hale geldi. Lula, gelişmekte olan ülkeler arasında daha güçlü siyasi ve ekonomik işbirliği aradı. Brezilya’nın BRICS içindeki rolünü büyüttü ve ülkeyi Küresel Güney’in önde gelen aktörlerinden biri olarak konumlandırmaya çalıştı.
2010’da iki dönem sınırı nedeniyle görevden ayrılırken yerini siyasi müttefiki Dilma Rousseff’e bıraktı.
Lula neden cezaevine girdi?
Brezilya siyasetini yıllarca sarsan “Lava Jato”, yani “Oto Yıkama Operasyonu” soruşturması devlet şirketi Petrobras çevresinde kurulan geniş bir rüşvet ve yolsuzluk ağını ortaya çıkardı. Soruşturma yalnızca İşçi Partisi’ni değil, Brezilya siyasetinin ve iş dünyasının çok geniş bir kesimini kapsadı. Lula da soruşturmanın hedeflerinden biri oldu.
Pasif yolsuzluk ve kara para aklama suçlarından yargılanan Lula, 7 Nisan 2018’de tutuklandı. Yaklaşık 580 gün hapiste kalan Lula, 8 Kasım 2019’da tahliye edildi. Tahliyesinin ardından hakkındaki tüm davalardan beraat eden Lula’nın tekrar seçime girebilmesinin önü açıldı.
Lula hakkındaki mahkûmiyet kararları daha sonra Brezilya Federal Yüksek Mahkemesi tarafından yargılamayı yapan mahkemenin yetkisine ilişkin gerekçelerle iptal edildi. Eski yargıç Sergio Moro’nun bir davada tarafsız davranmadığına da hükmedildi. Böylece Lula’nın siyasi hakları geri geldi ve yeniden aday olmasının yolu açıldı.
Kararların iptal edilmesi Lula’nın hukuken yeniden seçimlere girmesini sağladı ancak Lava Jato dönemi Brezilya’daki siyasi kutuplaşmanın kalıcı unsurlarından biri oldu. Lula’nın sağdaki rakipleri yolsuzluk dosyalarını bugün de ona karşı kullanıyor.
Lula’nın muhteşem geri dönüşü
2022 seçimleri, Brezilya’da Lula ile Bolsonaro arasındaki siyasi hesaplaşmaya dönüştü. Bir tarafta 77 yaşındaki eski devlet başkanı Lula, diğer tarafta dört yıllık iktidarını sürdürmek isteyen Jair Bolsonaro vardı.
Lula ikinci turu yüzde 50,9 oyla kazandı.
Siyasi kariyerinin bittiği düşünülen, cezaevinde geçirdiği dönemde seçimlere katılması dahi yasaklanan Lula böylece üçüncü kez devlet başkanlığına seçildi. Ancak 1 Ocak 2023’te göreve döndüğünde karşısında ilk iki döneminden oldukça farklı bir Brezilya buldu.
Kongre daha muhafazakârdı. Bolsonaro seçimi kaybetmişti ama “Bolsonarismo” olarak adlandırılan siyasi hareket ortadan kalkmamıştı. Sosyal medya ve dezenformasyon siyasi iletişimin merkezine yerleşmişti.
Üstelik Lula’nın göreve başlamasından yalnızca bir hafta sonra Brezilya demokrasisi ağır bir sınavla karşılaştı. 8 Ocak 2023’te Bolsonaro destekçileri Brasília’daki Kongre binasını, Yüksek Mahkeme’yi ve devlet başkanlığı sarayını bastı.
Lula üçüncü döneminin ilk günlerinden itibaren iktidarını yalnızca sosyal ve ekonomik bir program üzerinden değil, “demokratik kurumları savunma” söylemi üzerinden de kurdu.
Jair Bolsonaro ise daha sonra Lula’nın iktidara gelmesini engellemeye yönelik darbe girişimiyle bağlantılı suçlardan 27 yıl hapis cezasına çarptırıldı. 2026 seçimlerinde aday olamayınca sağın ana adayı olarak oğlu Flávio Bolsonaro öne çıktı.
Üçüncü Lula döneminin bilançosu
Lula 2023’te iktidara dönerken en önemli vaatlerinden biri, Bolsonaro döneminde zayıflatılan sosyal devlet mekanizmalarını yeniden güçlendirmekti. Bolsa Família yeniden genişletildi. Düşük gelirli ailelere yardımlar artırıldı; sosyal konut programı Minha Casa, Minha Vida yeniden devreye sokuldu. Asgari ücretin reel olarak artırılmasını öngören politika geri getirildi.
İşgücü piyasasındaki gelişmeler de hükümetin 2026 seçim kampanyasında en fazla öne çıkardığı başlıklardan biri.
Brezilya resmi istatistik kurumu IBGE’ye göre mayıs-temmuz 2026 döneminde işsizlik oranı yüzde 5,3’e kadar geriledi. Bu oran bir yıl önce aynı dönemde yüzde 5,6 seviyesindeydi. Çalışanların ortalama reel aylık geliri ise 3 bin 762 reale yükseldi.
Fakat büyümenin hızı yavaşlıyor. IBGE’ye göre Brezilya ekonomisinin dört çeyreklik büyümesi 2026’nın ikinci çeyreği itibarıyla yüzde 1,9 seviyesinde. Ağustos itibarıyla yıllık enflasyon ise yüzde 4,22. Ve rakamlar ile seçmenin hissettiği ekonomi arasında önemli bir fark var.
Lula’nın başını ağrıtan hayat pahalılığı
2026 seçim kampanyasında Lula’nın en önemli sorunlarından biri market fiyatları.
Reuters’ın eylül ayında yaptığı saha çalışmasına göre Brezilyalıların önemli bir bölümü resmi ekonomik göstergelerdeki iyileşmeyi günlük hayatında hissetmiyor. Eylül ayında yayımlanan Quaest araştırmasına katılanların yaklaşık yarısı ekonominin önceki 12 ay içinde kötüleştiğini söylerken, iyileştiğini düşünenlerin oranı yüzde 19’da kaldı.
Özellikle gıda fiyatları, yüksek faizler ve hanehalkı borçluluğu Lula’nın ekonomi anlatısını zorluyor. Bu nedenle hükümet sandığa gidilmesine haftalar kala sosyal destekleri daha da artırdı.
Eylül ayında Bolsa Família ödemelerine yüzde 15 zam yapıldı. Hükümet ayrıca borçlarını ödemekte zorlanan aileler için yeni bir borç yapılandırma programı açıkladı. Plan, devletin 15 milyar real kaynak kullanarak 150 milyar reale kadar gecikmiş bireysel borcu satın almasını ve borçlulara büyük indirimlerle yeniden yapılandırma imkânı sunmasını öngörüyor.
Muhalefet ise sandığa günler kala açıklanan bu adımların seçim amaçlı olduğunu savunuyor.
Lula’nın yeni düşmanı: Çevrimiçi bahis
Üçüncü dönemin son aylarında Lula’nın hedef aldığı sektörlerden biri de hızla büyüyen çevrimiçi bahis piyasası oldu.
Brezilya’da çevrimiçi bahisler 2018’de yasallaşmış, sektörün ayrıntılı düzenlemesi ise sonraki yıllarda yapılmıştı ancak Lula hükümeti bahis harcamalarının özellikle düşük gelirli aileler üzerindeki etkisinin giderek ağırlaştığını savundu.
25 Eylül 2026’da Lula çevrimiçi bahis faaliyetlerini yasaklayan bir geçici kararname imzaladı.
Hükümet, yıllık yaklaşık 60 milyar real tüketici harcamasının döndüğü sektörü aile borçluluğunun nedenlerinden biri olarak gösteriyor. Kararnamenin kalıcı olabilmesi için Kongre’nin 120 gün içinde onay vermesi gerekiyor.
Lula böylece seçim kampanyasının son günlerinde iki sorunu aynı paket içinde ele almaya çalıştı: borçluluk ve bahis.
Amazon’da Bolsonaro döneminden kopuş
Lula’nın üçüncü döneminin en belirgin politika değişikliklerinden biri çevre alanında yaşandı. Bolsonaro döneminde Amazon ormanlarının tahribatına ilişkin eleştiriler artmış, Brezilya hükümeti uluslararası kamuoyunda ciddi baskı altına girmişti.
Lula göreve gelirken 2030 yılına kadar yasa dışı ormansızlaşmayı sona erdirme sözü verdi.
Brezilya Ulusal Uzay Araştırmaları Enstitüsü INPE’nin kesinleşmiş verilerine göre Amazon bölgesinde ormansızlaşma 2025’te 5 bin 731 kilometrekare olarak ölçüldü. Bu, 2024’e kıyasla yüzde 12,07’lik düşüş anlamına geliyor. Amazon bölgesindeki dokuz eyaletin sekizinde ormansızlaşma azaldı. Bu tablo Lula’nın, Bolsonaro döneminden en görünür kopuşlarından biri.
Ancak hükümetin çevre politikası çelişkilerden tamamen arınmış değil. Lula bir yandan Amazon’u korumayı ve temiz enerjiye geçişi savunurken diğer yandan Brezilya’nın petrol üretimini sürdürmesini destekliyor. 2026 seçim programında da fosil yakıtlardan elde edilen gelirin enerji dönüşümünü finanse etmekte kullanılabileceği savunuluyor.
Dolayısıyla Lula’nın “yeşil dönüşüm” politikası petrol üretiminin hızla terk edilmesine değil, yenilenebilir enerji yatırımlarının fosil yakıt gelirleriyle birlikte ilerlemesine dayanıyor.
2026’da ne vaat ediyor?
Lula’nın 2027-2030 dönemi için hazırlanan hükümet programı, üçüncü dönem politikalarının önemli bölümünü devam ettirmeyi öngörüyor.
Programın en dikkat çekici vaatlerinden biri çalışma süresinin ücret kaybı olmadan haftada 40 saate indirilmesi. Lula aynı zamanda asgari ücrette enflasyonun üzerinde artış politikasını sürdürmeyi ve uygulama üzerinden çalışanlar için yeni sosyal ve çalışma hakları getirmeyi vaat ediyor.
Sosyal politikada Bolsa Família’nın güçlendirilmesi, Minha Casa, Minha Vida sosyal konut programının genişletilmesi ve açlıkla mücadele programlarının sürdürülmesi öne çıkıyor.
Eğitimde düşük gelirli öğrencileri okulda tutmayı amaçlayan Pé-de-Meia programının devamı, tam gün eğitim veren okulların yaygınlaştırılması ve okulların internet altyapısının güçlendirilmesi planlanıyor.
Sağlıkta ise Mais Médicos ve düşük maliyetli ilaç erişimini sağlayan Farmácia Popular programlarının kapsamının genişletilmesi vaat ediliyor.
Ekonomide Lula’nın programı yüksek gelirlilerden daha fazla vergi alınmasını, altyapı yatırımlarını ve Brezilya’nın yeniden sanayileşmesini savunuyor.
Teknoloji politikası da geçmiş seçimlere kıyasla daha görünür. Lula hükümeti yapay zekâ yatırımlarını artırmayı ve ülkenin teknolojik bağımsızlığını geliştirmeyi hedefliyor.
Programda “ulusal egemenlik” de ana kavramlardan biri. PT’nin Yüksek Seçim Mahkemesi’ne sunduğu programda uluslararası siyasette Brezilya’nın bağımsız hareket etmesi, sosyal medya platformlarının düzenlenmesi ve Kongre’deki bütçe ödeneklerinin sisteminin değiştirilmesi de yer alıyor.
Güvenlik Lula’nın en zor başlıklarından biri
2026 seçimini önceki Lula kampanyalarından ayıran en önemli konulardan biri kamu güvenliği. Organize suç örgütleri, uyuşturucu çeteleri ve milis yapılanmaları özellikle büyük kentlerde seçmenin temel kaygıları arasında.
Lula’nın seçim programı ayrı bir Kamu Güvenliği Bakanlığı kurulmasını ve eyaletler ile belediyelere güvenlik politikaları için 10 milyar real kaynak aktarılmasını öngörüyor.
Eylül ayında federal hükümet ve Rio de Janeiro yönetimi, organize suç örgütlerinin kontrolündeki bölgelerde devlet otoritesini yeniden kurmayı amaçlayan ortak bir plan da açıkladı.
Lula daha fazla federal koordinasyonu savunurken Flávio Bolsonaro daha sert polis politikalarını öne çıkarıyor. Suç ve güvenlik, ekonomiyle birlikte seçimin belirleyici başlıklarından biri haline gelmiş durumda.
Lula’nın çözemediği sorun: Kendisinden sonra ne olacak?
80 yaşındaki Lula’nın 2026 seçimindeki adaylığı İşçi Partisi açısından başka bir soruyu da gündeme getiriyor: Lula’dan sonra ne olacak?
Brezilya solunda onun yerini doldurabilecek ortak bir isim henüz ortaya çıkmış değil. Lula, 2026’da beş büyük merkez sol partiyi kendi adaylığı etrafında birleştirmeyi başardı ancak aynı birlik Lula sonrası dönem için henüz kurulmuş değil. Eski Maliye Bakanı Fernando Haddad ve eski Eğitim Bakanı Camilo Santana gibi isimler olası gelecek liderleri arasında gösterilse de hiçbiri Lula’nın ülke çapındaki siyasi ağırlığına sahip değil.
Lula’nın yaklaşık yarım yüzyıldır Brezilya solunun merkezinde kalması, hareketi bir arada tutuyor ama yeni bir lider kuşağının onun gölgesinden çıkmasını da zorlaştırıyor.
