Rusya’nın 2022’de başlattığı işgalin ardından Ukrayna, cephedeki kayıpların ötesinde çok ciddi bir nüfus kriziyle karşı karşıya. Ülke içinde hükümetin kontrolündeki bölgelerde yaşayanların sayısı 27-28 milyona gerilerken doğurganlık oranı bir çocuğun altına düştü.
Ukrayna’nın doğusundaki Kramatorsk kentinde yaşayan Alyona’nın doğum sancıları başladığında cephe hattı yalnızca 10 kilometre uzaklıktaydı. Kentte hizmet veren bir doğum servisi bulunmadığından ambulansla, insansız hava araçlarına karşı kurulan koruyucu ağların altından geçerek Slovyansk’a götürüldü. Ancak yaşanan komplikasyonlar nedeniyle saatler süren bir yolculuğun ardından Harkov’a sevk edildi. Alyona, 8 Ekim’de burada bir erkek çocuk dünyaya getirdi. Hava saldırısı uyarıları sırasında annelerin ve yeni doğan bebeklerin sığınaklara taşındığı hastane de bütünüyle güvenli değildi. Yine de aynı gün Rus bombardımanında 30 kişinin hayatını kaybettiği Kramatorsk’tan daha güvenliydi.
Alyona’nın hikâyesi, Ukrayna’da savaş koşullarında çocuk sahibi olmaya çalışan ailelerin karşılaştığı güçlükleri ortaya koyuyor. Şubat 2022’de başlayan Rus işgali, ülkede yalnızca on binlerce insanın ölümüne ve milyonlarca kişinin yerinden edilmesine neden olmadı, doğum oranlarını da tarihi düzeyde düşürdü.
Ukrayna hükümetinin kontrolündeki bölgelerde yaşayan nüfus, savaş öncesindeki yaklaşık 37 milyondan 27-28 milyona geriledi. Rusya’nın işgal ettiği bölgelerde 3 ila 5 milyon Ukraynalının yaşadığı tahmin edilirken milyonlarca kişi de ülkesini terk etti.
Ukrayna Devlet Başkanı Volodimir Zelenskiy, savaşta hayatını kaybeden askerlerin sayısının 50 bini aştığını açıklamıştı. Bağımsız tahminler ise askeri kayıpların 150 bine yakın olabileceğine işaret ediyor. Binlerce sivilin de yaşamını yitirdiği savaşta Rusya’nın 20 binden fazla Ukraynalı çocuğu ülkesine götürdüğü belirtiliyor. Savaşın yol açtığı kayıplar, uzun süredir nüfus azalmasıyla mücadele eden Ukrayna’nın demografik krizini daha da ağırlaştırdı.
Doğurganlık oranı bir çocuğun altına düştü
Ukrayna’da 2020 yılında kadın başına 1,2 olan doğurganlık oranı, savaşın etkisiyle 0,8-0,9 seviyesine geriledi. Bu oran, büyük ülkeler arasında yalnızca Güney Kore’dekine yakın düzeyde.
Bir toplumun nüfusunu uzun vadede sabit tutabilmesi için gerekli kabul edilen oran ise yaklaşık 2,1 çocuk.
2026’nın ilk yarısında Ukrayna’da kaydedilen ölümler, doğumların üç katını aştı. Ülkenin 1991’de bağımsızlığını kazandığı dönemde, Kırım ve Donbas dahil nüfusu yaklaşık 52 milyondu. Savaş öncesinde de yaşlanan ve nüfusu azalan Ukrayna’da Rus işgali, bu eğilimi çok daha ağır bir krize dönüştürdü.
Kiev’deki Mihaylo Ptuha Demografi Enstitüsü’nün Direktörü Ella Libanova, nüfus kaybının en önemli nedenlerinden birinin ülkesini terk eden milyonlarca Ukraynalının geri dönmemesi olduğunu söylüyor. Avrupa başta olmak üzere yurt dışında yaşayan Ukraynalıların sayısı 5 milyonu aşarken geri dönmeyi planlayanların oranı da hızla düşüyor.
Kiev merkezli Ekonomik Strateji Merkezi’nin (CES) araştırmasına göre 2022’nin sonlarında ülkesine dönmeyi düşündüğünü söyleyen mültecilerin oranı yüzde 74’tü. Bu oran bugün yüzde 43’e gerilemiş durumda. Üstelik ülkeden ayrılanların önemli bölümünü çocuklar ve 44 yaşın altındaki kadınlar oluşturuyor. Bu durum, Ukrayna’nın yalnızca bugünkü nüfusunu değil, gelecekte dünyaya gelebilecek çocukların sayısını da etkiliyor.
Libanova, yaşananları “Geleceğimizi de kaybediyoruz” sözleriyle özetliyor.
Savaşın yarattığı belirsizlik, Ukrayna’da kalanların da çocuk sahibi olma kararlarını ertelemesine neden oluyor. Demografi uzmanı Svetlana Aksyonova, çiftlerin çoğunun çocuk yapmayı daha güvenli ve istikrarlı bir döneme bıraktığını belirterek bu kararın uzun vadeli sonuçlarına dikkat çekiyor: “Çocuk sahibi olmayı ne kadar ertelerseniz, o çocuğun hiç doğmama ihtimali o kadar artıyor.”
2040’ta nüfus 25 milyona kadar gerileyebilir
Ukrayna hükümeti, nüfus kaybını yavaşlatmak amacıyla çeşitli önlemler almaya çalışıyor. Askerlik yükümlülüğünde 25 yaşın altındaki erkeklere tanınan muafiyet de genç nüfusu korumayı amaçlayan politikalardan biri. Buna rağmen yüz binlerce genç erkek ülkeyi terk etti. Ağustos 2025’ten itibaren 23 yaşın altındaki erkeklerin yurt dışına çıkmasına izin verilmesiyle göç hareketi devam etti.
Uzmanlar, savaşın sona ermesinin ardından Ukrayna’da büyük bir doğum artışı yaşanmasını da beklemiyor. Bunun başlıca nedeni, 1990’lı ve 2000’li yıllarda doğan kuşakların ülkenin yakın tarihindeki en küçük nesiller arasında bulunması. Ukraynalı düşünce kuruluşu Frontier Institute’tan Olga Dukhnich, nüfusun yaş yapısı nedeniyle savaş sonrasında geniş çaplı bir bebek patlamasının mümkün görünmediğine dikkat çekiyor.
Ukrayna hükümetinin iki yıl önce kabul ettiği demografik strateji, 2030’a kadar nüfusta sınırlı bir toparlanma öngörüyordu. Ancak bu plan, savaşın 2026’da sona ermesi ve ülkenin 1991 sınırlarına dönmesi varsayımlarına dayanıyordu. Mevcut koşullarda bu hedefler giderek uzaklaşıyor.
Birleşmiş Milletler’in daha güncel projeksiyonları ise Ukrayna nüfusunun önümüzdeki 20 yıl boyunca her yıl yüzde 0,7 ila 0,9 azalabileceğine işaret ediyor. İşgal altındaki toprakların geri alınmadığı varsayımına dayanan bu senaryoya göre ülkede 2040 yılında yaklaşık 25 milyon kişi yaşayacak.
Savaşın 2030’lu yıllara uzaması halinde demografik kayıpların daha da ağırlaşabileceği değerlendiriliyor. Aksyonova, böyle bir durumda kadın başına düşen doğurganlık oranının 0,6’ya kadar gerileyebileceğini, doğumların büyük bölümünün ülkenin görece güvenli batı bölgelerinde gerçekleşeceğini belirtiyor. Cephe hattına yakın yerleşimler ise giderek nüfussuzlaşma tehlikesiyle karşı karşıya kalabilir.
Savaş bitse bile ülkeyi kim yeniden inşa edecek?
Ukrayna’nın nüfus kaybı, savaş sonrasında ülkenin yeniden inşa edilmesi açısından da ciddi bir sorun. Avrupa İmar ve Kalkınma Bankası’nın hesaplamalarına göre Ukrayna ekonomisinde yaklaşık 2,5 milyon kişilik iş gücü açığı bulunuyor. Ülkede kayıtlı yabancı çalışan sayısı ise yalnızca 9 bin 500 civarında. Yabancı işçi çalıştırmak isteyen şirketler, bürokratik engeller nedeniyle ihtiyaç duydukları personeli bulmakta zorlandıklarını belirtiyor.
Ukrayna hükümeti önceliği yurtdışından iş gücü getirmek yerine ülkedeki kadınların, savaş gazilerinin ve yerinden edilmiş kişilerin istihdama katılmasına veriyor. Bunun da kendine özgü güçlükleri bulunuyor. Gaziler sivil iş yaşamına dönmekte zorlanırken çocuk bakım hizmetlerinin yetersizliği, kadınların çalışma hayatına katılımının önündeki önemli engellerden biri olarak görülüyor.
Ekonomi Bakan Yardımcısı Dariia Marchak, yurtiçinde ve yurtdışında yaşayan Ukraynalıların iş gücü potansiyelinden tam olarak yararlanılmadan yabancı çalışanlara yönelmeyeceklerini söylüyor.
Bütün bu güçlüklerin ortasında çocuk sahibi olma hayalinden vazgeçmeyen Ukraynalılar da var. Odessa’dan Harkov’a taşınan Daria, savaşın sürdüğü kentte erkek arkadaşıyla bir aile kurmak istediğini anlatıyor. Dnipro yakınlarında görev yapan, 30’lu yaşlarının sonlarındaki asker Liudmyla ise geçen yıl yumurtalarını dondurmaya başladı.
Savaştan önce iki çocuk sahibi olmak istediğini söyleyen Liudmyla, artık üç çocuk hayal ediyor. Ukrayna’nın ulusal şairi Taras Şevçenko’nun dizelerinden esinlenerek bu isteğini şöyle anlatıyor:
“Biri ölenler için, biri yaşayanlar için, biri de henüz doğmamış olanlar için.”
Kaynak: The Economist
