Çok özlediğim Çiğdem’in yeni çıkan kitabı özlem gideren bir role bürünüverdi. Evde nereye koysak oralar Çiğdem gelmiş gibi oluyordu. Önce kitabın kapağına da bayıldım. Sonra adına. “Tuhaf Saçma Neyse“, evet kitabın adı böyle. Dört buçuk yıldır sarılamadığım Çiğdem, şu kollarımın arasındaydı. Kitabı okumaya başlayınca heyecanlandım, Dört dörtlük bir yazar ile baş başa kaldım.
Çiğdem hapishane gerçeği ile daha küçücükken tanışmıştı. 12 Eylül sonrasında yüzlerce genç gibi babası da hapisteydi. Ankara’da Mamak Zindanı’ndaydı. Sıkıyönetim askeri bir darbe ile gelmiş ve hukuk tanımaz bir yönetimini kurmuştu.
Çiğdem bir açık görüş günü en sevdiği çikolatayı minik minik kırpıp cebine doldurdu. Üstünü aradıklarında “Veremem, bunu size getirmedim babama getirdim” diyecekti. Çok kararlıydı. Zorla alacak olurlarsa bağıracaktı. Neyse ki gardiyanlar şanslı günlerindeydiler. “Çocuktur” deyip onun üstünü aramadılar. Görüş olaysız bitti. O da kırıta kırıta getirdiği çikolatayı bütün koğuşa dağıtmayı becerdi. Annesiyle Mamak’tan ayrılırken tatlı tatlı gülüyordu.
Aradan 40 yıl geçti. Son babalar gününde Çiğdem’in aile evinde, tadını hiç unutmayacağım bir pasta yedim. Kapı çalındı. Pek zarif bir genç kadın elinde pasta kutusu ile çıkageldi. Çiğdem babalar günü için babasına pasta göndermeyi organize etmişti.
Bir kısa film figüranı gibiydim. Mumları yaktık, pastayı kestik. Pasta yine çikolatalıydı.
Dört buçuk senedir aynı sahne tekrarlanıyor, her özel günde Çiğdem annesini babasını benzer bir ritüelle uzaktan kucaklıyor. Sürpriz pasta kimi zaman da bir çiçek eşliğinde “olay yerine” ulaşıyor. Çiğdem’in organizasyonları kusursuz sürüyor.
Çiğdem Eskişehir Üniversitesi’nde sinema okudu, film yapımcısı oldu. Onlarca festivale davet edildi. Anadolu Kültür’de çalıştı. Anadolu’yu şehir şehir gezdi ve tanıdı.
Gezi protestolarının üzerinden yıllar geçmiş, acılan davalar beraat ile sonuçlanmıştı. Tam altı yıl sonra savcılar sil baştan “Gezi suçlusu” aramaya giriştiler. Çiğdem’in mahkeme ve kararı ile ilgili can akıcı bir de hatırlatması var, karar “Türk milleti” adına veriliyor.
“Türk milleti adına”, yani her birimiz adına hükümeti devirmeye teşebbüs suçundan Osman Kavala’yı ağırlaştırılmış müebbet hapse, Çiğdem’i, Mine Özerden’i, Can Atalay ve Tayfun Kahraman’ı 18’er yıl ağır hapis cezasına mahkum ettiler. Üzerinden geçen bunca yıl sonra Gezi protestolarını organize ettiğine kanaat getirmek kitabın adındaki gibi tuhaf ve saçma idi.
“Tuhaf Saçma Neyse” şöyle başlıyor:
“Nisan 2022’de işlemediğim bir suç, çekmediğim bir film, katılmadığım bir toplantı gerekçe gösterilerek 18 yıl hapis cezasına çarptırıldım. Bir mahkeme salonunda apar topar tutuklandım ve buraya getirildim.“
Polisiyeyi andıran bu giriş kitaba çok yakışmış. Zaten, kitaplardan ve yazarlardan söz ederken en sevdiği türün polisiye olduğunu fısıldıyor.
18 Eylül’de İletişim Yayınları’ndan çıkan kitaptaki metinler Çiğdem’in hapisliğinden bir seçki.
Kitaplar, kitaplar
İlk yazı. Mübadelenin 100. yılında Drama’dan zorunlu göç ile Söke’ye gelen ailesinin hikayesi.
Çiğdem pek çok kaynak kitap okumuş. Teyzeleri, dinlediklerinden akıllarında kalanları tek tek yazıp ona yollamışlar. Drama’nın hatırlı isimlerinden biri olan Ahmet dedesi, çok ama çok özel bir kişi. Drama’dan Söke’ye zorunlu göç ile gelirlerken yanında tam tamına 895 kitap getirmiş. Altın değerindeki bu bilgi yazının ruhunu oluşturmuş, 895 kitap üzerine yaptığı yorumlara bayıldım.
Ahmet dedenin çocukları bu kitapları yıllar önce Manisa Yazma Eserler Kütüphanesi’ne bağışlamış. Ama bunu vaktiyle Çiğdem’e fısıldayan, ya da bununla övünen olmamış. Kitapların geliş hikayesini öğrendiğinde onun nasıl keyiften havalara uçtuğunu hayal edebiliyorum.
Bizimkiler mübadele ile gelirlerken büyük bir duvar aynasını öküz arabasına yükleyip Preveze limanına getirip Pendik’e kalkacak gemiye yükledikleri için evlerini birlikte getirmiş kadar sevinirlerdi.
Hapishane gerçeği karşısında Çiğdem’in ilk önlemi, okumak istediği kitapların upuzun bir listesini hazırlamak olmuştu.
Bakırköy Kadın Hapishanesi’nde hayat
“Tuhaf Saçma Neyse” hapishane gerçeği ile yüz yüze gelecek herkes için mükemmel bir ayakta kalma kılavuz.
Ben 12 Mart 1971 darbesinde Ankara’da Yıldırım Bölge Kadınlar Koğuşu’nda yatanlardan biriyim. Hapiste ayakta kalmanın zorluklarını iyi bilirim. 1974 affıyla tam iki buçuk yılın sonunda hapisten kurtulmuştum.
Ona hiç aksatmadan her ay bir mektup yazdım. Onu nereden mi tanıyorum? Beş-altı yaşlarındayken annesi Nadire Mater ile Nokta ve Sokak dergilerinde yakın arkadaş olduk. İkimizin de aynı yaşta olan çocuklarımız babasız büyüyordu. Her iki dergi de küçük bir kadro olarak hepimizin yürekten çabasıyla hiç gevşemeden demokrasi ve özgürlük kavgasında o zamanın deyişiyle basında pek alışılmadık kendine özgü bir yer edinmişti.
Ben hapisteyken şimdiki gibi harflerle adlandırılan tip tip cezaevleri, onlarca cezaevi yönetmeliği yoktu. Yeni bir harfle yeni tip cezaevleri kuruldukça yüreğim sıkışıyor. Geleceğimizden, gelecek nesiller adına ürküyorum. Bu artık yeniliği de pek kalmayan hapishanelerle “Dünya şampiyonları arasındayız” diye düşünmekten kendimi alamıyorum.
Çiğdem sevdiklerini haftada bir saat cam arkasından görebiliyor. “Sevgilim” dediği kocası, Murat’ı, annesi Nadire’yi, babası Tayfun’u, arkadaşlarını, hepimizi elbet özlüyor. Görüşlere adları belirlenmiş, “süzgeçten geçmiş” üç arkadaşıyla vasisi olan arkadaşı da eşlik ediyor. Her ay bir görüş de sadece Sevgili’yle. En keyiflisi açık görüş de ayda bir. Avukat görüşleri ile milletvekili ziyaretleri de var elbette.
Görüş günleri
Kitaptan paylaşayım.
“Nazım Piraye’ye yazmış: ‘Ne tuhaf, karşı karşıya geldik mi; konuşacak bir yığın şey olduğu halde, birbirimizin yüzüne doya doya bakma endişesiyle olacak, ne kadar az konuşuyoruz. Sonra ayrılınca hiçbir şey konuşamamanın verdiği azabı duyuyoruz.
“Bu cümlelerle anlatılanlar, benim (26 aydır) Bakırköy’de her görüşten sonraki hissim. Tuhaf ve saçma biliyorum ama görüşlerde susup, birbirimize baktığımız oluyor. Ve evet, aslında o dakikalar altın değerinde.”
Çiğdem okuduğu yazarlarla ilişkisini de şöyle anlatıyor:
“Sarılmak güzeldir, birbirimize sarıldığımız gibi kitaplara ve yazarlara sarılmak da çok güzel, çok güçlendirici, içerde ve dışarda da.”
Kıtalararası yazarlar da hiç az değil arkadaşlıkları arasında. Isabel Allende ile yazıştığını biliyorum.
Kitapları yanında tutması mümkün değil. O da Harita Metod defterlerine unutmak istemediği satırları not ediyor. Şimdiye kadar 16 kitap defteri doldurmuş. Okuduğu kitapların bir bölümü aile evinde. Ara sıra gidip karıştırıyorum. Anne-baba evinde dizili duruyorlar. Bugüne kadar 1500 kitap okumuş.
Her şey , her gün, her an aynı. Ve sadece okuduğunuz ve yazdığınız şeyler farklı. Her gün aynı şeyleri aynı saatte aynı şekilde yaptığıma eminim.
“Sabah 6’da kalkıyorum. 7’de kahvemi içiyorum. 8’den 9’da dolaşıyorum. 12’de ve 3’te kahve, 6’da akşam yemeği, 7-9 arası lamba ışığına izin var. 9’da yatak.”
Hapishanede yazılan bu kitabın tuhaf bir çekiciliği var, mizah dozu epey yüksek, şikayet cümleleri bile basbayağı komik.
Son bir not: Sinemacılar! Sizin için de bir doğru yanlış kılavuzu var elinizdeki kitapta.
İpek Çalışlar kimdir?
İpek Çalışlar, 1947’de İstanbul’da doğdu. Gazeteci, araştırmacı ve yazardır. Çalışlar, Üsküdar Amerikan Kız Lisesi’nin ardından Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Uluslararası İlişkiler Bölümü’nden mezun oldu. Gazeteciliğe TRT Haber Merkezi’nde muhabir olarak başlayan Çalışlar, 1980’li yıllarda Nokta dergisinde haber müdürlüğü yaptı. Söz gazetesinin ve Sokak dergisinin kurucuları arasında yer aldı. 1990-1992 yılları arasında Almanya’nın Hamburg kentinde yaşayan Çalışlar, bu dönemde kadın, cinsel kimlikler ve İslam üzerine araştırmalar yürüttü. Türkiye’ye döndükten sonra Cumhuriyet gazetesinde haber müdürlüğü görevini üstlendi ve 10 yıl boyunca Cumhuriyet Dergi’yi yayımladı. 2006 yılında yayımlanan Latife Hanım adlı biyografisiyle geniş kitlelerce tanındı ve PEN Yazarlar Derneği Duygu Asena Ödülü’nü kazandı. 2010 yılında Halide Edib: Biyografisine Sığmayan Kadın adlı kitabını yayımladı. Diğer eserleri arasında İran: Bir Erkek Diktatörlüğü, Mustafa Kemal Atatürk: Mücadelesi ve Özel Hayatı ve Sabiha / Hanedandan Bir Sultan bulunuyor. Kültür Bakanlığı ödüllü bir senaryosu ve edebiyat çevirileri de bulunan Çalışlar, gazeteci Oral Çalışlar ile evlidir ve Reşat Çalışlar’ın annesidir.
