Doğu Ergil yazdı: AKP seçimlerdeki üstünlüğünü nasıl sürdürüyor? Türkiye’de siyasal müştericiliğin rolü

Bu yazıda Düzgün Arslantaş ve Şenol Arslantaş’ın, 2022’de Asian Journal of Comparative Politics dergisinin 7. cildinin 3. sayısında yer alan How Does Clientelism Foster Electoral Dominance? Evidence from Turkey adlı çalışmasından yararlanıldı.

Araştırmanın temel tezi

Düzgün Arslantaş ve Şenol Arslantaş, çalışmalarında AKP’nin seçmenle geliştirdiği bir tür “patron-müşteri” ilişkisini inceliyor. Sosyal bilimler yazınında bu ilişkiye clientelizm ya da müştericilik deniyor.

“Müştericilik”, yardım, hizmet, iş veya ekonomik ayrıcalık gibi imkânların siyasal destek beklentisiyle dağıtılmasıdır. Bir sosyal yardımın müştericilik niteliği kazanması, yardıma erişimin veya yardımın devamının siyasi sadakate bağlanmasıyla ilgilidir. Bu bağ oluştuktan sonra artık uzun süreli bir verici-alıcı ilişkisi doğar. Veren iktidarını, alan varlığını sürdürmeyi ister. İlişkinin beklenen ürünü, destek ve sadakattir.

Araştırmadan yedi bulgu çıkmıştır:

  1. ‘Müştericilik’ ya da alıcılık-vericilik ağı, kent yoksullarıyla muhafazakâr iş çevrelerini birbirine bağlıyor. Düşük gelirli haneler yardım, hizmet ve işe erişim ararken, iktidara yakın şirketler için kamu projeleri ve iş fırsatları önem taşıyor.
  2. Ağın merkezinde lider var. Yerel aracılar talepleri iletip kaynaklara erişimi kolaylaştırıyor. Yazarların yorumuna göre Erdoğan, ilişkinin siyasi güvencesi olarak görülüyor. Görüşmelerde, belediye başkanının icraatından hoşnut olduğunu söyleyen bir seçmen de var.
  3. Dağıtım bir iş bölümüne dayanıyor. Parti teşkilatı, belediye, muhtarlar, yardım kuruluşları, dinî cemaatler ve iktidara yakın şirketler bir dağım ağı oluşturuyor.
  4. Ağ, ekonomik dönüşüme uyum sağlıyor. Yazarlar, özellikle inşaat ve kentsel dönüşüm projeleri üzerinden kamu kararlarının özel şirketlere iş fırsatı yarattığını, bu fırsatların dağıtımının ise siyasal iktidarla iş çevreleri arasındaki karşılıklı çıkar ilişkilerini güçlendirdiğini gösteriyor.
  5. Aynı ilişki ağı, farklı kesimlerin farklı sorunlarını çözüyor. Bu ağ, bir hane için gıda yardımı, iş arayan biri için istihdam, bir şirket içinse yeni bir ihale ya da iş fırsatı sağlıyor. Dağıtılan kaynaklar değişse de ilişkinin işleyişi aynı kalıyor. Bu imkânlara erişim, siyasal aracılara bağlı hâle geldikçe, yararlanan kesimlerin ağı ayakta tutan partiye destek vermesi için de bir neden oluşuyor.
  6. Dinî aidiyet, maddi ilişkiyi güçlendiriyor. Yazarlar, ortak dinî kimliğin farklı gelir gruplarını bir arada tuttuğunu ve dindar mahalle baskısının ağdan uzaklaşmayı güçleştirebildiğini belirtiyor.
  7. Bağcılar örneğinde mezhepsel dışlanma görülüyor. Yazarlar, Alevilerin ağın dışında kalmasını tarihsel olarak sosyal demokrat partilere yakınlıklarıyla ilişkilendiriyor. Kürt seçmenler açısından aynı türden bir etnik dışlanma saptamıyorlar. Bu bulgu Bağcılar saha çalışmasına ait.

Siyasal sonucu

AKP seçimlerdeki
Doğu Ergil yazdı: AKP seçimlerdeki üstünlüğünü nasıl sürdürüyor? Türkiye’de siyasal müştericiliğin rolü

Araştırmanın en çarpıcı yanı, inde nasıl etkili olabileceğini göstermesi. Bazı işçiler, oy pusulasının fotoğrafını çekmelerinin istendiğini ve işten çıkarılmakla tehdit edildiklerini anlatmış. Yazarlar, bu tür baskıların ve sağlanan imkânların geri çekilmesi ihtimalinin ağdan kopmayı güçleştirdiğini savunuyor.

Bu bulgu, skandallar karşısında seçmen desteğinin neden süre iktidarın icraatını eleştirirken siyasi tercihini değiştirmenin geçimi açısından risk taşıdığını düşünebilir. Bağcılar çalışması bu mekanizmanın nasıl işlediğini gösteriyor. Türkiye genelinde kaç seçmenin bu nedenle tercihini koruduğunu ölçmek ise ayrı bir araştırma gerektirir.

Sosyal yardımlardan yararlanan hane sayısı 4 milyona yaklaştı

Türkiye’de sosyal yardımlardan yararlanan hane sayısı, 2012-2025 döneminde genel olarak artış gösterdi. 2012’de 2 milyon 890 bin olan yararlanıcı hane sayısı, 2025’te yaklaşık 3 milyon 992 bine ulaştı. Veriler, toplumun önemli bir kesiminin sosyal desteğe duyduğu ihtiyacın devam ettiğini ortaya koyuyor.

2020 yılına kadar toplam hane sayısındaki artışla paralel, görece yatay bir seyir izleyen sosyal yardımlardan yararlanma oranı, 2021’den itibaren yükselişe geçti. Yüksek enflasyon, satın alma gücündeki aşınma ve 6 Şubat 2023 depremlerinin yarattığı olağanüstü koşulların etkisiyle artan yararlanıcı sayısı, 2023’te en yüksek seviyesine ulaştı. Bu yıl 4 milyon 989 bin 456 hane sosyal yardımlardan yararlanırken, yararlanma oranı yüzde 18,96 olarak kaydedildi.

2024 ve 2025 yıllarında sosyal yardımlardan yararlanan hane sayısı ve oranında kademeli bir düşüş görüldü. 2025’te yararlanıcı hane sayısı 3 milyon 991 bin 766’ya, yararlanma oranı ise yüzde 14,80’e geriledi.

Ancak bu düşüş, hanelerin ekonomik koşullarında aynı ölçüde iyileşme yaşandığı anlamına gelmiyor. Gelir dağılımındaki eşitsizlikler de dikkate alındığında, incelenen dönemde sosyal yardımlardan yararlanma oranının genel olarak yüzde 15 civarında seyretmesi, Türkiye’de yaklaşık her yedi haneden birinin sosyal desteğe ihtiyaç duyduğunu gösteriyor.

Yoksulluk ve siyasal bağımlılık ilişkisi

Araştırmanın bulguları, yoksulluğun yalnızca ekonomik değil, aynı zamanda siyasal bir bağımlılık ilişkisi yaratabileceğine işaret ediyor. Sosyal yardımlar yurttaşlık hakkı yerine siyasi bir lütuf olarak sunulduğunda, seçmen iktidarın ekonomik başarısızlıklarından rahatsız olsa bile mevcut desteğini kaybetme korkusuyla siyasal tercihini değiştirmekte zorlanabilir. Böylece ekonomik güvencesizlik iktidara yönelik tepkiyi artırırken, yardımın kesilmesi kaygısı bu tepkinin sandığa yansımasını sınırlayabilir.

Bu durum müştericilik ilişkilerinde hesap verebilirliğin yönünü de tersine çevirebilir: İktidarın yurttaşa hesap vermesi gerekirken, yurttaş kendisini iktidara karşı sadakatini kanıtlamak zorunda hissedebilir. Ancak tek bir ilçede yürütülen nitel saha araştırmasının bulgularını Türkiye geneline yaymak mümkün değil.

Bu tablo karşısında muhalefetin yalnızca iktidarın ekonomik politikalarını eleştirmesi yeterli olmayabilir. Sosyal yardımların iktidar değişse de açık ve nesnel ölçütlerle sürdürüleceğine ilişkin güvence sunması önem taşıyor.

Araştırmanın gündeme getirdiği temel soru şu: Yoksulların iktidara ekonomik bağımlılığı arttıkça, iktidarın yoksulluğu ortadan kaldırma yönündeki siyasal motivasyonu zayıflar mı?

Medyascope'u destekle. Medyascope'a abone ol.

Medyascope’u senin desteğin ayakta tutuyor. Hiçbir patronun, siyasi çıkarın güdümünde değiliz; hangi haberi yapacağımıza biz karar veriyoruz. Tıklanma uğruna değil, kamu yararına çalışıyoruz. Bağımsız gazeteciliğin sürmesi, sitenin açık kalması ve herkesin doğru bilgiye erişebilmesi senin desteğinle mümkün.

Paylaş