Bilim Akademisi’nin geleneksel Yılın Konferansı’nda konuşan fizikçi Mete Atatüre, indirgemeci fiziğin sınırlarını ve “belirim” kavramının bilimi nasıl dönüştürdüğünü anlattı. Konferansı çoğunluğu gençlerden oluşan 600’ü aşkın kişi izledi.
Bilim Akademisi’nin her yıl aralık ayında düzenlediği Yılın Konferansı, bu yıl “Fiziğin Hayal Gücü” başlığıyla 20 Aralık 2025’te İş Sanat Kültür Merkezi’nde yapıldı. Bilim Akademisi Üyesi ve Cambridge Üniversitesi Cavendish Laboratuvarı Direktörü Mete Atatüre konuşma yaptı. Konuşmasına, lise ve üniversite öğrencilerinin çoğunlukta olduğu 600’ün üzerinde dinleyici katıldı. Büyük ilgi gören konferansın video kaydı, Bilim Akademisi’nin YouTube kanalında da yayınlandı.
Atatüre konuşmasında fiziğin yalnızca doğada var olanı keşfeden bir alan olmaktan çıktığını vurgulayarak, deneylerde ortaya çıkan yeni ve öngörülmesi güç davranışları anlamak için yepyeni kavramlar üretildiğini söyledi. Bu dönüşümün, fiziğin düşünsel sınırlarını genişlettiğine dikkat çekti.
“Sadece parçaları bilmek bütünü açıklamıyor”
Konferansın önemli başlıklarından biri, geleneksel indirgemeci yaklaşımın sınırları oldu. Atatüre, tek tek atomların özelliklerini bilmenin; çok sayıda atom bir araya geldiğinde ortaya çıkan elektrik iletkenliği, mıknatıslanma ya da ıslaklık gibi karmaşık olguları açıklamaya yetmediğini örneklerle anlattı. Bu noktada fiziğin, yalnızca parçaları değil, parçalar arasındaki etkileşimleri de merkeze alan yeni bir anlayışa ihtiyaç duyduğunu vurguladı.
Belirim: Parçaların ötesindeki yeni özellikler
Konuşmanın merkezinde yer alan “belirim (emergence)” kavramı, çok sayıda parçacığın bir araya gelmesiyle ortaya çıkan ve tek tek parçalarda bulunmayan yeni özellikleri tanımlıyor. Atatüre, bu yaklaşımın doğadaki karmaşık sistemleri anlamak için kritik olduğunu belirterek, “kuazi-parçacıklar” gibi kavramların bu çerçevede geliştirildiğini ifade etti.
Atatüre ayrıca, belirim kavramını ilk kez sistematik biçimde ortaya koyan isimlerden biri olan, 1977 Nobel Fizik Ödülü sahibi Philip W. Anderson’un “More is Different” makalesine atıf yaptı.
Fizik artık yalnızca keşfetmiyor, inşa ediyor
Atatüre’ye göre belirim yaklaşımı, yalnızca mevcut olguları anlamayı değil, doğada bulunmayan yeni malzemelerin tasarlanmasını ve inşa edilmesini de mümkün kılıyor. Bu yönüyle modern fizik, keşfetmenin ötesine geçerek aktif biçimde “inşa eden” bir disipline dönüşüyor.
Konferansın ardından düzenlenen 45 dakikalık soru-cevap bölümünü Bilim Akademisi Kurucu Başkanı Ali Alpar yönetti. Alpar, gençlerin merakının dünyanın geleceği açısından taşıdığı öneme dikkat çekerek katılımcılara teşekkür etti.
