Türkiye yaklaşık iki yıldır Kürt meselesinde önemli bir çatışmasızlık döneminden geçiyor. Çatışmaların yaşanmaması, insanların ölmemesi, asker ve gerilla cenazelerinin gelmemesi küçümsenecek bir gelişme değil. Uzun yıllar ağır insani, toplumsal ve ekonomik bedeller ödemiş bir ülke açısından bu durum başlı başına önemli bir kazanım oluşturuyor.
Ancak çatışmanın olmaması barışın gerçekleştiği anlamına gelmiyor. Bugün karşı karşıya olduğumuz temel sorun buradan ortaya çıkıyor: Türkiye, silahların sustuğu bir dönemden, silahı yeniden siyasal bir araç hâline getirmeyecek kalıcı bir barış düzenine geçme dirayeti gösterebilecek mi?
Johan Galtung’un negatif barış ve pozitif barış ayrımı, içinde bulunduğumuz durumu anlamak için önemli bir teorik çerçeve sunuyor. Galtung, 1969 tarihli klasik çalışmasında negatif barışı doğrudan şiddetin yokluğu, pozitif barışı ise yapısal şiddetin ortadan kaldırılmasıyla ilişkilendiriyor. Daha sonraki çalışmalarında bu çerçeveyi genişleterek doğrudan ve yapısal şiddeti meşrulaştıran kültürel şiddete de dikkat çekiyor. Galtung açısından doğrudan şiddetin sona ermesi elbette değer taşıyor; fakat bu durum tek başına tam bir barış anlamına gelmiyor.
Negatif barış bu nedenle bir son değil, pozitif barışın kurulabileceği tarihsel bir imkân oluşturuyor. Silahların susması barış için bir alan açıyor; bu alanın hukuk, siyaset, adalet ve toplumsal uzlaşmayla doldurulması gerekiyor. Aksi hâlde çatışma durabilir fakat çatışmayı ortaya çıkaran siyasal ve toplumsal sorunlar varlığını sürdürmeye devam eder.
Türkiye bugün bu iki barış biçimi arasındaki eşikte bulunuyor.
Silahın susması bir başlangıçtır
Öcalan’ın son dönemde kullandığı kavramlarla Galtung’un yaklaşımı arasında dikkat çekici bir kesişme var. Öcalan’ın daha önce “negatif aşamadan pozitif inşa aşamasına” geçiş olarak tanımladığı süreç, silahların susmasını barışın tamamlanması değil, yeni bir dönemin başlangıcı olarak ele alıyordu.
Öcalan’ın 29–30 Eylül’de Londra’da düzenlenen Barış ve Demokratik Entegrasyon Konferansı’na gönderdiği mesaj aynı yaklaşımı sürdürüyor. Mesajında esas hedefi demokratik toplum olarak tanımlıyor; demokratik entegrasyonu ise siyasal, hukuki ve toplumsal bir dönüşüm süreci içerisinde ele alıyor.
Bu yaklaşımın Galtung’un pozitif barış kavramıyla kesiştiği nokta açık: Silahın susması gerekli ama yeterli değil. Silahlı çatışmayı üreten ilişkinin yerine yeni bir siyasal ve hukuki ilişkinin kurulması gerekiyor. Asıl tartışma burada başlıyor.
Eski bünyeye dönüş çare değil
Kürt meselesi Türkiye’ye dışarıdan gelmiş bir sorun değil. Son Kürt isyanı da Türkiye toplumunun dışında ortaya çıkmış bir olay olarak açıklanamaz. İsyan edenler de ona karşı mücadele edenler de bu ülkenin tarihinin içinden çıktı.
Dolayısıyla barış gerçekleşecekse taraflardan biri ortadan kaybolmayacak. Silahlı örgüt ortadan kalkabilir, askerî yapılanma tasfiye edilebilir, silahlar bırakılabilir; fakat bu hareketi ortaya çıkaran toplumsal ve siyasal gerçeklik ortadan kalkmadığı sürece sorun çözülmüş sayılmaz.
Barışın en zor tarafı burasıdır: Devletin uzun yıllar yasa dışı ve güvenlik tehdidi olarak gördüğü siyasal ve toplumsal bir gücün, silahlı biçiminden vazgeçtikten sonra hukuk alanına girmesini kabul etmesi.
Tabii entegrasyonu eski bünyeye basit bir dönüş olarak görmemek gerekiyor. Demokratik entegrasyon iki taraflı bir değişimi gerektiriyor. Kürt siyasi hareketinin silahlı mücadele döneminin askerî örgütlenmesini ve şiddeti siyasal araç olarak kullanmayı geride bırakması, devletin de bu dönüşümün gerçekleşebileceği demokratik ve hukuki zemini oluşturması gerekiyor.
Bu nedenle entegrasyonu belki şöyle tarif etmek daha doğru: Eski bünyeye dönüş değil, dönüşmekte olan yeni bir bünyede buluşmak.
Devlet değişmeli ki silahlı hareket demokratik sisteme kendi iradesiyle entegre olabilsin. Silahlı hareket değişmeli ki devlet onu silahsız ve meşru demokratik siyasetin parçası olarak kabul edebilsin. Pozitif barışın en zor eşiği burada başlıyor.
Devletin kaygısı
Türkiye Cumhuriyeti açısından bunun kolay bir dönüşüm olmadığı açık. Devlet, yaklaşık yarım yüzyıldır mücadele ettiği, çok sayıda insanın ölümünden sorumlu tuttuğu ve güvenlik kurumlarının önemli bir bölümünü mücadele etmek üzere şekillendirdiği silahlı bir yapının kadrolarını hukuk alanına alma sorunuyla karşı karşıya…
Devlet silahların gerçekten bırakıldığından emin olmak ister; silahlı yapının farklı isimlerle yeniden ortaya çıkmasından kaygı duyar, açılan siyasal alanın yeniden silahlı örgütlenmenin zemini hâline gelmemesini güvence altına almak ister ve politik olarak karşılaşacağı sosyolojik tepkiyi dikkate alır. Bunlar görmezden gelinebilecek kaygılar değil. Ancak pozitif barış biraz da devletin bu kaygıları hukuk yoluyla yönetebilme dirayetini göstermesi anlamına gelmiyor mu zaten? Güvenlik ile demokrasi arasındaki ilişkiyi sıfır toplamlı bir oyun olmaktan çıkarmak gerekiyor. Devletin kendisine karşı savaşmış insanları, silahı bıraktıktan sonra belirlenmiş hukuk kuralları içerisinde yeniden topluma dâhil edebilmesi devletin zayıflığı anlamına gelmiyor; bunun için güçlü bir hukuk ve ciddi bir siyasal özgüven gerekiyor.
Dolayısıyla günün can alıcı sorusu PKK’nin değişmeye hazır olup olmadığı değil artık; Türkiye Cumhuriyeti değişmeye, bu değişimi kabul etmeye hazır mı?
El Salvador: Yalnızca gerilla değişmedi
El Salvador deneyimi bu sorunun neden önemli olduğunu gösteriyor. 1992 barış anlaşmasından sonra FMLN gerillalarının silah bırakması ve sivil hayata dönmesi isteniyordu. Bunun gerçekte gerçekleşmesi için karşı adım olarak silahlı kuvvetler küçültüldü ve reformdan geçirildi, eski güvenlik yapılarının yerine yeni bir sivil polis oluşturuldu, yargı ve seçim sistemlerinde reformlar yapıldı ve eski savaşçıların siyasal ve toplumsal hayata katılması için programlar oluşturuldu. Birleşmiş Milletler bütün bu sürecin uygulanmasını denetledi.
Üstelik süreç planlandığı kadar kolay ilerlemedi. Özellikle eski savaşçıların topluma yeniden katılması, toprakların devri ve yeni polis teşkilatının kurulmasında ciddi gecikmeler yaşandı; takvim birkaç kez yeniden düzenlendi. Ancak gecikmeler ortaya çıktığında anlaşma rafa kaldırılmadı, BM doğrulaması sürdü ve hükümet ile FMLN’nin de içinde bulunduğu COPAZ uygulamayı izlemeye devam etti.
El Salvador’un bugünkü tabloda bizim için önemli derslerinden biri budur. Barış isyan edenlerin eski devlete geri dönmesiyle kurulmadı; devlet de silahlı hareketin silahsız biçimde yeniden siyasal hayata girebileceği yapıya doğru değiştirildi. Türkiye açısından üzerinde düşünülmesi gereken kritik noktalardan biri budur.
Çerçeve yasanın açtığı alan
7595 sayılı Millî Dayanışma ve Toplumsal Bütünleşmenin Güçlendirilmesine Dair Kanun bu açıdan önemli bir adım oluşturuyor. Örgütün feshi ve silahsızlanması sonrasında ortaya çıkacak hukuki durumun özel bir kanunla ele alınması, güvenlik alanından hukuk alanına geçiş bakımından elbette önemlidir. Fakat kanunun işleyişinde belirleyici bir koşul bulunuyor. “PKK’nin ve bağlantılı yapıların fiilî varlığına son verdiğinin ve kontrolündeki silah ve mühimmatı teslim ettiğinin güvenlik kurumlarınca tespit edilmesi, bu tespitin MGK kararıyla teyit edilmesi ve kararın Resmî Gazete’de yayımlanmasının ardından kanundaki hukuki mekanizmaların işletilmesi” öngörülüyor.
Devletin kurduğu sıralama kabaca şöyle: Örgüt kendini feshedecek, silahsızlanma süreci tespit ve teyit edilecek, ondan sonra hukuki mekanizma işleyecek.
Burada anlaşılabilir bir güvenlik mantığı var; fakat bugünkü fiilî sıkıntı da bu noktada ortaya çıkıyor. Silahsızlanmayı gerçekleştirecek kadroların geleceği ne olacak, Türkiye’ye kimler dönebilecek, hangi hukuki statüye sahip olacaklar, örgütün yönetici kadrolarının durumu nasıl ele alınacak ve sivil ve siyasal hayata hangi koşullarda katılabilecekler? Bu sorular yeterince öngörülebilir hâle gelmediği ölçüde silahsızlanma ile hukuk birbirini beklemeye başlayabilir. Risk buradadır.
Bayık ve Hozat’ın itirazı
Cemil Bayık’ın son açıklamalarında bu problem açık biçimde görülüyor. Bayık, siyasal ve hukuki alanda somut adımlar atılmasını isterken Öcalan’ın koşullarını silahsızlanmanın tamamlanmasıyla doğrudan ilişkilendiriyor. 18 Eylül’deki açıklamasında, “Önder Apo özgür olmazsa silahları bırakmayız ve Türkiye’ye gitmeyiz” diyor.
Bayık’ın siyasi pozisyonu dikkate alındığında, bu açıklama silahsızlanmayı fiilen gerçekleştirecek hareketin en tepesindeki yöneticilerinden birinin yaklaşımını göstermesi bakımından önemli.
Besê Hozat da benzer bir noktadan hareket ediyor. Numan Kurtulmuş’un sürecin “tıkır tıkır” ilerlediği yönündeki değerlendirmesine karşı “Tıkır tıkır işleyen bir süreç yok” diyor; sürecin kendi değerlendirmesine göre ağır ve ağırlıklı olarak tek taraflı ilerlediğini savunuyor. Hozat ayrıca Öcalan’ın süreçteki fiilî rolünün hukuki bir statüye kavuşturulmasını ve demokratik, siyasal ve hukuki adımlar atılmasını talep ediyor.
Dolayısıyla devlet ile hareketin yöneticileri arasında yalnızca hedefler konusunda değil, adımların sıralaması konusunda da bir farklılık var. Devlet önce silahsızlanmanın tamamlanmasını ve doğrulanmasını istiyor. Bayık ve Hozat’ın açıklamaları ise hukuki ve siyasal güvencelerin silahsızlanmanın tamamlanmasıyla birlikte ilerlemesini talep ediyor. Öcalan’ın demokratik entegrasyon ve karşılıklı dönüşüm yaklaşımı bu ikinci perspektife daha yakın duruyor.
Kurtulmuş’un açtığı kapı
Numan Kurtulmuş’un son açıklamalarını sadece güvenlik perspektifi üzerinden okumak haksızlık olur. Kurtulmuş bir taraftan örgütün feshi ve silahsızlanmasının güvenlik kurumlarınca tespit edilmesini kritik eşik olarak görüyor. Son açıklamasında da sürecin kendi takvimi içerisinde ilerlediğini savunarak örgütün silah bıraktığının tespit ve teyit edilmesi gerektiğini söylüyor.
Fakat diğer taraftan Meclis’in bundan sonraki görevleri arasında ihtiyaç duyulacak yeni yasal düzenlemelerin mutabakatla ele alınmasını da sayıyor. Kullandığı şu ifade özellikle önemli: “Kanun kapıyı açmıştır.”
Ardından kalıcı sonucun adil uygulama, yargısal güvence ve siyasal nezaketle sağlanacağını söylüyor.
Bu nedenle devlet tarafında pozitif barış perspektifinin bütünüyle bulunmadığını söylemek doğru olmaz. Asıl mesele bunun hangi sırayla ve hangi somut mekanizmalarla gerçekleştirileceği. İşte burada eşzamanlılık sorunu ortaya çıkıyor.
İrlanda’da da “Önce kim?” sorusu vardı
Kuzey İrlanda deneyimine baktığımızda, “önce silah mı, önce siyaset mi?” tartışmasının barış süreçlerinde yeni olmadığını görüyoruz. IRA’nın silahsızlanmasının gecikmesi ciddi krizlere yol açmıştı. Silahsızlanma konusundaki anlaşmazlık nedeniyle yeni kurulan Kuzey İrlanda kurumları Şubat 2000’de, faaliyete geçmelerinden kısa süre sonra askıya alınmıştı; sonraki yıllarda da benzer krizler yaşandı.
Ancak orada çözüm, taraflardan birinin bütün yükümlülüklerini tamamlayıp diğer tarafın onu beklemesi şeklinde olmadı. Silahsızlanmayı izlemek ve doğrulamak üzere bağımsız bir uluslararası komisyon çalışırken siyasal kurumlar, güvenlik düzenlemeleri ve normalleşme süreci de aynı barış mimarisinin parçaları olarak ele alındı.
İrlanda deneyiminin Türkiye açısından önemli tarafı buradadır: Güven sorunu tarafların birbirlerine verdikleri sözlerle çözülmedi. Güvenin yerine doğrulama, beklemenin yerine aşamalı ilerleme konuldu.
Dolayısıyla tıkanmanın ortaya çıkması tek başına bir barış sürecinin başarısız olduğunu göstermiyor. İrlanda’da da ciddi tıkanmalar yaşandı. Önemli olan bu durumlarda tıkanmayı yönetecek kurumların bulunması ve siyasal kanalın kapanmamasıdır.
Eşzamanlılık sorunu
Türkiye’deki mevcut sürecin temel problemlerinden birini bu nedenle bir eşzamanlılık açığı olarak tanımlamak yanlış olmaz. Devlet hukuki normalleşmenin önemli bölümünü tam silahsızlanmanın sonrasına bırakmak istiyor. Kürt hareketinin yöneticileri hukuki ve siyasal güvencelerin en azından bir bölümünü silahsızlanmanın tamamlanmasının koşulu veya güvencesi olarak görüyor.
Bu iki yaklaşım kendi mantıkları içerisinde anlaşılabilir. Fakat süreç “önce sen adım at” denklemine sıkışırsa iki taraf da diğerini beklemeye başlayabilir. Dünya deneyimlerinin gösterdiği çıkış yollarından biri, silahsızlanma ile hukuki ve siyasal dönüşümü birbirinden ayırmak yerine aşamalı, karşılıklı ve doğrulanabilir bir mekanizma içerisinde ilerletmek olmuştur.
Silahsızlanmanın belirli bir aşaması gerçekleşir, buna karşılık belirlenmiş bir hukuki düzenleme devreye girer. Yeni bir aşama tamamlanır, yeni bir entegrasyon mekanizması işler. Böyle bir yöntem devletin güvenlik kaygısını ortadan kaldırmaz; onu yönetilebilir hâle getirir. Silah bırakanlar açısından da belirsiz ve güvencesiz bir süreç algısının oluşmasını önleyebilir.
Tıkanma değil, tehlike tıkanmanın kalıcılaşması
İrlanda ve El Salvador deneyimlerinin ortak bir başka dersi de burada ortaya çıkıyor. Her iki süreç de planlandığı gibi doğrusal ilerlemedi. İrlanda’da silahsızlanma krizi siyasal kurumların defalarca askıya alınmasına yol açtı. El Salvador’da entegrasyon, toprakların devri ve güvenlik reformları takvimin gerisinde kaldı. Fakat her iki örnekte de gecikmeler ortaya çıktığında süreç terk edilmedi; takvimler değiştirildi, doğrulama mekanizmaları sürdürüldü ve tarafları yeniden hareket ettirecek kurumlar korundu.
Buradan önemli bir sonuç ortaya çıkıyor: Barış süreçlerinde geçiş döneminin uzaması olağandışı değil; asıl tehlike, uzayan geçişin kuralsız ve takvimsiz bir ara rejime dönüşmesidir.
Türkiye açısından üzerinde durmamız gereken en büyük risk budur.
“Negatif barış” kalıcı bir rejime mi dönüşüyor?
Bugünkü anlaşmazlıklardan hareketle sürecin çöktüğünü veya Türkiye’nin yeniden çatışmaya doğru gittiğini söylemek doğru değil elbette. Böyle bir değerlendirme mevcut kazanımları da görmezden gelir. İnsanlar ölmüyor, çatışmalar yaşanmıyor, PKK fesih kararı aldı, silah bırakma yönünde adımlar atıldı, Meclis özel bir yasa çıkardı; devlet de Kürt siyasi hareketi de süreç perspektiflerini bütünüyle terk etmiş değil.
Bütün bunlar önemli. Ne var ki negatif barışın uzaması riski de giderek büyüyor:
Silahların sustuğu fakat silahsızlanmanın tamamlanmadığı, örgütün feshedildiği fakat kadrolarının geleceğinin bütünüyle belirlenmediği, yasanın çıktığı fakat uygulanmasının başka bir aşamanın tamamlanmasına bağlandığı, devletin silahsızlanmayı, silahlı hareketin ise yeni hukuki adımları beklediği bir durum kronik bir çözümsüzlüğe dönüşebilir.
Böylece geçici olması gereken dönem giderek bir ara rejime dönüşebilir. Ne savaş vardır ne gerçek anlamda barış; ne eski döneme dönülmüştür ne yeni dönem kurulmuştur.
Dikkat çekmeye çalıştığımız asıl tehlike çatışmanın hemen yeniden başlaması değil, türbülansın kalıcılaşmasıdır.
Çünkü negatif barışın tarihsel işlevi pozitif barışın kurulabileceği zamanı yaratmaktır. Bu zaman kullanılmazsa çatışmasızlık giderek çözümün aracı olmaktan çıkıp çözümsüzlüğün yönetildiği yeni bir dengeye dönüşebilir.
Türkiye son Kürt isyanıyla yüzleşebilecek mi?
Burada mesele artık teknik silahsızlanmanın ötesine geçiyor: Devlet son Kürt isyanının ortaya çıkardığı siyasal ve toplumsal gerçeklikle yüzleşmeye hazır mı?
Yüzleşmek devletin PKK’nin tezlerini kabul etmesi anlamına gelmiyor elbette; geçmişin yok sayılması veya mağdurların unutulması anlamına da gelmiyor. Fakat barış olacaksa yıllarca yasa dışı kabul edilen bir hareketin tüm kadro ve yöneticilerinin, silah bıraktıktan sonra hukuk alanına girebilecekleri bir düzen kurulmak zorunda.
Çünkü isyan eden de bu toplumun içinden çıktı, silah bırakan da bu toplumun içine dönecek. Bu nedenle pozitif barışın asıl sınavlarından biri, öteki hâline getirilmiş olanı yeniden hukuk içerisinde bünyeye alıp alamamaktır. Tabii eski bünyeye değil, değişen ve demokratikleşen yeni bir bünyeye.
Burada hem devletin hem Kürt siyasi hareketinin değişmesi gerekiyor. Devlet silahlı mücadeleden demokratik siyasete geçişi mümkün kılacak hukuki zemini oluşturmalı; Kürt siyasi hareketi de silahı ve askerî örgütlenmeyi siyasal alanın bütünüyle dışına çıkarmalı.
Bu nedenle ihtiyaç duyulan şey silah bırakma takvimi değil, gerçek ve uygulanabilir bir geçiş hukukudur. Silah bırakanların, yöneticilerin, yurt dışındakilerin ve demokratik siyasete katılacak insanların statüsünü mümkün olduğunca öngörülebilir hâle getiren; aynı zamanda hukuk devletinin gereklerini ve devletin meşru güvenlik kaygılarını koruyan bir hukuk gerekiyor.
Böyle bir hukuk bir tarafın diğerine verdiği taviz değil. Bu, çatışmadan çıkışın hukukudur.
Barışın eşiğinde
Numan Kurtulmuş “Kanun kapıyı açmıştır” diyor.
Öcalan son mesajlarında silahsızlanmanın ötesinde demokratik toplum ve demokratik entegrasyonu esas hedef olarak ortaya koyuyor.
Bu iki yaklaşım arasında sanıldığı kadar kapatılamaz bir mesafe yok aslında. Biri mevcut yasayı başlangıç olarak görüyor, diğeri silahlı mücadeleden çıkışı daha geniş bir demokratik dönüşümün başlangıcı olarak değerlendiriyor. Asıl mesele bu iki başlangıcın ortak bir siyasal irade ve hukuki takvim içerisinde buluşup buluşamayacağı, tıkanmayı aşabilecek kurumların, hukukun ve karşılıklı adım mekanizmalarının oluşturulup oluşturulamayacağıdır.
Türkiye bugün esasında tam bu eşikte duruyor. Süreç çökmüş değil, ama pozitif barışa geçilmiş de değil. Bu aradaki zaman da sonsuz değil elbette.
Negatif barış bir geçiş dönemi olarak kalırsa büyük bir tarihsel imkân oluşturur. Kalıcı bir rejime dönüşürse bir süre sonra barışın kendisinin önündeki engellerden biri hâline gelebilir.
Türkiye, silahların sustuğu bu tarihsel zamanı yeni bir hukuka, yeni bir demokratik ilişkiye ve kalıcı bir barış düzenine dönüştürebilecek mi?
Bunu başarabilirsek negatif barış pozitif barışın başlangıcı olacak. Başaramazsak daha farklı ve uzun süreli bir sorunla karşı karşıya kalabiliriz:
Savaş bitmiş olur, fakat barış bir türlü başlayamaz; negatif barış, çözümün eşiği olmaktan çıkıp kendi içine kapanan bir tuzağa, giderek derinleşen bir girdaba ve kalıcı bir tehlikeye dönüşür.
Bugün yapılan MGK toplantısı, ezberin tekrarı gibi olmuş. Yarın Meclis açılışında yapılacak konuşmalar bu konuda umutları güçlendirebilir.
