Nur Mehmet Güler yazdı: Cumhuriyetin 103. yılında süreci ve 1921 Anayasası’nı yeniden düşünmek

Amacım 1921 Anayasası’nı idealize etmek veya bugünün bütün sorunlarının çözümünü bu metinde aramak değil. Bireysel hak ve özgürlükler, kadınların siyasal eşitliği ve farklı kimliklerin anayasal güvenceleri 1921 Anayasası’nda açıkça düzenlenmiyor. Ne var ki halk egemenliği, çoğulculuk ve yerel özerklik anlayışı, cumhuriyetin demokratikleşmesi açısından bugün de tartışılmayı hak ediyor. Özellikle Kürt sorununun çözümü, demokratik entegrasyon ve cumhuriyetin ikinci yüzyılında yeni bir toplumsal sözleşme arayışı bakımından 1921 Anayasası önemli bir tarihsel referans oluşturuyor.

Anayasalar, yapıldıkları tarihsel ve toplumsal koşullar çerçevesinde değerlendirilmelidir. Bu perspektiften bakıldığında 1921 Anayasası’nın arka planlarından biri, 19. yüzyıla yayılan Osmanlı aydınlanma ve değişim hareketidir. Ayrıca Birinci Dünya Savaşı’ndan çıkmış dünya tablosu, Bolşevik Devrimi, Lenin’in savunduğu ulusların kendi kaderini tayin hakkı ve Wilson Prensipleri, dönemin siyasal düşünce dünyasını etkileyen önemli unsurlardır. Savaştan galip çıkan İngiltere ve Fransa’nın Osmanlı’yı paylaşma ve işgal planları ile buna karşı Anadolu ve Mezopotamya’da yaygınlaşan direniş örgütleri, şuralar, kongreler ve meclisler, 1921 Anayasası’nın ruhunu oluşturan gerçek zemini hazırlamıştır.

Nur Mehmet Güler yazdı: Cumhuriyetin 103. yılında süreci ve 1921 Anayasası'nı yeniden düşünmek
Nur Mehmet Güler yazdı: Cumhuriyetin 103. yılında süreci ve 1921 Anayasası’nı yeniden düşünmek

1921 Anayasası kabul edildiğinde Osmanlı Devleti hukuken varlığını sürdürmekte ve İstanbul hâlâ başkenttir. Anadolu’nun önemli bölgeleri işgal altındadır. Farklı kimlikler, kültürler, inançlar ve siyasal düşünceler, bütün ayrılıklarına rağmen ortak bir kurtuluş mücadelesi içerisindedir.

Bu dönemde bir tür doğrudan demokrasi arayışının yaşandığı atmosferden söz edilebilir. Yerelde oluşan temsil organları ve farklı toplumsal kesimlerin katılımı, 1921 Anayasası’nı kabul eden Meclis’e kurucu bir nitelik kazandırmıştır. Prof. Dr. Ergun Özbudun, Türkiye’nin anayasal gelişimi içerisinde 1921 Anayasası’nı yapan Meclis’i gerçek anlamda bir kurucu meclis olarak değerlendiriyor.

Meclis’in oluşumu da dönemin olağanüstü koşullarını yansıtıyor. İstanbul Meclis-i Mebusan’dan gelen milletvekillerine, Anadolu’da iki dereceli seçim yöntemiyle belirlenen temsilciler katılmıştır. Askerler, din adamları, hukukçular, öğretmenler, tüccarlar, çiftçiler ve yerel eşraf aynı Meclis’te bulunmaktadır. Henüz merkezîleşmiş, tekleşmiş ve bütün siyasal farklılıkları dışlayan bir devlet erki oluşmamıştır. O koşullarda olabildiğince heterojen, farklı fikirlerin, inançların, kültürlerin ve sosyal yapıların mücadele içerisinde ortaklaşması ve dayanışması söz konusudur.

Prof. Dr. Fuat Keyman’a göre, “1876’dan 1982’ye kadar yapılan bütün anayasalar arasında tek demokratik anayasa 1921 Anayasası’dır.”

Anayasanın içeriğinde bireysel hak ve özgürlüklerle ilgili özel bir bölüm yoktur. Zaten tamamı 23 madde ve bir geçici maddeden oluşmaktadır. Buna karşılık 11. maddeden 23. maddeye kadar 13 madde yerel idari yapılanmayı düzenlemektedir. Bu tercih, anayasanın yönetim anlayışını göstermesi bakımından önemlidir.

Anayasayı yapan Meclis’te güçlü bir tartışma ve ifade özgürlüğünden söz etmek daha doğru olur. Henüz bir şef kültü veya tek adam otoritesi yerleşmemiştir. Ülke mücadele hâlindedir ve farklı toplumsal kesimler arasındaki dengeleri korumak büyük önem taşımaktadır. Anayasa, Meclis’te aylar süren komisyon çalışmaları ve sert tartışmalar sonucunda kabul edilmiştir.

O dönemde iki önemli siyasal gerilim öne çıkıyor: Osmanlı saltanatının devamı ile millî egemenliğe dayalı yeni bir düzen arasındaki çelişki ve dinin siyasal sistem içerisindeki yerine ilişkin farklı yaklaşımlar. Meclis’te Türk, Kürt, Laz; kendini komünist olarak tanımlayan, şeriattan ve halifelik makamından taviz vermeyen, daha az sayıda da laiklik isteyen milletvekilleri var. Bu ortamda ortak kararlar alınabilmesi, siyasal uzlaşının ve farklılıkları bir arada tutma iradesinin önemli bir göstergesidir.

Anayasanın birinci maddesi, “Hâkimiyet bilâ kaydü şart milletindir” hükmüyle başlıyor. Devamında yönetim usulünün halkın kendi kaderini doğrudan ve fiilen yönetmesi esasına dayandığı belirtiliyor. Üçüncü maddede ise etnik bir kimliğe atıfta bulunmadan “Türkiye Devleti” tanımı kullanılıyor. Bu yaklaşım, farklı toplumsal kesimlerin ortaklaşmasına dayanan bir toplumsal sözleşme arayışı olarak değerlendirilebilir.

Tarihçiler, Birinci Meclis’in çoğulcu yapısını büyük ölçüde savaşın yarattığı ölüm kalım koşullarıyla açıklıyor. 1924 Anayasası ve sonrasındaki merkezîleşme de bu görüşü destekler niteliktedir. Ancak savaş koşullarının zorunlu kıldığı bir ortaklaşma, aynı zamanda cumhuriyetin demokratik gelişimi açısından değerlendirilmemiş bir imkân olarak da görülebilir.

Nur Mehmet Güler yazdı: Cumhuriyetin 103. yılında süreci ve 1921 Anayasası'nı yeniden düşünmek
Nur Mehmet Güler yazdı: Cumhuriyetin 103. yılında süreci ve 1921 Anayasası’nı yeniden düşünmek

1921 Anayasası’nda bugün referans alınması gereken en önemli bölüm, yerel idari sistemi düzenleyen maddelerdir. Özellikle vilayet ve nahiye yönetimlerine ilişkin hükümler, halkın kendi yaşamına ilişkin kararlara katılmasını esas alan bir yönetim anlayışı ortaya koymaktadır.

Anayasanın 11. maddesi şöyledir:

“Vilâyet, mahallî umurda mânevi şahsiyeti ve muhtariyeti haizdir.”

Yani vilayet, yerel işlerde tüzel kişiliğe ve özerkliğe sahiptir. Aynı maddede, Büyük Millet Meclisi’nin çıkaracağı kanunlar çerçevesinde vakıflar, medreseler, eğitim, sağlık, ekonomi, tarım, bayındırlık ve sosyal yardım gibi hizmetlerin yönetimi vilayet şuralarına bırakılmıştır. İç ve dış siyaset, adalet, askerî işler ve birden fazla vilayeti ilgilendiren ortak konular ise merkezî yönetimin yetkisindedir.

12. ve 13. maddelere göre vilayet şuraları halk tarafından seçilen üyelerden oluşmakta, kendi başkanlarını ve yönetim heyetlerini belirlemektedir. 14. maddede valinin merkezî hükümet tarafından atanması öngörülmekle birlikte, yerel işlerin yönetimi seçilmiş vilayet şuralarına bırakılmaktadır. Vali, devletin genel görevlerini yürütmek ve merkezî yönetimle yerel yönetim arasındaki ilişkileri gözetmekle sorumludur.

Anayasanın 16. maddesinde ise “Nahiye, hususi hayatında muhtariyeti haiz bir mânevi şahsiyettir” denilmektedir. 18. maddeye göre nahiye şuraları doğrudan halk tarafından seçilmekte, nahiye müdürü ve yönetim heyeti de bu şuralar tarafından belirlenmektedir. Böylece yalnızca vilayetlere değil, köy ve kasabaların oluşturduğu daha küçük yerel birimlere de özerk yönetim imkânı tanınmaktadır.

Bu düzenlemeler, 1921 Anayasası’nın salt merkezî devletin yetkilerini belirleyen bir metin olmadığını, yerel halkın iradesine dayanan bir yönetim sistemi de öngördüğünü gösteriyor. Elbette bu modelin bütün kurumlarıyla uygulandığını söylemek mümkün değil. Ancak anayasanın ortaya koyduğu yaklaşım, bugünkü demokratik yerel yönetim tartışmaları açısından önemini koruyor.

Bu tarihsel ortaklaşmanın önemli boyutlarından biri de Türk-Kürt ilişkileridir. Birinci Meclis’te Kürtlerin yaşadığı vilayetlerden gelen milletvekilleri var. Kürtler, farklı siyasal tercihlerine rağmen Kurtuluş Savaşı’nda ve yeni siyasal yapının oluşumunda önemli rol oynamıştır. 1921 Anayasası’nın etnik kimliğe dayalı bir devlet tanımı yapmaması ve yerel yönetimlere geniş yetkiler tanıması, bu ortaklaşmanın anayasal boyutunu anlamak açısından önemlidir.

CHP’nin önceki dönem Eğitim Politikalarından Sorumlu Genel Başkan Yardımcısı Yıldırım Kaya, yıllar önce şöyle demişti:

“Mustafa Kemal Atatürk, Büyük Millet Meclisi’ni oluşturduğunda Kürt milletvekilleri var mıydı? Vardı. Peki, hangi kimlikleriyle gelmişlerdi oraya? Kürtleri temsilen gelmişlerdi. Cumhuriyetin kurucu unsurlarındandır Kürtler. 1921 Anayasası’nı bugüne uyarladığımızda sorun zaten çözülüyor.”

Elbette 1921 Anayasası’nın vilayet özerkliği düzenlemeleri doğrudan etnik veya ulusal özerklik anlamına gelmiyor. Ancak farklı toplumsal kimliklerin ortak bir devlet içerisinde, kendi yerel yaşamlarına ilişkin kararlara katılabilmesi açısından önemli bir imkân sunuyor. Özellikle Kürtlerin yoğun olarak yaşadığı vilayetlerde halkın seçtiği şuralar aracılığıyla eğitim, ekonomi, tarım ve sosyal yaşamla ilgili kararların alınabilmesi, ortak devlet yapısı içerisinde kendi kendini yönetme bakımından dikkate değer bir çerçeve oluşturuyor. Bu sistem, Kürtlerin cumhuriyete kendi kimlikleri ve yerel toplumsal varlıklarıyla katılabilmesi açısından da tarihsel bir olanak olarak değerlendirilebilir.

1924 Anayasası’yla birlikte bu anlayış büyük ölçüde değişti. 1921’de açıkça kabul edilen vilayet özerkliği, 1924 Anayasası’nda yer almadı. Bunun yerine vilayetlerin yetki genişliği ve görev ayrılığı esaslarına göre yönetilmesi benimsendi. Yerel halkın seçilmiş organları aracılığıyla karar almasını öngören yaklaşım, yerini daha merkezî bir idari yapılanmaya bıraktı. Sonraki yıllarda gelişen tekçi ulus-devlet politikaları, özellikle Kürt kimliğinin ve dilinin kamusal alandaki varlığı üzerinde ciddi sınırlamalar yarattı.

Nur Mehmet Güler yazdı: Cumhuriyetin 103. yılında süreci ve 1921 Anayasası'nı yeniden düşünmek
Nur Mehmet Güler yazdı: Cumhuriyetin 103. yılında süreci ve 1921 Anayasası’nı yeniden düşünmek

1921 Anayasası’nın ortaya koyduğu çoğulcu ve yerel demokrasiye dayanan anlayışın cumhuriyetin kuruluşundan sonra neden sürdürülemediği, bugün yeniden tartışılması gereken tarihsel sorunlardan biridir. Bu tartışma, Kürt sorununun çözümü ve cumhuriyetin demokratikleşmesi bakımından da önem taşıyor. Öcalan’ın 1999’da “Cumhuriyeti yıkmıyoruz, demokratikleştireceğiz” sözleriyle ifade ettiği demokratik cumhuriyet yaklaşımı, bugün devam eden barış ve demokratik toplum sürecinde bütün yakıcılığıyla güncelliğini koruyor. 27 Şubat 2025 çağrısıyla başlayan yeni dönemde demokratik cumhuriyet, demokratik toplum ve demokratik entegrasyon kavramları, Kürtlerin cumhuriyetle ilişkilerinin eşit yurttaşlık ve demokratik siyaset temelinde yeniden düzenlenmesi tartışmasının merkezinde yer alıyor.

Tabii 1921 Anayasası ile günümüz arasında doğrudan bir devamlılık kurmak gerekmiyor. Ancak iki dönemin yanıt bekleyen ortak bir sorusu var: Farklı kimlikler, kültürler ve inançlar, ortak bir siyasal yapı içerisinde kendi varlıklarını koruyarak nasıl birlikte yaşayabilir? 1921 Anayasası’nın yerel özerklik ve halk egemenliği anlayışı, bu soruya dönemin koşullarında verilmiş önemli bir yanıttı. Bugün bu tarihsel deneyimi, demokratik yurttaşlık, yerel demokrasi, kültürel haklar ve hukuki güvencelerle birlikte yeniden değerlendirmek gerekiyor.

Günümüz dünyasında yaşanan değişimleri, Ortadoğu’daki çatışmaları ve bunların Türkiye üzerindeki etkilerini dikkate aldığımızda, özellikle son yıllarda dile getirilen riskler ve gelecek sorunu yeni bir ölüm kalım koşulu olarak okunabilir. Elbette bugünün koşulları 1921 yılıyla aynı değildir. Ancak bölgesel belirsizlikler, güvenlik kaygıları ve farklı toplumsal kesimlerin ortak gelecek arayışı bakımından dikkate değer benzerlikler bulunmaktadır.

Cumhuriyetin 103. yılında, bir temel sorun olarak güçlü bir devlet ile demokratik bir toplumun birbirinin alternatifi olup olmadığını tüm ciddiyetiyle tartışabilmeliyiz. Devletin bütün yetkilerini merkezde toplaması mı toplumsal bütünlüğü güçlendirir, yoksa farklı kimliklerin eşit yurttaşlık temelinde bir arada yaşadığı, yerel halkın kendi yaşamına ilişkin kararlara katıldığı demokratik bir yönetim mi?

Aslında 1921 Anayasası bu soruya tarihsel bir yanıt sunuyor.

Günümüz Türkiye’sinin ve dünyanın koşulları dikkate alınarak Avrupa Yerel Yönetimler Özerklik Şartı gibi metin ve deneyimlerden yararlanmak mümkündür. Valilik makamı, il özel idareleri, büyükşehir ve ilçe belediyeleri ile mahalle ve köy yönetimlerinin görev ve yetkileri yeniden düzenlenebilir. Yerel meclisler güçlendirilebilir; halkın katılımını, karar alma ve denetim yetkisini artıran, doğrudan demokrasiye daha yakın yeni bir model oluşturulabilir.

Cumhuriyetin ikinci yüzyılında ihtiyaç duyulan şey, 1921 yılının kurumlarını olduğu gibi yeniden kurmak değil, o dönemin ortaklaşma ve halk egemenliği anlayışını günümüzün demokratik ihtiyaçlarıyla buluşturmaktır.

1921’de savaşın ve işgalin ağır koşullarında farklı toplumsal kesimlerin ortak bir gelecek etrafında buluşması mümkün olmuşsa, cumhuriyetin 103. yılında barış, eşitlik, özgürlük ve demokratik yurttaşlık temelinde yeni bir toplumsal sözleşme oluşturmak neden mümkün olmasın?

Medyascope'u destekle. Medyascope'a abone ol.

Medyascope’u senin desteğin ayakta tutuyor. Hiçbir patronun, siyasi çıkarın güdümünde değiliz; hangi haberi yapacağımıza biz karar veriyoruz. Tıklanma uğruna değil, kamu yararına çalışıyoruz. Bağımsız gazeteciliğin sürmesi, sitenin açık kalması ve herkesin doğru bilgiye erişebilmesi senin desteğinle mümkün.

Paylaş