İSTANBUL (Medyascope) – Yunanistan’ın eski Maliye Bakanı ve Teknofeodalizm kitabının yazarı Yanis Varoufakis, söyleşimizin ikinci bölümünde bu düzenin neoliberalizmin içinden nasıl doğduğunu, teknofeodalizm çağındaki mülkiyet ve sınıf ilişkilerini Medyascope’a anlattı.
Yanis Varoufakis ile iki bölümden oluşan söyleşimizin ikinci bölümünde teknofeodalizmin ekonomik temellerine odaklanıyoruz. Bu düzenin neoliberalizmin içinden nasıl doğduğunu, internetin özelleştirilmesinin ve 2008 finans krizinin ardından uygulanan politikaların bu dönüşümdeki rolünü konuştuk. Varoufakis, yeni sermaye ve mülkiyet biçimlerini, kâr ile rant arasındaki ayrımı ve dijital dünyada oluşan sınıf ilişkilerini anlatırken küreselleşmenin nasıl değiştiğini de değerlendirdi.
Söyleşimizin ilk bölümünde ise teknoloji devlerinin siyasi gücünü, Trump–Musk ittifakını, aşırı sağın yükselişini ve otoriter rejimlerle sermaye arasındaki ilişkiyi konuşmuştuk.
Teknofeodal düzende mülkiyetin değişen niteliğini anlatan Yanis Varoufakis, kapitalizm zayıflarken sermayenin hiç olmadığı kadar güçlü olduğunu savundu:
“Fabrika sahibi ‘bir şeyler’ üretmenin araçlarına sahipti. Feodal bey, o şeylerin üretildiği toprağa sahipti. Bulut ağası ise bizi —arzularımızı, dikkatimizi, ücretsiz emeğimizi— üretmenin araçlarına ve bütün ticaretin giderek büyüyen bir bölümünün gerçekleştiği zemine sahip. Kapitalizm solarken bile sermayenin hiç olmadığı kadar güçlü olduğunu söylememin nedeni bu.”
Varoufakis, “Bizi kullukta tutan, her tıklama, her fotoğraf ve her puanlamayla bizzat yükselttiğimiz ayrılma maliyetleridir. Bu, kendi etrafımıza çektiğimiz bir çit” ifadeleriyle dijital platformlara bağımlılığımızı kendi faaliyetlerimizle artırdığımızı savundu.
“Teknofeodalizm, neoliberalizm içinde büyüdü”
Teknofeodalizm neoliberal düzenin içinden nasıl doğdu? 2008 sonrasındaki parasal genişleme bu süreçte neden belirleyici oldu?
Teknofeodalizm neoliberalizmi devirmedi. Başka bir kuşun yuvasındaki guguk kuşu yavrusu gibi, onun içinde büyüdü. Ev sahibi kuş, yavru yuvadaki diğer her şeyi dışarı atana kadar onu beslemeyi sürdürdü.
Hikâye 1971’de başlıyor. Amerika açık veren bir ülke hâline gelince Başkan Nixon, Bretton Woods sistemine son verdi ve Washington, açıklarını Amerikan hegemonyasının kaynağına dönüştürmeyi seçti. Bunun ardından ortaya çıkan sisteme Küresel Minotauros diyorum: Amerika’nın ticaret açığı, Almanya’nın, Japonya’nın ve daha sonra Çin’in ihracatını yutarken bu ülkelerin kapitalistleri de kârlarını haraç olarak Wall Street’e geri gönderiyordu. Wall Street’in dünya ekonomisindeki fazlaları bu şekilde yeniden dolaşıma sokabilmesi için bankacılarının yeni düzenin prangalarından kurtarılması, ABD’deki kâr oranlarının yabancı sermayeye çekici gelmesi için ise Amerikan emeğinin disiplin altına alınması şarttı. Neoliberalizm, bu sınıf savaşını özgürlüğün ışığına büründüren ideoloji oldu, bilgisayar da neoliberalizmin hizmetkârıydı: Bilgisiyar finansçıların kumarlarını, hiç kimsenin, hatta bu kumarları tasarlayanların bile içinden çıkamadığı bir karmaşıklığa büründürmelerini sağlıyordu.
İnternet işte bu dünyaya doğdu. Pentagon’un akademisyenlerin ve meraklıların inşa ettiği “İnternet Bir”, kimsenin sahip olmadığı, üzerinden rant alınmayan açık protokollerden oluşan bir müşterekti. Bu müşterek, bu tür sosyalist girişimlere düşmanlık beslenen on yıllık bir dönemde doğmuş talihsiz bir çocuk olduğu için 1990’larda neoliberal çılgınlığın ortasında büyük şirket gruplarına devredilmişti. Bu gelişmeye Yeni Çitlemeler diyorum. 18. yüzyılda ortak arazileri çevreleyen çit, yirmi birinci yüzyılda kimliğimizin etrafına çekildi.
Ama çitleme tek başına yeterli değildi. Bulut sermayesini inşa etmenin maliyeti trilyonları buluyor. Bu maliyetin bedelini merkez bankalarımız aracılığıyla biz ödedik. Minotauros 2008’de öldüğünde hükümetlerimiz “Bankacılara sosyalizm, geri kalan herkese kemer sıkma” politikası uyguladı. Kemer sıkma, talebi öldürdü; bunun üzerine büyük şirketler tarihin en uzun yatırım grevine gitti. Bu sırada merkez bankaları ise trilyonları bulan miktarlarda para basıp finansçılara aktardı ve paranın fiyatını sıfıra, hatta sıfırın altına düşürdü. Bu para fabrikaların inşasına gitmedi. Hisse geri alımlarına gitti ve bir “her şey rallisi”ni körükledi. Geleneksel kapitalistler kâğıt üzerindeki şişkin servetlerini ellerinde tuttular. Bezos, Musk ve diğer bulut ağaları ise daha akıllıca bir şey yaptılar: kendi servetlerini sunucu çiftliklerine, fiber optik kablolara ve yapay zekâ laboratuvarlarına dönüştürdüler. Bundan dolayı kapitalizmin doğuşundan bu yana ilk kez kâr, birikimin yakıtı olmaktan çıktı. Yerini merkez bankası parası aldı ve yeni imparatorluğu inşa edenler için kâr artık zorunlu olmaktan çıktı.
12 Ağustos 2020 sabahı tarihsel bir dönüm noktası yaşandığını anladım. Britanya, millî gelirinin yüzde 20,4 daraldığını öğrendi; sonuç beklenenden çok daha kötüydü. Londra Borsası ise yüzde 2,3 yükseldi. Borsacılar, haberler kötüleştikçe İngiltere Merkez Bankası’nın onlar için daha çok para basacağını anlamıştı. Para dünyası kapitalist dünyadan ayrışmıştı. Dolayısıyla bu dönüşümü neoliberalizmin kendi dinamikleri yarattı. Finansallaşma çöküşü, çöküşe verilen yanıt da zehirli parayı doğurdu. Zehirli para da kapitalizmin iki temel direğini —piyasaları ve kârı— yıkan yeni bir sermaye biçimini finanse etti. Bunu kimse planlamadı. Hiçbir merkez bankacısı bulut ağalarını finanse etmeyi amaçlamadı. Ama tarih işte böyle gelir: amaçlanmamış sonuçların peşine takılarak.
“Bulut sermayesi üretilmiş bir davranış değiştirme aracıdır”
Bir bulut ağası tam olarak neye sahip? Bu mülkiyet biçimi, bir fabrika sahibininkinden ya da geçmişteki bir feodal beyinkinden nasıl farklılaşıyor?
Önce bulut ağasının sahip olmadığı, daha doğrusu gücünün dayanmadığı şeyden, yani verilerimizden başlayayım. Veri yeni toprak değildir. Bulut ağalarının gücü yalnızca bizden çalınan verilere sahip olmalarından kaynaklansaydı verilerimiz üzerinde bize mülkiyet hakkı tanıyan bir Dijital Haklar Bildirgesi, bu gücü bir gecede ortadan kaldırırdı. Ama kaldırmadı.
Bir bulut ağasının sahip olduğu şey bir makinedir, üstelik son derece fiziksel bir makine: Sunucu çiftlikleri, baz istasyonları, okyanus tabanındaki binlerce mil uzunluğunda fiber optik kablo, yazılım ve makinenin kalbinde yer alan, bizden gerçek zamanlı olarak öğrenen algoritmalar. Ama bu alışılmadık bir makine. Geleneksel sermaye —bir buhar makinesi, bir torna tezgâhı, bir sanayi robotu— üretilmiş bir üretim aracıdır. İşçilerin satılacak metalar üretmesine yardımcı olur. Bulut sermayesi meta üretmez; Google aramaları ya da Alexa’nın tavsiyeleri satılmaz. Bu makineler doğrudan davranışlarımızı değiştirme gücü üretir. Alexa, ona kendimizi tanıtacak şekilde bizi eğitir; güvenimizi kazanıp piyasa dışında bize ürün satar ve sahibine fiyatın yüzde 40’ına kadarını kazandırır. Kısacası bulut sermayesi üretilmiş bir davranış değiştirme aracıdır. Dolayısıyla bulut ağası aynı anda üç şeye sahiptir: Makinenin kendisine, kurallarını tek başına yazdığı ticaret alanı olan bulut tımarına ve dijital kimliklerimize açılan kapıya. Bu kimlikleri kullanabilmek için bulut ağasına yalvarmak zorundayız.
Bu durumu Henry Ford’la karşılaştırın. Ford’un gücü üretim araçlarına sahip olmasından geliyordu. Hiçbir şeye sahip olmayanlar bu nedenle emeklerini ve zamanlarını ona satmak zorundaydı. Ford, gücünü emek piyasasında ve fabrikada kullanıyordu, sermayesi ücretli işçilerce yeniden üretiliyordu. İşçileri çalıştırmak için yöneticilere, bize otomobillerini istetmek için reklamcılara ihtiyacı vardı. Siyasetçileri etkilemek içinse bir gazete satın almak zorundaydı. Bulut sermayesi hem yöneticinin hem de Don Draper’ın işini otomatikleştiriyor. Daha önemlisi, büyük ölçüde bizim ücretsiz emeğimizle yeniden üretiliyor. Her paylaşım, değerlendirme, fotoğraf, video ve telefonlarımızın Google Maps’e bildirdiği her yolculuk bulut ağasının sermaye stokunu artırıyor. General Motors’ta ya da Exxon’da gelirlerin yaklaşık yüzde 80’i ücretlere giderken büyük teknoloji şirketlerinde işçilerin payı yüzde 1’in altında.
Feodal beyler ise toprağa sahipti. Toprak, arzı sabit olan, genellikle doğuştan sahip olunan ya da kraliyet kararnamesiyle edinilen pasif bir varlıktı. Bey, şerif aracılığıyla ve şiddet tehdidiyle bu topraktan rant elde ediyordu. Bulut ağası ise tımarını miras almadı. Edison ya da Ford gibi, onu devasa yatırımlarla inşa etti. Bulut ağasının şerifi olan algoritma ise kimsenin dizlerini kırmıyor, Amazon’u hoşnutsuz eden bir satıcı arama sonuçlarından kayboluveriyor. Bu, sterilize edilmiş bir teknoloji terörü. Bulut ağasının feodal beye benzediği nokta gelirinin niteliğidir. Geliri rekabetin aşındırdığı kâr değil, bulut tımarına ayrıcalıklı erişimden doğan ve başkaları bu tımarın etrafında çalıştıkça büyüyen bir ranttır.
Basitçe ifade edersek, fabrika sahibi bir şeyler üretmenin araçlarına sahipti. Feodal bey, o şeylerin üretildiği toprağa sahipti. Bulut ağası ise bizi —arzularımızı, dikkatimizi, ücretsiz emeğimizi— üretmenin araçlarına, ayrıca bütün ticaretin giderek büyüyen bir bölümünün gerçekleştiği zemine sahip. Kapitalizm solarken bile sermayenin hiç olmadığı kadar güçlü olduğunu söylememin nedeni bu.
“Paylaşım yaparak bulut sermayesini büyütüyoruz”
Teknofeodalizm olarak tanımladığınız düzende ekonomik gücü elinde tutanlarla bu güce bağımlı olanlar arasındaki ilişki nasıl kuruluyor?
Bulut sermayesi, her biri kendi mekanizmasıyla işleyen üç bağımlılık ilişkisi kuruyor. İlk ilişki bizzat kapitalistlerle kuruluyor; onlar vasallara dönüştürülüyor. Müşterilere ulaşmak isteyen bir imalatçı, bunu giderek daha fazla Amazon, Alibaba, App Store ya da Google Play üzerinden yapmak zorunda kalıyor. Eskiden derebeyi vasallarına tımar verir, ürünün bir bölümünü alır ve düzeni şerifiyle sağlardı. Jeff Bezos da satıcılara bir ücret karşılığında bulut tabanlı tımarlar veriyor; kuralları uygulatma ve tahsilat yapma işini algoritmik şerifine bırakıyor.
İkinci ilişki, bulut proleterlerine dönüşen ücretli işçilerle kuruluyor. Depolarda, teslimat işlerinde ve uygulama üzerinden araç çağırma hizmetlerinde patron artık bir algoritma. Çalışma temposunu belirliyor, her hareketi izliyor ve işçileri hiçbir açıklama yapmadan işten çıkarıyor. Üçüncü ve en yeni ilişki ise bulut serfleri olarak hepimizle kuruluyor. Paylaşım yaparak, puan vererek, değerlendirme yazarak ve içerik yükleyerek ücretsiz çalışıyoruz; böylece daha sonra davranışlarımızı değiştiren ve bize satış yapan satıcılardan rant çeken bulut sermayesini büyütüyoruz.
Ortaçağ’a geri dönmüyoruz. Sermayenin her zamankinden daha egemen olduğu yeni bir üretim tarzına doğru son hızla ilerliyoruz. feodalizm ile teknofeodalizm arasındaki farklar da önemli. Birincisi, fiziksel zorlama yok. Bizi kullukta tutan, her tıklama, her fotoğraf ve her puanlamayla bizzat yükselttiğimiz ayrılma maliyetleridir. Bu, kendi etrafımıza çektiğimiz bir çit. İkincisi, feodal serf hayatta kalmak için hasadın bir bölümünü kendisine ayırıyordu. Bulut serfi ise beyden hiçbir şey almıyor ve başka bir yerde kazandığı ücretle hayatta kalmak zorunda. Bu da teknofeodalizmi bir anlamda feodalizmden bile daha istikrarsız kılıyor. Üçüncüsü, feodal ilişkiler kişisel, yerel ve kilise tarafından kutsanmıştı. Bizimkiler ise kişisel olmayan, küresel ölçekte işleyen ve kendi yaratıcılarının bile anlamadığı algoritmaların aracılık ettiği ilişkiler. Bağ görünmez; gücünü de bu görünmezlikten alır.
“Bu, bildiğimiz küreselleşmenin sonuna işaret ediyor”
Teknofeodalizmle birlikte gücün ve altyapının bir avuç teknoloji devinde yoğunlaşması küreselleşmenin sonuna mı, yoksa devlet merkezli yapılardan temelden farklı, şirket merkezli yeni bir küresel otorite çağına mı işaret ediyor?
Bu, bildiğimiz küreselleşmenin sonuna işaret ediyor; ancak şirketlerin devletler karşısındaki zaferine değil. İkisi kaynaştı ve dünya rakip iki süper bulut tımarına bölünüyor. 1991–2008 arasındaki küreselleşme, bir Çinli yetkilinin bana “Karanlık Anlaşma” dediği düzene dayanıyordu. ABD ticaret açığı ve Çin’e taşıdığı fabrikalarla Asya ürünlerine talebi yüksek tutarken Çinli kapitalistler kârlarını Amerikan finans ve gayrimenkul sektörlerine yatırıyordu. Pasifik’in iki yakasındaki işçilere sefalet getiren bu düzen dünya ekonomisini dolar merkezli tutuyordu.
Bulut sermayesi bu anlaşmayı bozdu. Los Angeles’a sevk edilen bir ton Çin alüminyumu, Amerika’nın ticaret açığına ve doların aşırı ayrıcalığına ihtiyaç duyar. TikTok ise duymaz. Sunucuları ve algoritmaları Çin parasıyla inşa edilen TikTok, ABD’nin açığına da doların üstünlüğüne de ihtiyaç duymadan Amerika’dan dolar cinsinden bulut rantlarını ışık hızıyla çekip alıyor. Washington için daha da kötüsü, Çin’in büyük teknoloji şirketleri ülkenin finans sistemi ve merkez bankasıyla kaynaşıp bulut finansını yarattı: ABD’nin denetlediği dolar kanallarını baypas eden, kesintisiz ve ücretsiz bir dijital ödeme sistemi. Washington 2022’de Rusya’nın merkez bankası rezervlerine el koyunca dünyanın dört bir yanındaki kapitalistler bu yeni Çin otoyoluna da yönelerek varlıklarını çeşitlendirmeye başladı.
Fiziksel sermayenin küreselleşmesi tersine dönerken dünya, Orwell’in 1984’ündeki süper devletleri andıran dolar ve yuan temelinde ayrılan iki süper bulut tımarına bölünüyor. Büyük bir teknoloji şirketine sahip olmayan Avrupa jeostratejik önemini yitirirken Küresel Güney taraf seçmeye zorlanıyor. Öte yandan şirket otoritesi devletin yerini almıyor; aksine bulut sermayesi finans, siyaset ve devlet gücünü daha küçük bir sınıfta birleştiriyor. ABD’de bulut ağaları sistemlerini federal kurumlara ve Pentagon’a bağlarken Çin’de Parti, kendi bulut ağalarının dizginlerini sıkı tutuyor. Yeni olan, şirketlerin devletleri yenmesi değil; aralarındaki sınırın silinmesi ve halkın ikisinin de dışında bırakılması.
