İPM-Sabancı Üniversitesi-Stiftung Mercator Girişimi ve Medyascope işbirliğiyle hazırlanan “Nasıl bir Dünya? Nasıl bir Türkiye?” programında cumhuriyetin ilanı konuşuldu. Cumhuriyet ilan edildiğinde ortam nasıldı, neler konuşuldu, cumhuriyet bugüne kadar neler yaşadı ve geleceği ne? Prof. Dr. Mehmet Öznur Alkan yanıtladı.
İstanbul Üniversitesi Siyasal Bilimler Fakültesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. Mehmet Öznur Alkan, Medyascope’un “Nasıl Bir Dünya? Nasıl Bir Türkiye?” programına konuk oldu. Alkan, cumhuriyetin 102. yılında Millî Mücadele yıllarını ve cumhuriyetin ilan sürecini anlattı.
Lozan sonrası Millî Mücadele kadrosu arasındaki gerilimin derinleştiğini belirten Alkan, Kazım Karabekir, Ali Fuat Çebesoy, Refet Bele, Rauf Orbay gibi isimlerin Mustafa Kemal Atatürk’ün tek adam rejimi kurma hevesinde olduğunu düşündüklerini söyledi.
“28 Ekim akşamı 7 kişiye söylendi”
28 Ekim akşamı saat 20.30’da Çankaya Köşkü’nde bir toplantı yapıldığını anlatan Alkan, toplantıda 7 kişi olduğunu söyledi: Fethi Okyar, Kazım Özalp, Kemalettin Sami, Halil Paşa, Fuat Bulca, Rüşen Eşref ve İsmet Paşa.
Mustafa Kemal Paşa’nın Nutuk’taki ifadesini okuyan Alkan şunları söyledi: “Yemek esnasında ‘Yarın cumhuriyet ilan edeceğiz’ dedi: ‘Hazır bulunan arkadaşlar derhal fikrime iştirak ettiler. Yemeği terk ettik. O dakikadan itibaren sureti hareket hakkında kısa bir program tespit ve arkadaşları tavsif ettim.'”
“Cumhuriyet akşam 20.30’da kabul edildi”
Akşam 18.00’de Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde tartışıldığını söyleyen Alkan, cumhuriyetin 20.30’da oybirliğiyle kabul edildiğini belirtti. Meclis’te o sırada 158 kişi olduğunu, Meclis’in toplam sayısının 287 olduğunu söyledi. Alkan, “Gerisi tatil olması sebebiyle şehir dışındalar. Zamanlamanın 29 Ekim olmasının sebeplerinden biri de çoğu muhalifin şehir dışında olmasından kaynaklanıyor” dedi.
20.30’da cumhuriyet kabul edildikten 15 dakika sonra, saat 20.44’te Mustafa Kemal Paşa’nın ilk cumhurbaşkanı seçildiğini belirten Alkan, “Cumhuriyetin ilanı ile beraber milli mücadele liderleri arasındaki rekabet Mustafa Kemal Paşa lehine sonuçlanmış oluyor” diye konuştu.
“İstanbul basını eleştiri yaptı”
Halkın tepkisini anlatan Alkan, Ankara’nın henüz Türkiye coğrafyasına hakim bir idare kurabilmiş olmadığını söyledi. Ülkenin geri kalanında bir tepki olmadığını söyleyen Alkan, İstanbul basını ve aydınlarının Mustafa Kemal Paşa’nın rejim değişikliğini bir anda yapmasından büyük rahatsızlık duyduğunu anlattı.
“O dönemin koşullarında İstanbul basınında cumhuriyetin ilan tarzına yönelik çok sert eleştiriler çıktı” diyen Alkan, Ahmet Ağaoğlu ve Celal Nuri İleri’nin Mustafa Kemal Paşa’yı kandırdığını ifade eden yazılar yayınlandığını, karikatürler çizildiğini söyledi.
“Demokratik cumhuriyet için konsensus şart”
Son olarak Türkiye’nin geleceğine dair konuşan Alkan, cumhuriyetin demokratik bir içerik kazanması gerektiğini söyledi. Alkan, “Farklılıklarımızla hep beraber barış içinde yaşamak istiyorsak, bunun tek bir çaresi var: Daha fazla demokrasi, cumhuriyetin daha fazla demokrasiye sahip olması” dedi.
