Erzurum’da üniversite okuduğum zaman sık sık Kars’a giderdim. Bu yolculukların ilkine sebep olan Cemal Süreya’nın “Kars” şiiriydi. Şimdilerde moda olan Doğu Ekspresi henüz yoktu ama ben o yıllarda trenle gidilebilecek neresi varsa gittim. Kars’a vardığımda o şiiri kaç kere okudum, kim bilir. Vakıa, sonrasında Kars’a adeta tutuldum. Her fırsatta yolumu o şehre düşürdüm. Karın ve serhat boyunun büyülü kıldığı bu şehre dair heybeme çok şey doldurdum o yıllarda.
Bu yıl Türkiye’nin yarısına kar düşende o Kars yolculuklarını anımsadım. Tabii ki Cemal Süreya’yı da. Çok şey yazdı, çok şiir dizdi elbette ama Kars’ı yazan şairin dondurucu soğuğuyla Anadolu’nun çile günleri içinde sayılan Ocak ayının 9’unda hayatını kaybetmiş olması da hep aklımın bir köşesini kurcalamıştır. Kars’ın da Kürtçe sözcük anlamı dondurucu soğuk demek. Adıyla müsemma diyebileceğimiz bir şehir.
Cemal Süreya’nın Kars’ı: Son yazı ve veda
Bunları düşünürken heybeme koyduğum bir başka Kars ve Cemal Süreya andacı geldi aklıma. Beyazperde dergisinin Şubat 1990’da çıkan 4’üncü sayısında yer alan “Sivas’ta Açık Sinema; Kars’ta Kapalı” başlıklı yazısı. Hayatın garip tesadüfü şüphesiz. Cemal Süreya, öleceği gün bu yazıyı dergiye teslim etmiştir. Yani son yazısı… Şiiri ve portre yazılarıyla öne çıkan büyük bir şairin son yazısının sinema üzerine olması başka bir konu ama çok sevdiği Kars’tan söz etmiş olması yukarıda söz ettiklerimi bir daha düşündürüyor.
Derginin sunuş yazısında şu ifadeler var:
“Sevgili Beyazperdeciler,
İki sayıdır yaptığımız anketlerde sizlerin en çok beğendiği konu başlıklarından biri de Cemal Süreya’nın Birinci Balkonu’ydu. Cemal Süreya’yı geçen ay kaybettik. Bu sayımızda onun “Son Balkonu”nu okuyacaksınız. Öldüğü günün sabahında teslim ettiği “son” yazısı. “Sivas’ta Açık Sinema; Kars’ta Kapalı”. O, yaşamını sürseydi anılarında kalan Sivas’ta Sivas’taki açık, Kars’taki kapalı sinemaların tekrar açıldığı haberini aldığında ne kadar da çok sevinirdi.”
Derginin Cemal Süreya anması burada bitmiyor. İçeride Cengiz Cıva’nın objektifinden çıkan fotoğrafının altında şu cümleler yazılı:
“Birinci Balkon” artık boş!…
Dergimiz yayına başlarken sayfalarımız arasında localar da yoktu, balkonlar da…Bir sinema dergisinde yazılarını sinema dünyası ile bütünleştirmek duyarlılığını gösteren Cemal Süreya’nın son yazısında Sivas’ını…Kars’ını anlatırken “Birinci Balkon”da son filmini izliyor ve veda ediyor…Yazdıklarına, yazamadıklarına…Veda ediyor “Beyazperde”ye. Veda bir yana “Birinci Balkon” boş artık!…”
Süreya’nın “Birinci Balkon”una bu sayıda “Son Balkon” adı verilmiş. Komşu sayfada Necati Abacı’nın çizimiyle Cemal Süreya deseni yer alıyor.
Biraz da yazıya bakalım.
Şair, 1961 yılının Temmuz ayında Sivas’tadır. Arkadaşlarıyla sinemaya gidişini anlatır. Yazın ortasında iki film gösterilecek bir yazlık sinemadır bu. Gerisini Süreya’dan dinleyelim:
“Birinci filmde herkes ceketli. İkinci film başlayınca ama paltolar giyiliyor. Çünkü o arada ısı iyice düşmüş. Şaşırmıştım buna önce. Sonra gerçeği tam vurgulayan bir özdeyiş geldi aklıma ve rahatladım: ‘Soğuk dermiş ki aslım Erzurumludur ama ben Sivas’ta otururum.’. Kısa sürede böyle bir ısı farkı…”
Süreya, 1963 yılında ise Kars’tadır. “Tam bir siyah beyaz hayat görünümü” diye tarif ettiği şehirde de sinema anısı var:
“Yazlık sinema yoktu Kars’ta. Yazı o kadar kısa ki, nasıl olsun? Oradan de bende silinmez bir anı kalmıştır. Vali dahil, herkes sinemada. Ve herkes, vali dahil, ‘sımışka’ (ayçiçeği çekirdeğinin Rusça adı) yiyor. Çıtır da çıtır. Filmdeki sesler o çıtır’lar içinde zor ulaşıyor size. Film bittiği zaman da sinema salonunda sımışkadan geçilmiyor. Diz boyu demeyelim de…”
Yazının devamında farklı kentlerdeki sinema anılarına ve filmden sonra film anlatma konusuna değinir.
Dün (9 Ocak) şairin 36’ıncı ölüm yıldönümü. Onun son yazısıyla ve Kars’a dair dizeleriyle anıyorum.
Öyle güzel ki ölürüm artık
Beyaz uykusuz uzakta
Kars çocukların da Kars’ı
Ölüleri yağan karda
Donmuş gözlerimin arası
(…)
Nasıl olsa yine bir gün
Döneriz bu yollardan geri
Senin bir elinde bir mendil
Öbüründe kuş sesleri
