Suriye’de yaşanan son gelişmeler, Kürtlerin Ortadoğu’daki statü arayışını yeniden gündeme getirdi. Ruşen Çakır’ın konuğu araştırmacı yazar Ümit Fırat, Kürtlerin Türkiye, Irak, İran ve Suriye’de 20. ve 21. yüzyılda verdiği siyasal mücadeleyi tarihsel bir perspektifle değerlendirdi.
Araştırmacı-yazar Ümit Fırat, Kürtlerin 20. ve 21. yüzyılda Ortadoğu’da yürüttükleri statü arayışını Ruşen Çakır’a yorumladı. Kürt meselesinin yalnızca bugüne ait bir sorun olmadığını vurgulayan Fırat, 20. yüzyılın başından itibaren Kürtlerin sürekli bastırılan girişimlerle karşı karşıya kaldığını söyledi. Özellikle Irak coğrafyasında Şeyh Mahmud Berzenci’nin İngilizlere karşı yürüttüğü mücadeleye değinen Fırat, bu dönemi şöyle anlattı:
“1917 ile 1927-28 arasındaki süreçte Şeyh Mahmud Berzenci’nin bir dizi ayaklanma girişimi oldu ama karşısında İngilizler vardı. O günün en büyük askeri gücüyle baş edemedi. Hatta İngilizler Kraliyet Hava Kuvvetleri’ni ilk kez Kürtler üzerinde denediler. Yani Kürtler sadece bastırılmadı, aynı zamanda yeni savaş teknolojilerinin deneme alanı hâline getirildi.”
Kürt siyasal ve entelektüel eliti
Türkiye’deki erken dönem ayaklanmalarını ele alan Fırat, 1925’teki Şeyh Said isyanının yalnızca bir kalkışma değil, aynı zamanda Kürt siyasal ve entelektüel elitinin tasfiyesi anlamına geldiğini belirtti:
“Azadi örgütü etrafında tasarlanan bir bağımsızlık girişimi vardı ama bu daha başlamadan provoke edildi. Şeyh Said ve arkadaşları idam edildi, birçok Kürt aydını asıldı. Ardından Şark Islahat Planı gibi gizli kararlarla asimilasyonist bir politika devreye sokuldu. Bu politikaların etkileri, yüz yıl sonra hâlâ sürüyor.”
Kürtlerin kaderinin sık sık uluslararası konjonktüre bağlı kaldığını vurgulayan Fırat, “Kürtler ne kadar doğru politika uygularsa uygulasın, uluslararası şartlar elvermediği sürece sonuç alamıyor. Çevresi, ortak menfaatler etrafında birleşmiş devletlerle sarılı. Türkiye, İran, Irak ve Suriye kendi aralarında ne kadar çelişseler de Kürt meselesinde birleşiyorlar” diye konuştu.
Suriye Kürtlerinin son yıllarda yaşadığı deneyimi de “kullanım süresi dolmuş bir müttefiklik” olarak tanımlayan Fırat, “ABD, Kürtleri stratejik değil, operasyonel bir müttefik olarak gördü. İş Şam mı Kürtler mi noktasına gelince elbette Şam dedi. Çünkü Kürtler hak ve hukuk istedikleri için İslam dünyasında her zaman rahatsız edici bir unsur olarak görülür” dedi.
Kürtlerin statü arayışı bitti mi?
Kürtlerin statü arayışının bitmediğini fakat biçim değiştirdiğini nitelendiren Fırat, birleşik ve bağımsız bir Kürdistan fikrinin geçmişe kıyasla daha zayıf olduğunu ve buna karşılık bulundukları ülkelerde tanınmış haklar ve kurumsal statü taleplerinin öne çıktığını söyledi:
“Haklar verilmez, tanınır. Kürtler artık fiili durumun, kurumların ve güvencelerin peşinde. Çünkü, tarih gösterdi ki kâğıt üzerindeki anayasal sözler, uluslararası destek çekildiğinde bir anda anlamını yitiriyor.”
