Bağımsız medya hakkında bildiklerinizi unutun. NewsLab Türkiye‘nin Doğaçlamadan Stratejiye: Türkiye’de Bağımsız Medyanın Geleceği raporu yayınlandı. Türkiye’de bağımsız medya kuruluşlarının içinde bulundukları zorlukları aşmak için geliştirdikleri yöntemleri detaylı şekilde anlatan rapor, son yılların en kapsamlı çalışmalarından. Medyascope Haber Koordinatörü Kaya Heyse, raporun ayrıntılarını ve Türkiye’de bağımsız medyanın geleceğini, raporu hazırlayan Dr. Sarphan Uzunoğlu ile konuştu.
Ekonomi ve algoritma kıskacında gazetecilik
Rapora göre Türkiye’de bağımsız medya, ifade özgürlüğü krizinin ötesine geçerek, operasyonel ve finansal sürdürülebilirliğini sağlamak için doğaçlamadan stratejiye geçmeli, iyi gazeteciliğe odaklanmalı ve insan kaynağını, ürün gelişimini ve gelir modellerini stratejik bir yaklaşımla ele almalı.
Rapor, Türkiye’de bağımsız gazeteciliğin, küresel dijital dönüşüm ile yerel otoriter kısıtlamaların kesişiminde şekillenen kırılgan bir medya ekosisteminde nasıl ayakta kaldığını inceliyor. Raporda Fayn, Medyascope ve Gazete Duvar örnekleri ayrıntılı olarak ele alınıyor.
Dr. Uzunoğlu bu kurumların Türkiye’ye çok şey öğrettiğini vurguladı:
“Biz Türkiye medyasının hikâyesini endüstriyel bir yerden anlatmak istedik. Yani ihtiyaç buradaydı. Doğru şeyler yapılıyor Türkiye’de. iyi adımlar atılıyor. Kurumlar cesurca hamleler yapıyor ve biz bu son 11 yıl içerisinde çok şey öğrendik.”
Temel zorluklar ve paradokslar
Rapora göre bu kurumların karşılaştıkları temel zorluklar şunlar:
- “Kahramanca gazetecilik” ve bireyselleşme: Bağımsız medyada emeğin aşırı bireyselleştiği ve gazetecilerin birer “kahraman” olarak görülme eğiliminin olduğu belirtiliyor. Bu durum, kurumsal öğrenmeyi zayıflatmakta ve gazetecilerin politik bir boşluğu doldurma beklentisiyle “aktivist” rolüne itilmesine neden olmaktadır. Bu durum, mesleği tehlikeli hale getirmekte ve gazetecilerin sadece yorum odaklı, kutuplaşmayı besleyen içerikler üretmesine yol açabilmektedir.
- İyi gazetecilik tanımı: “İyi gazetecilik”in tweet atmak veya politik risk almak değil, araştırıcı, yavaş, dengeli, belgeye dayalı ve farklı kaynaklara başvuran yayıncılık yapmak olduğu vurgulanıyor.
- İnsan kaynağı ve tükenmişlik (Burnout): Gazeteciler, editoryal üretimin yanı sıra bağış toplama, teknik üretim ve idari işlerden de sorumlu hale gelmektedir. Bu çok yönlü rol, tükenmişliği artırmakta ve örgütsel kapasiteyi sınırlamaktadır. Geleneksel medya kurumlarında idari ve editoryal işler ayrıyken, bağımsız medyada bu yük genellikle gazetecilerin omuzlarındadır.
- Finansal ve teknolojik engeller: Yazılımcı gibi yüksek maliyetli teknik personel istihdam etmenin zorluğu, gelir yaratma mekanizmalarının yüksek komisyon alması, finansal sansür, algoritmalar, şirketlerin reklam vermekten korkması.
Uzunoğlu’na göre Türkiye’de bağımsız medya kuruluşları da gerçek ihtiyaçlarının farkına vardı ve bu yönde adım atabilmek için büyük çaba harcıyor:
“Türkiye’de dijital medya, dijital bağımsız medya kurulurken o kadar çok gazeteci işsizliği vardı ki gazetecilerin istihdamı üzerine kuruldu bütün süreç. Yani o dönem benim de çalıştığım işte projelerde hep mesela serbest gazetecilere telif ödeyelim. Olabilecek en fazla gazeteciyi istihdam edelim gibi dertlerimiz vardı. Çünkü orada bir krize cevap verme meselesi vardı. Şimdi ise mesele bu değil. Şimdi gerçekten gazetenin bir reklamcıya ihtiyacı var. Bir SEO uzmanına ihtiyacı var. Arka tarafta müşteri ilişkileri yöneticisine ihtiyacı var. Şu an ama karşımızdaki en büyük problem şu: Diyelim ki işte bir bilişim şirketinin bir yazılımcıya verebileceği maaşla tabii ki bir bağımsız medya kuruluşunun verebileceği maaş bir olmuyor.”
Artık doğaçlama değil, strateji zamanı
Raporun önemli bulgularından biri, bağımsız medyada emeğin aşırı bireyselleşmesi ve “kahramanca gazetecilik” anlatısının kurumsal öğrenmeyi zayıflatması.
Rapor, Türkiye’de bağımsız medyanın bugüne kadar ağırlıklı olarak doğaçlama yoluyla ayakta kaldığını; ancak önümüzdeki dönemde bu refleksin bilinçli ve kurumsallaşmış bir stratejiye dönüştürülmesi gerektiğini savunuyor. Sürdürülebilirliğin, yalnızca gelir çeşitlendirmesiyle değil; profesyonelleşmiş yönetim, kurumsal hafıza, ortak altyapılar ve kolektif öğrenme mekanizmalarıyla mümkün olacağı vurgulanıyor.
Uzunoğlu, bu geçişin gerekliliğini şöyle anlattı videoda:
“Doğaçlamadan stratejiye meselesi nedir? Rakibinizin yaptığı her şeyi yapamazsınız elinizdeki imkanlarla. Ben şuna eminim: Bir televizyon kanalının bir maçı satın almak için verdiği para belki de sizin beş yıllık bütçenizdir. Strateji derken beş yıllık, 10 yıllık stratejiden bahsetmiyorum. Bunlar gerçekçi değil. Bir medya kurumunun karşısında bu kadar büyük bir yapı varken, hayatta kalmak için stratejiye ihtiyacı var. Tamam, ben bu sene üç kişiyle çalışacağım. Ve bunun dışında 10 tane part-time gazeteci ile çalışacağım. Şu kadar bütçem var. Buradan maksimum verimliği nasıl sağlayabilirim?”
Raporun bir başka ilginç bulgusu da okurlarla iletişim sonucunda güvenin artması, bunun da editoryal özerkliği güçlendirmesi.
Raporu hazırlayanlar
Dr. Sarphan Uzunoğlu, İzmir Ekonomi Üniversitesi Yeni Medya ve İletişim Bölümü’nde öğretim üyesidir. Aynı zamanda NewsLabTurkey’nin Kurucu Direktörü olan Uzunoğlu, çeşitli uluslararası sivil toplum kuruluşlarına danışmanlık yapmaktadır.
Saba Çevik, 2022 yılında İzmir Ekonomi Üniversitesi’nde Görsel İletişim Tasarımı alanında lisans eğitimini tamamlamış olup, aynı üniversitede Tasarım Çalışmaları alanında yüksek lisans eğitimine devam etmektedir. Çalışmaları film, video ve multimedya tasarımına odaklanmakta olup, özellikle görsel-işitsel medyanın iletişimsel ve bilgilendirici kapasiteleriyle ilgilenmektedir.
- Raporu buradan da indirebilirsiniz.
