İSTANBUL (Medyascope) – Toplum ve Siyaset’in bu bölümünde Gülener Kırnalı, İletişim Yayınları’ndan yeni çıkan Partiler ve Patronlar: Esenyurt’ta Siyaset kitabının yazarlarından siyaset bilimci Doç. Dr. Toygar Sinan Baykan’ı konuk etti. Söyleşide Türkiye’de siyasal partilerin, gündelik pratikler, yerel örgütler, seçmen ilişkileri ve enformel ağlar üzerinden nasıl işlediği ele alındı.
Toplum ve Siyaset’in bu bölümünde Gülener Kırnalı’nın konuğu, siyaset bilimci Doç. Dr. Toygar Sinan Baykan oldu. Söyleşide, Prof. Dr. Murat Somer ve Doç. Dr. Toygar Sinan Baykan yürütücülüğünde 2018-2022 arasında gerçekleştirilen TÜBİTAK araştırmasının bulguları ele alındı. Türkiye genelinde yaklaşık 300 kişiyle yapılan derinlemesine görüşmelere dayanan çalışma kapsamında siyasi partilerin yerel örgütlenmeleri, gündelik pratikleri ve enformel ağları değerlendirildi.
Araştırmanın odağı neden Esenyurt?
Araştırmanın merkezine neden Esenyurt’un yerleştirildiği de söyleşinin önemli başlıklarından biri oldu. Baykan, Esenyurt’un hızlı kentleşme, göç, yoksulluk, imar rantı ve farklı toplumsal gruplar arasındaki ilişkilerin yoğun biçimde gözlemlenebildiği bir alan olduğunu vurguladı. Esenyurt’ta ekonomik seçkinler, siyasi aktörler ve geniş toplum kesimleri arasında kurulan enformel ilişkilerin başka kentlerde de görüldüğünü, ancak burada çok daha sistematik ve görünür hâle geldiğini söyledi.
Klientelizm ve sosyal yardım ayrımı
Baykan, sosyal politika ile bireysel ve kişiye özel siyasal yardımlar arasındaki sınırın Türkiye’de sık sık bulanıklaştığını belirtti. Araştırma sırasında yurttaşların iş, yakacak, kıyafet ya da çeşitli bürokratik sorunların çözümü için doğrudan parti örgütlerine başvurduğunu gözlemlediklerini aktaran Baykan, bu ilişkilerin özellikle AKP’de çok daha sistematik bir yapıya kavuştuğunu söyledi.
Ancak benzer taleplerin ve pratiklerin yalnızca iktidar partisine özgü olmadığını aktaran Baykan, yoksulluğun ve sosyal devlet kapasitesinin sınırlı olduğu koşullarda diğer partilerin de bu ilişki biçimlerine yöneldiğini açıkladı.
AKP ile CHP arasındaki örgütsel farklar
Baykan ve Somer’in kitapta geliştirdiği en dikkat çekici ayrımlardan biri ise AKP ile CHP’nin örgütsel yapıları arasındaki fark. Baykan, AKP’yi merkezî kaynaklara ve devlet üzerindeki güçlü kontrole dayanan “bürokratik klientelistik bir makine” olarak tanımlarken, CHP’de belediye başkanları ve güçlü yerel aktörlerin daha özerk hareket edebildiğini ve bunun “yerel patronlar” yarattığını anlattı.
Bu farkın temelinde kaynak bağımlılığı bulunduğunu söyleyen Baykan, merkezi iktidar kaynaklarından uzun süre mahrum kalan CHP’de belediye kaynaklarını kontrol eden yerel elitlerin parti örgütleri üzerinde daha güçlü ve bağımsız konumlar edinebildiğini belirtti.
“Klientelistik bulaşma” ve muhalefet
Söyleşide ayrıca İYİ Parti’nin araştırma döneminde daha çok “menajerler/işletmeciler partisi”, HDP’nin ise “aktivistler partisi” görünümü sergilediği tartışıldı. Baykan, AKP’nin geliştirdiği klientelistik siyaset tarzının zamanla diğer partiler tarafından da taklit edildiğini ve bunun bir “klientelistik bulaşma” yarattığını söyledi.
İdeolojik olarak farklı partilerin yerel düzeyde giderek benzer siyasal pratiklere yöneldiğini belirten Baykan’a göre, kaynakların bulunduğu her yerde bu tür alışveriş ilişkileri ortaya çıkıyor. Türkiye’de yoksulluğun yaygınlığı, sosyal devlet kapasitesinin sınırlılığı ve AKP’nin bu modeli uzun yıllar boyunca sistematik biçimde uygulaması, muhalefet partilerini de benzer ilişki biçimlerine doğru iten temel dinamikler arasında yer alıyor.
