İSTANBUL (Medyascope) – Toplum ve Siyaset’te Gülener Kırnalı’nın bu haftaki konuğu tarihçi ve siyaset bilimci Prof. Dr. Murat Metinsoy. Yeni yayımlanan Halkın Gücü kitabından hareketle Cumhuriyet’in kuruluş yıllarındaki gündelik direnişleri ele alan Metinsoy, sıradan insanların modern Türkiye’nin şekillenmesindeki rolünü anlattı. Erken Cumhuriyet dönemiyle bugünün Türkiye’sini de karşılaştıran Metinsoy, otoriter yönetimler altında dahi toplumsal mücadelenin ve halkın gücünün sürdüğünü vurguladı.
Cumhuriyet’in kuruluşunu ve modern Türkiye’nin oluşumunu yalnızca Atatürk, kurucu kadrolar ve devletin reformları üzerinden okumak mümkün mü? Yoksa köylülerin, işçilerin ve sıradan insanların gündelik mücadeleleri de bu süreci şekillendirdi mi? Gülener Kırnalı’nın hazırlayıp sunduğu Toplum ve Siyaset programına konuk olan Prof. Dr. Murat Metinsoy, Koç Üniversitesi Yayınları tarafından yayımlanan Halkın Gücü: Modern Türkiye’nin Oluşumunda Gündelik Direniş ve Muhalefet kitabını anlattı. İlk kez 2021’de Cambridge University Press tarafından yayımlanan ve 2022’de Ottoman and Turkish Studies Association tarafından En İyi Kitap Ödülü’ne layık görülen çalışma, 1923–1938 döneminin tarihine sıradan insanların, köylülerin, işçilerin, yoksulların gözünden bakıyor.
Cumhuriyet tarihine tabandan bakmak
Metinsoy’un araştırmasının çıkış noktasını Türkiye’deki devlet ve elit merkezli tarih yazımının sınırlarını sorgulaması oluşturuyor. Cumhuriyet’in kuruluşuna ilişkin gerek modernleşmeci gerekse eleştirel anlatıların kurucu kadroların gücüne ve reformlarına odaklandığını belirten Metinsoy, kendisinin farklı bir sorunun peşine düştüğünü söylüyor: Radikal dönüşümler yaşanırken köylüler, işçiler, esnaf, kadınlar ve dar gelirli kesimler ne düşünüyor, ne hissediyor ve nasıl davranıyordu? Metinsoy’a göre, örgütlü ve kurumsal siyasetin son derece sınırlı olduğu tek parti döneminde bile sıradan insanlar kendi hayatlarını etkileyen politikalara çeşitli yollarla müdahale edebiliyordu.

Köylülerin direnişi devlet politikalarını nasıl değiştirdi?
Kitabın önemli bir bölümünü oluşturan köylülerin gündelik siyaseti, bu müdahalenin en çarpıcı örneklerini sunuyor. Metinsoy, 1925’te aşar vergisinin kaldırılmasının ardından arazi, yol ve hayvan vergileri gibi yükümlülüklerle köylüler üzerindeki ekonomik baskının sürdüğünü anlattı. Köylüler ise hayvanlarını vergi memurlarından saklamak, köy yollarına gözcüler yerleştirmek, devlet tekellerine rağmen tütün ve tuz üretmek veya kaçakçılığa başvurmak gibi yöntemler geliştiriyordu. Metinsoy’a göre bu bireysel ve dağınık davranışlar zamanla devletin vergi ve tekel gelirlerini azaltarak bir pazarlık gücü oluşturdu. Nitekim 1930’larda bazı vergilerde ve tekel ürünlerinin fiyatlarında indirimlere gidilmesinde bu direnişlerin de etkisi vardı.
İşçilerin gündelik mücadeleleri Ankara’yı nasıl etkiledi?
Benzer bir tablo şehirli emekçiler açısından da geçerliydi. Metinsoy, erken Cumhuriyet’te işçi hareketinin yalnızca sendikalar ve örgütlü grevler üzerinden değerlendirilmesinin önemli bir tarihsel mücadele alanını görünmez kıldığını belirtti. İşçiler ve diğer dar gelirli emekçiler dilekçelerle hak arıyor, mahkemelere başvuruyor, işleri yavaşlatıyor veya daha iyi koşullar için iş değiştiriyordu. Özellikle köyleriyle bağlarını sürdüren işçilerin gerektiğinde fabrikaları terk ederek tarımsal faaliyetlere dönmeleri, işverenler açısından ciddi bir iş gücü istikrarsızlığı yaratıyordu. Metinsoy, bütün bu pratiklerin işverenleri ve devleti sosyal politikalar geliştirmeye zorladığını, grevi yasaklayan 1936 İş Kanunu’nun çalışma saatleri ve iş güvenliği gibi alanlarda getirdiği kazanımların da bu toplumsal baskıdan bağımsız düşünülemeyeceğini savundu.
“Halkın gücü görünmez fay hatlarında yatıyor”
Söyleşinin son bölümünde Kırnalı, Metinsoy’dan Cumhuriyet’in 103 yıllık tarihi üzerinden erken Cumhuriyet dönemindeki halkın gücüyle bugünün Türkiye’sini karşılaştırmasını istedi. Özellikle son 15 yılda otoriterleşmeyle birlikte toplumun direnme kapasitesinin aşınıp aşınmadığını sordu.
Tarihin doğrusal bir ilerleme izlemediğini, demokratik kazanımların yanında gerilemelerin de yaşandığını belirten Metinsoy, günümüzde devletin topluma müdahale ve denetim kapasitesinin yüz yıl öncesine göre çok daha fazla olduğunu kabul etti. Ancak insanların bir araya gelmek, seslerini duyurmak ve direnmek için yeni araçlara da sahip olduğunu vurguladı. Metinsoy’a göre siyasal ve toplumsal muhalefet, bütün sınırlamalara rağmen varlığını sürdürüyor. Gündelik hayatta biriken itirazlar hemen sonuç üretmese bile uzun vadede iktidarlar açısından meşruiyet krizlerine ve daha büyük siyasal dönüşümlere zemin hazırlayabiliyor.
Metinsoy, kitabının temel tezini bugünün Türkiye’si açısından da geçerli gördüğünü belirterek halkın gücünü büyük siyasal kırılmaların kendisinden ziyade, o kırılmaları hazırlayan “görünmez fay hatları” üzerinden düşünmek gerektiğini ifade etti. Ona göre en otoriter yönetimler altında bile sıradan insanlar farklı düşünmeye, itiraz etmeye ve kendi yaşam biçimlerini korumaya devam ediyor. Toplumun gündelik mücadeleleri, görünür siyasetin altında birikerek tarihsel değişimin koşullarını oluşturuyor.








