Bir ülkede otoriterleşen ve devlet kurumlarını dönüştüren bir iktidarın seçimle değişmesi, demokrasinin yeniden tesis edildiği anlamına gelir mi? Polonya’da cuma gecesi yaşananlar, bu sorunun ne kadar çetrefilli olduğuna dair son derece çarpıcı bir tablo sunuyor. Sekiz yıllık milliyetçi-muhafazakâr iktidarın devlet kurumlarında bıraktığı otoriter mirası tersine çevirmeye çalışan Polonya hükümeti, şimdi cumhurbaşkanının da karıştığı fiziksel arbedelere kadar varan ciddi bir anayasal ve siyasal krizle karşı karşıya. Üstelik tartışmanın merkezinde, bu kez demokrasiyi yeniden tesis etmek için kullanılan yöntemlerin kendisi var.
Polonya’da neler oluyor?
Cuma akşamı Polonya’nın başkenti Varşova’da son derece sıra dışı olaylar yaşandı. Anayasa Mahkemesi’nin çevresine çevik kuvvet polisleri konuşlandırıldı, mahkeme binasının önünde göstericiler toplandı, polisle göstericiler arasında arbede çıktı. Olaylar devam ederken, resmî ziyaret için Senegal’e gitmekte olan Cumhurbaşkanı Karol Nawrocki uçağını geri çevirerek Varşova’ya döndü. Gece saatlerinde Anayasa Mahkemesi’ne giden cumhurbaşkanı, binaya girerken bazı yargıçlarla fiziksel gerilim yaşadı.
Bütün bunların nedeni, Anayasa Mahkemesi Başkanı ve yardımcısının bir aylığına görevlerinden uzaklaştırıldığının açıklanmasıydı. Mahkeme yargıcı Anna Korwin-Piotrowska, iki ismin görevlerini yerine getirmediğini savunarak mahkemenin yönetimini geçici olarak devraldığını duyurdu. Ancak bu kararı alma yetkisine sahip olup olmadığı da başlı başına bir hukuki tartışma konusu.
Peki ama Polonya’da neler oluyor? Avrupa Birliği üyesi bir ülkede, Anayasa Mahkemesi nasıl böylesine sert bir siyasi ve kurumsal mücadelenin merkezine yerleşti?

11 yıllık krizin arka planı
Polonya’da neler oluyor? Meselenin kökeni 2015 yılına uzanıyor. O yıl iktidara gelen Jarosław Kaczyński liderliğindeki Hukuk ve Adalet Partisi (PiS), Polonya’nın siyasi ve kurumsal yapısını kapsamlı biçimde dönüştürmeye başladı. Milliyetçi, muhafazakâr ve Avrupa Birliği’nin yetkilerine mesafeli bir siyasi çizgiyi temsil eden PiS, yalnızca göç, aile ve toplumsal değerler konularında değil, devlet kurumlarının işleyişinde de köklü değişikliklere yöneldi.
İlk büyük anlaşmazlıklardan biri Anayasa Mahkemesi’ne yapılacak atamalarda yaşandı. Görev süresi sona eren parlamento beş yeni yargıç seçmiş, ancak mahkeme bunlardan yalnızca üçünün seçimini hukuka uygun bulmuştu. Yeni PiS çoğunluğu ise hukuka uygun biçimde doldurulmuş üç koltuk da dâhil olmak üzere beş yeni yargıç seçti. Dönemin Cumhurbaşkanı Andrzej Duda, önceki parlamentonun hukuka uygun şekilde seçtiği üç yargıcın yeminini kabul etmedi.
Bu kriz, sonraki yıllarda yaşanacakların başlangıcıydı. PiS iktidarı Anayasa Mahkemesi’nin yanı sıra Yüksek Mahkeme’yi ve yargıçların atanmasında rol oynayan Ulusal Yargı Konseyi’ni de etkileyen düzenlemeler yaptı. Yargıçların emeklilik yaşını düşürdü, yargı atamalarındaki siyasi etkiyi artırdı ve kamu yayıncılığının yönetimini değiştirdi. Bütün bunlar, Polonya’nın Avrupa Birliği ile ilişkilerinde de ciddi bir gerilime neden oldu.
Avrupa kurumları, söz konusu düzenlemelerin yargı bağımsızlığını zedelediğini savunurken PiS bunların demokratik meşruiyete sahip reformlar olduğunu ileri sürüyordu. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin 2021’de, Avrupa Birliği Adalet Divanı’nın ise Aralık 2025’te verdiği kararlar, Polonya Anayasa Mahkemesi’nin bağımsızlığına ve hukuki meşruiyetine ilişkin ciddi sorunları ortaya koydu.
2023 seçimleri bu açıdan önemli bir dönüm noktasıydı. PiS 8 yıllık iktidarını kaybetti ve Donald Tusk liderliğinde geniş bir koalisyon hükümeti kuruldu. Yeni hükümetin başlıca vaatlerinden biri, yargı bağımsızlığını yeniden tesis etmek, demokratik kurumları güçlendirmek ve Polonya’nın Avrupa Birliği ile bozulan ilişkilerini onarmaktı.
Ne var ki seçimleri kazanmak, devleti değiştirmek anlamına gelmiyordu.
Seçimleri kazanmak neden yetmiyor?
Tusk hükümeti göreve geldiğinde, önceki iktidarın yaptığı atamalarla şekillenmiş bir yargı düzenini devraldı. Üstelik reformlarının önünde önemli bir siyasi engel daha vardı: PiS’in müttefiki Cumhurbaşkanı Andrzej Duda. 2025’te Duda’nın görev süresinin dolmasının ardından, yine PiS’in desteklediği Karol Nawrocki’nin cumhurbaşkanı seçilmesi, bu engelin devam etmesi anlamına geliyordu. Zira Polonya’da cumhurbaşkanı yasaları veto edebiliyor ve Tusk’ın koalisyonu bu vetoları aşacak parlamento çoğunluğuna sahip değil.
Krizin son aşaması, 2026 yılı içinde parlamentonun Anayasa Mahkemesi’ne 8 yeni yargıç seçmesiyle başladı. Cumhurbaşkanı Nawrocki, farklı tarihlerde seçilen bu isimlerden üçünün yeminini kabul ederken diğer beşinin yeminini kabul etmedi. Bunun üzerine söz konusu beş yargıç, cumhurbaşkanının huzurunda olmadan yemin ederek görevlerine başlamaya çalıştı. Ancak mahkemenin mevcut yönetimi, bu yeminlerin hukuken geçerli olmadığını savunarak yargıçların görev yapmasını engelledi.
Böylece ülkenin en yüksek anayasal yargı kurumu, kimin gerçekten yargıç olduğu ve mahkemeyi kimin yönetmeye yetkili bulunduğu konusunda uzlaşamayan iki siyasi ve kurumsal blok arasındaki mücadelenin merkezine yerleşti. Cuma gecesi yaşananlar da bu krizin fiilî bir çatışmaya dönüşmesiydi.
Burada Polonya örneğini önemli kılan bir paradoks var: Hukuk devletini yeniden tesis etme iddiasıyla iktidara gelen bir hükümet, önceki yönetimin hukuk düzeninde bıraktığı izleri hangi yöntemlerle ortadan kaldırabilir? Siyasallaştırıldığı gerekçesiyle meşruiyeti tartışılan kurumlar nasıl yeniden bağımsızlaştırılabilir? Daha önemlisi, demokratik düzeni yeniden kurmak için kullanılan araçların kendisi de tartışmalı hâle gelirse ne olur?

Demokrasiyi yeniden kurmanın zorlukları
Bu sorular yalnızca Polonya’ya özgü değil. Carnegie Endowment’tan Thomas Carothers ve McKenzie Carrier’ın 2025’te yayımladığı, Polonya, Brezilya, Senegal ve Zambiya’daki demokratik restorasyon süreçlerini karşılaştıran araştırması da benzer bir sorundan hareket ediyor: Demokratik gerileme yaşayan ülkelerde, iktidarın seçimle değişmesinin ardından demokrasiyi yeniden inşa etmek neden bu kadar zor?
Araştırmacıların dikkat çektiği temel meselelerden biri, otoriterleşme sürecinde yapılan değişikliklerin devlet kurumlarına yerleşmesi. Bir siyasi hareket seçimleri kaybetse bile yargıda, bürokraside ve diğer anayasal kurumlarda etkisini koruyabiliyor. Bu durumun doğası gereği, seçim yoluyla iktidara gelen yeni hükümetler, yalnızca siyasi rakipleriyle değil, geçmiş dönemin kurumsal mirasıyla da mücadele etmek zorunda kalıyor.
Ancak Carnegie araştırmasının belki de en dikkat çekici tespitlerinden biri, demokratik restorasyonun kendi içinde yeni bir otoriterleşme tehlikesi de barındırması. Önceki iktidarın gücünü merkezîleştirmek için dönüştürdüğü kurumlar ve genişlettiği yetkiler, iktidar değiştiğinde kendiliğinden ortadan kalkmıyor. Yeni hükümetler, bu yetkileri sınırlandırmak yerine kendi reformlarını gerçekleştirebilmek için kullanma eğilimine girebiliyor. Böylece geçmişin otoriter uygulamalarını ortadan kaldırmak amacıyla başlatılan bir süreç, benzer yöntemlerin yeniden üretilmesi riskini taşıyor.
Al Jazeera’nın son gelişmeler üzerine yayımladığı analizde Polonyalı hukukçu Marcin Matczak’ın yaptığı uyarı tam da bu açıdan önemli. Matczak’a göre PiS, devlet kurumlarında elinde tuttuğu son önemli mevzilerden birini korumaya çalışırken Tusk hükümeti Anayasa Mahkemesi’ndeki dengeyi değiştirmek istiyor. Ancak bugün mahkemeye yönelik müdahalelerde kullanılan yöntemler, gelecekte başka hükümetler tarafından da emsal gösterilebilir.
Başka bir ifadeyle, geçmişte PiS’in yargı bağımsızlığına verdiği zarar, bugün Tusk hükümetinin desteklediği her müdahaleyi kendiliğinden meşru kılmıyor. Demokratik restorasyonun başarısı yalnızca eski düzenin değiştirilmesine değil, bu değişimin hangi kurallarla gerçekleştirildiğine de bağlı. Üstelik 2027’de Polonya’da yeniden parlamento seçimleri yapılacak. Bu nedenle yargı bağımsızlığına ilişkin tartışmalar aynı zamanda giderek sertleşen bir siyasi rekabetin parçası. Hükümetin reformlarda karşılaştığı güçlükler kendi seçmenleri arasında hayal kırıklığı yaratırken muhalefet de yaşananları siyasi bir müdahale olarak sunuyor.
İktidar değişince ne değişir?
Polonya’da yaşananlar, son yıllarda demokrasinin gerilemesi üzerine yürüttüğümüz tartışmalara önemli bir boyut ekliyor. Demokratik kurumların nasıl aşındırıldığını ve otoriterleşmenin hangi araçlarla ilerlediğini uzun zamandır tartışıyoruz. Ancak aynı derecede önemli bir başka soru var: Bu süreçler tersine çevrilebilir mi? Çevrilebilirse nasıl?
Aslında bu sorunun yanıtını bir süredir farklı ülkelerin deneyimlerinde arıyoruz. Brezilya’da Bolsonaro sonrasındaki gelişmeleri bu açıdan takip ettik. Bu yıl Macaristan’da Viktor Orbán’ın 16 yıllık iktidarının sona ermesi, demokratik restorasyonun imkânlarını ve sınırlarını gözlemleyebileceğimiz yeni bir örnek ortaya çıkardı. Şimdi ise Sırbistan’da, yıllardır ülke siyasetine hâkim olan Aleksandar Vučić’in liderliğindeki siyasi hareketin 25 Ekim seçimlerinde yenilgiye uğramasının ardından neler yaşanacağını merakla izleyeceğiz.
Elbette bu ülkelerin her birinin kendine özgü siyasi ve kurumsal koşulları var. Ancak hepsinin deneyimi Türkiye açısından da önemli bir soruyu gündeme getiriyor: Demokratik gerilemenin ardından iktidarı değiştirmek mümkün olsa bile, mevcut siyasal ve hukuki düzenin içinde kalarak bu gerilemeyi tersine çevirmek ne ölçüde mümkün? Dahası, demokratik restorasyonu gerçekleştirmek için mevcut düzenin sınırlarını zorlamak gerektiğinde, yeni bir keyfîliğe kapı aralamadan nasıl ilerlenebilir? Türkiye’de olası bir iktidar değişiminin ardından karşılaşılabilecek en önemli açmazlardan biri de bu olabilir.
Polonya’da yaşananlar, demokratik restorasyonun yalnızca geçmişin kurumsal mirasıyla değil, onu değiştirmek için kullanılan yöntemlerle de sınandığını gösteriyor. Çünkü demokrasi yalnızca kimin iktidarda olduğuyla değil, iktidarın hangi kurallarla sınırlandığıyla da ilgili.














