Türkiye bir taraftan Kürt meselesinde silahların devreden çıkacağı yeni bir dönemin hukuki zeminini oluşturmaya çalışıyor, diğer taraftan Kürtçenin bir belediye tabelasında Türkçenin yanında görünmesi yeniden savcılığın konusu oluyor. Bu çelişki bize önemli bir şeyi hatırlatıyor: Çatışmayı bitirmek başka, birlikte yaşamayı normalleştirmek başka bir şeydir.
Türkiye, Kürt meselesinde uzun yıllardır görülmeyen bir eşiğin içinde. Silahlı çatışmanın sona erdirilmesi için başlayan süreç artık yalnızca siyasi görüşmelerden ibaret değil. TBMM’de kurulan Millî Dayanışma, Kardeşlik ve Demokrasi Komisyonu çalışmalarını tamamladı; ardından silahsızlanma sürecinin hukuki altyapısını düzenleyen çerçeve yasa geniş bir parlamento desteğiyle kabul edildi.
Bütün bunlar küçümsenecek gelişmeler değil.
Fakat barışın gerçek sınavı belki de büyük siyasi metinlerden çok, gündelik hayatın küçük görünen meselelerinde ortaya çıkacak.
Diyarbakır’daki Kürtçe-Türkçe tabelalar etrafında başlayan son tartışma bunun çarpıcı örneklerinden biri.
Zafer Partisi Genel Başkanı Ümit Özdağ, bazı cadde, sokak ve yönlendirme tabelalarının Türkçe ve Kürtçe hazırlanması nedeniyle Ankara Cumhuriyet Başsavcılığı’na suç duyurusunda bulundu. Özdağ, Anayasa’nın 3. maddesine dayanarak kamu hizmetlerinin Türkçe yürütülmesinin zorunlu olduğunu ve çok dilli belediyecilik uygulamalarının hukuka aykırı olduğunu savunuyor.
Burada önce basit fakat önemli bir ayrımı yapmak gerekiyor.
Söz konusu olan Türkçenin kaldırılması ve yerine Kürtçenin geçirilmesi değil. Tartışılan uygulamalarda Türkçe ile Kürtçe yan yana bulunuyor. Nitekim Diyarbakır Büyükşehir Belediye Eşbaşkanı Serra Bucak da daha önce benzer eleştirilere karşı iki dilli uygulamayı savunmuştu.
Dolayısıyla tartışmanın asıl konusu Türkiye’nin resmî dilinin ne olduğu değil. Türkiye’nin resmî dilinin Türkçe olduğu konusunda hukuki bir belirsizlik bulunmuyor.
Tartışmanın düğümlendiği yer tam da burası: Kürtçenin kamusal alanda görünür olması neden hâlâ bir tehdit olarak algılanabiliyor?
Silah bırakmak barışın tamamı değildir
Tam da burada yürütülen sürecin sınırlarıyla karşılaşıyoruz.
PKK’nin silah bırakması elbette hayati önemdedir. On yıllardır devam eden çatışmaların sona ermesi, insanların ölmemesi ve siyasetin şiddetin gölgesinden çıkması başlı başına büyük bir kazanım olacaktır.
Fakat Kürt meselesini yalnızca PKK’nin silahsızlandırılmasına indirgersek tarihsel bir yanılgıyı tekrarlarız.
Çünkü PKK meselesi ile Kürt meselesi aynı şey değildir.
Biri silahlı bir örgütün varlığı ve çatışma süreçleriyle ilgilidir. Diğeri ise vatandaşlık, kimlik, dil, siyasal temsil, yerel yönetimler ve demokratik haklar gibi çok daha geniş bir alanı kapsar.
Nitekim kabul edilen çerçeve yasanın odağı esas olarak PKK’nin fiilî varlığının sona ermesi, silahların teslim edilmesi ve bunun ardından uygulanacak hukuki mekanizmalardır. Bu gerekli olabilir; fakat tek başına toplumsal barış programı değildir.
Silahların susmasıyla birlikte Türkiye’nin önünde daha temel bir mesele duracaktır: Türklerin ve Kürtlerin eşit yurttaşlar olarak ortak hayatı nasıl şekillenecek?
Bunun cevabı yalnızca Ankara’da hazırlanacak kanunlarda değil, Diyarbakır’daki bir tabelada da karşımıza çıkacaktır.
Bir dil neden güvenlik meselesi olsun?
Türkiye’nin Kürtçe ile ilişkisi uzun yıllar güvenlik paradigmasının içinde şekillendi. Kürtçenin kamusal görünürlüğü, kültürel bir gerçeklik olmaktan çok siyasi bir meydan okuma gibi algılandı.
Bugün ise önümüzde farklı bir imkân bulunuyor.
Eğer silahlı dönem gerçekten kapanacaksa, onun ürettiği zihinsel kalıpların da sorgulanması gerekir.
Çünkü devlet bir taraftan “silahları bırakın, siyasetin ve hukukun alanına gelin” derken, diğer taraftan insanların dili kamusal alana çıktığında bunu yeniden güvenlik ve ceza hukuku üzerinden tartışıyorsa ortaya ciddi bir tutarsızlık çıkar.
Bir dilin tabelada bulunması ile ülkenin resmî dilinin değiştirilmesi aynı şey değildir.
Avrupa’nın birçok ülkesinde çok dillilik yalnızca sokak ve yönlendirme tabelalarıyla sınırlı değil. Bölgesel veya azınlık dilleri, ülkenin hukukuna ve bölgenin statüsüne göre belediye hizmetlerinden kamusal bilgilendirmelere, formlardan resmî kurumların yurttaşlara gönderdiği bildirimlere kadar farklı alanlarda resmî ya da çoğunluk diliyle birlikte kullanılabiliyor. Birden fazla dilin kamusal alanda görünür olması, ortak resmî dili veya devlet egemenliğini ortadan kaldırmıyor. Tersine, yurttaşın kamu hizmetine kendi diliyle de erişebilmesinin bir yolu olarak görülüyor.
Türkiye’nin de önündeki mesele tam burada düğümleniyor:
Birlik, herkesin aynılaşmasıyla mı sağlanacak, yoksa farklılıkların ortak bir hukuk düzeni içerisinde yaşayabilmesiyle mi?
Barışın psikolojisi
Barış yalnızca devlet ile silahlı örgüt arasında kurulmaz.
Toplumların zihninde de kurulması gerekir.
Türklerin Kürtçeyi, Kürtlerin Türkçeyi tehdit olarak görmediği; bir vatandaşın başka bir vatandaşın dilinden rahatsız olmadığı bir toplumsal iklim oluşturulamıyorsa silahların susması çok değerli olmakla birlikte meselenin yalnızca bir bölümünü çözer.
Burada Kürt siyasetinin de sorumluluğu vardır. Dil ve kimlik taleplerinin ortak vatandaşlığı dışlayan bir siyasi dile dönüşmemesi, çoğulculuğun yalnızca Kürtler için değil toplumdaki herkes için savunulması gerekir. Demokratik hakların güvencesi etnik üstünlük değil, herkes için geçerli hukuk olmalıdır.
Aynı ölçü Türkiye’nin batısı için de geçerlidir.
Kürtçenin görünürlüğünü otomatik olarak bölücülükle ilişkilendiren refleks devam ettiği sürece yeni bir toplumsal psikoloji oluşturmak zorlaşacaktır.
Belki bugün tartışmamız gereken tam da budur.
Türkiye, silahlardan kurtulmaya hazırlanırken silahların ürettiği dilden de kurtulabilecek mi?
Çünkü kırk yılı aşan çatışma yalnızca dağlarda yaşanmadı. Siyasetin kelimelerine, devletin reflekslerine ve toplumun birbirine bakışına da yerleşti.
Bir barış sürecinin başarısı sadece kaç silahın teslim edildiğiyle ölçülemez. İnsanların birbirlerinin kimliğini, dilini ve varlığını ne ölçüde doğal karşılayabildiği de en az bunun kadar önemlidir.
Belki de bu nedenle Diyarbakır’daki bir tabela, göründüğünden daha büyük bir meseleyi anlatıyor.
Türkçe bu ülkenin ortak ve resmî dilidir. Kürtçenin onun yanında görünmesi Türkçeyi küçültmez. Ama Kürtçenin varlığını sürekli bir tehdit olarak görmek, kurulmak istenen barışın toplumsal zeminini küçültebilir.
Silahların susması barışın kapısını açar.
O kapıdan birlikte geçip geçemeyeceğimizi ise tabelalar dâhil gündelik hayatın içindeki farklılıklara nasıl baktığımız gösterecek.
