Recep Karagöz yazdı: Cumhuriyet’in mirasçısı mı, eşit ortağı mı?

Bir ülkede geçmişin kararları bugünün insanlarına ne kadar söz hakkı bırakır? Kuruluş döneminde belirlenen esaslara saygı duymak, sonraki kuşakların bu esaslar üzerine düşünmekten vazgeçmesini mi gerektirir?

Anayasa tartışmalarında çoğu zaman metinlerin neyi koruduğunu konuşuyoruz. Fakat koruma adına hangi konuların yurttaşın söz hakkının dışına çıkarıldığını yeterince sorgulamıyoruz. Kurucu irade, tarihsel bir başlangıcı açıklayan kavram olmaktan çıkıp yaşayanların iradesini sınırlayan sürekli bir otoriteye dönüşebiliyor. Yurttaştan, kendisine bırakılan düzeni yönetmesi bekleniyor; o düzenin bazı tercihlerini değerlendirmesi ise bağlılık sorununa çevriliyor.

Böyle bir anlayışta demokrasi, sınırları geçmişte çizilmiş bir alanda karar verme hakkına indirgeniyor. Oysa yaşayan insanlar, devraldıkları ülkenin yalnızca mirasçıları değildir. Ortak hayatın sorumluluğunu taşıyan, sonuçlarına katlanan ve geleceğini kuran eşit ortaklarıdır.

Recep Karagöz yazdı Kurucu irade: Cumhuriyet’in mirası ve yurttaşın söz hakkı

Mirasın sorumluluğu, yurttaşın iradesi

Hiçbir toplum tarihine her sabah yeniden başlamaz. Kurumlar, mücadeleler, kazanımlar ve ortak hatıralar kuşaklar arasında aktarılır. Cumhuriyet de onu kuranların emeğinden, bağımsızlık mücadelesinden ve sonrasında verilen hak mücadelelerinden ayrı düşünülemez.

Ancak bir anayasal düzeni devralmak, onun bütün tarihsel tercihlerini haklı bulmayı veya geleceğe ilişkin tartışmalardan vazgeçmeyi gerektirmez. Mirasın hangi imkânları açtığını, kimleri dışarıda bıraktığını ve hangi sorunlara cevap veremediğini değerlendirmek de onu devralanların sorumluluğudur.

Üstelik kuruluş dönemi de tek bir iradeden ve tartışmasız tercihlerden oluşmaz. Onu yekpare bir iradeye indirgeyen anlatılar, dönemin farklı görüşlerini ve mücadelelerini görünmez kılar. Geçmişin çoğulluğu silindiğinde, bugünün farklılıklarını kuruluşun karşısına yerleştirmek de kolaylaşır.

Kurucular kendi dönemlerinin şartlarında tercihler yaptılar. Sonraki kuşaklar ise değişen bir toplumda, farklı ihtiyaçlarla ve yeni eşitlik talepleriyle yaşıyor. Bir kararın tarihsel gerekçesini anlamak, onun bütün sonuçlarını süresiz olarak benimsemeyi gerektirmez.

Kuruluşu tamamlanmış bir doğrular bütünü saydığımızda, bugünkü yurttaşın konumu da değişir. Karar verebilen bir özne olmaktan çıkar, kendisinden önce verilmiş kararların uygulayıcısına dönüşür. Egemenlik adına konuşulur ama yaşayanların hangi konularda söz sahibi olabileceğine geçmişin belirli bir yorumu karar verir.

“Kurucuların iradesi” kendi başına konuşmaz. Onu bugüne aktaran ve anlamlandıranlar vardır. Kurucular adına son sözü söylediğini ileri sürenler de bugünün siyasal tartışmasına kendi yorumlarıyla katılır. Tarihsel bir mirasa dayanmak, bu yoruma diğer görüşlerin üzerinde tartışılmaz bir yetki kazandırmaz.

Bugünkü çoğunluk da sınırsız değildir

Buradan, her kuşağın istediği her şeyi değiştirebileceği sonucu çıkmaz. Geçmişin iradesine sınırsız yetki tanımak kadar, bugünkü çoğunluğu sınırsızlaştırmak da özgürlük açısından tehlikelidir.

Bir seçim kazanmak, yurttaşların temel haklarını ortadan kaldırma yetkisi vermez. Çoğunluk olmak, azınlıkta kalanların dilini, inancını, kimliğini veya siyasal katılımını kendi onayına bağlama hakkı doğurmaz.

Geçmişin kararları bugünün yurttaşını susturamayacağı gibi, bugünün çoğunluğu da yarının yurttaşını susturacak bir düzen kuramaz.

Anayasal güvenceler bu nedenle gereklidir. Temel hakların, iktidarı kullananların değişen tercihlerine karşı korunması gerekir. Ancak hakları güvenceye almakla devletin bütün tarihsel tercihlerini tartışma dışında tutmak birbirinden farklıdır.

Yurttaşın özgürlüğünü koruyan sınırlar ile onun siyasal katılımını daraltan sınırları aynı başlık altında savunamayız. Bir düzenlemeyi değerlendirirken neyi ve kimi koruduğuna bakmalıyız.

Bir tercihin geçmişten gelmesi, haklılığının kanıtı değildir. Yenilik de tek başına demokratiklik belgesi olamaz. Geçmiş adına savunulan bir hüküm eşitsizliği sürdürebileceği gibi, değişim iddiasıyla getirilen bir öneri de iktidarın tahakkümünü güçlendirebilir. Her ikisini değerlendirecek ölçümüz insan onuru, eşit yurttaşlık ve özgürlük olmalıdır.

Ortaklığın şartlarını konuşabilmek

Türkiye’de kimlik, dil ve aidiyet tartışmalarını bu gözle yeniden değerlendirmeye ihtiyacımız var.

Bir yurttaşın kendi dilinin kamusal hayatta daha fazla yer bulmasını istemesi neden kuruluş düzeniyle hesaplaşma olarak görülebiliyor? Kendisini devletin kimlik tarifinde eşit biçimde göremediğini söyleyen bir insandan neden önce bağlılığını kanıtlaması bekleniyor?

Bu taleplerin her birine katılmak zorunda değiliz. Ancak onları değerlendirebilmek için peşinen tehdit sayan yaklaşımdan uzaklaşmamız gerekiyor. İnsanların ortak hayatın şartlarına ilişkin itirazlarını dile getirmeleri, o ortaklıktan vazgeçtikleri anlamına gelmez. İtiraz, ortaklığın içinde eşit bir yer edinme çabası da olabilir.

Sürekli sadakati sorgulanan yurttaş ile ortak geleceğe katkısı sorulan yurttaş aynı konumda değildir. İlki kabul edilmenin şartlarını yerine getirmeye çalışır. İkincisi, birlikte yaşamanın şartlarının belirlenmesine katılır.

Cumhuriyet’in geleceğini güçlendirecek olan bu katılımdır. İnsanların kendilerini içinde görebildiği bir ortaklık, itirazlarını susturmalarını isteyen bir düzenden daha sağlamdır. Geçmişle bağını korurken kendi eksikliklerini konuşabilen bir toplum, değişimi varlığına yönelik bir saldırı gibi karşılamak zorunda kalmaz.

Kurucuların emeğine saygı ile yaşayanların söz hakkı birlikte savunulabilir. Bunun için kuruluşu, toplumun siyasal gelişiminin son sözü saymaktan vazgeçmek gerekir. Her kuşağın devraldığı kazanımları koruma sorumluluğu kadar, ortak hayatı daha adil kılma hakkı da vardır.

Cumhuriyet’i kuranların tarihsel emeği, onu devralanların siyasal eşitliğini azaltmaz.

Hiçbir kuşak, kendi ülkesinde geçmişin kendisine ayırdığı yerle yetinmek zorunda değildir.

kurucu iade
Recep Karagöz yazdı Kurucu irade: Cumhuriyet’in mirası ve yurttaşın söz hakkı

Medyascope'u destekle. Medyascope'a abone ol.

Medyascope’u senin desteğin ayakta tutuyor. Hiçbir patronun, siyasi çıkarın güdümünde değiliz; hangi haberi yapacağımıza biz karar veriyoruz. Tıklanma uğruna değil, kamu yararına çalışıyoruz. Bağımsız gazeteciliğin sürmesi, sitenin açık kalması ve herkesin doğru bilgiye erişebilmesi senin desteğinle mümkün.

Paylaş