“Eylem ve konuşma olmasaydı, politika kelimenin tam anlamıyla var olamazdı; çünkü bu ikisi olmaksızın insanlar, insan olmalarına rağmen birer nesne gibi yaşarlardı.”
Hannah Arendt
Avrupa yeniden büyük bir değişim sürecinden geçiyor. Fransa’da eğitim koşullarına karşı gelişen öğrenci protestoları, sendikaların ve farklı toplumsal kesimlerin katılımıyla daha geniş bir tartışmayı gündeme getirdi. Eğitimdeki sorunlar, hayat pahalılığı, barınma, sosyal haklar ve demokratik temsil meselesi giderek birbirine bağlanıyor. Fransa’da yaşananları ve Avrupa’nın diğer ülkelerinde farklı biçimlerde ortaya çıkan toplumsal huzursuzlukları birlikte ele aldığımızda çok daha kapsamlı bir anlam kazandığını görüyoruz.
Elbette Avrupa’daki bütün protestolar aynı hareketin parçaları değil. Her ülkenin siyasal koşulları, grupların toplumsal talepleri ve organize olma biçimleri birbirinden farklı. Buna rağmen giderek bir ortak sorun da öne çıkıyor. Avrupa toplumları, uzun mücadelelerle elde ettikleri demokratik ve sosyal kazanımlarının geleceğinden kaygılılar ve bunu tartışıyorlar.
Tabii bir ayı geride bırakan eylem ve gösterileri hükümetlerin ekonomik politikalarıyla veya gençlerin gelecek kaygısıyla izah ederek içinden çıkamayız. Avrupa, son otuz beş yılda oluşan uluslararası düzenin değiştiği, güvenlik anlayışının yeniden şekillendiği, siyasal dengelerin hızla dönüştüğü daha köklü ve derin bir geçişin ortasında sayılır.
Sosyalist bloğun çözülmesiyle başlayan değişim, 2008 finans kriziyle yeni bir aşamaya ulaştı. 2022’de başlayan Rusya-Ukrayna savaşı Avrupa’nın güvenlik politikalarını köklü biçimde etkiledi. ABD’nin 2025 Ulusal Güvenlik Stratejisi, NATO’nun yeni savunma harcamaları hedefleri ve Avrupa devletlerinin stratejik özerklik arayışları bu dönüşümü hızlandırdı.
Böylece Avrupa bir yandan kendi güvenliğini yeniden oluşturmanın yollarını ararken diğer yandan ekonomik eşitsizlikler, kamu hizmetleri, demokratik temsil ve aşırı sağın yükselişi gibi sorunlarla yüz yüze kaldı. Peki, Avrupa, güvenliğini güçlendirmeye çalışırken demokratik ve sosyal kazanımları koruyabilecek mi?
Soğuk Savaş’ın bir düzenin sonu, yeni bir arayışın başlangıcı
Berlin Duvarı’nın yıkılması, SSCB’nin dağılması tüm dünyada yeni bir tablo ortaya çıkarırken etkilenen alanların başında Avrupa geliyordu. Avrupa istikrarlı yükseliş dönemini Soğuk Savaş yıllarında yaşamıştı. Doğu Avrupa’daki sosyalist rejimler çözüldü ve Avrupa’nın siyasal, ekonomik haritası yeniden şekillendi. Neoliberalizm, piyasa ekonomisi ve Avrupa bütünleşmesi yeni dönemin temel yönelim parametreleriydi.
Yıllarca Yeni Dünya Düzeni analizleri yapıldı. “Tek kutuplu dünya”yı, “tarihin sonu”nu, neoliberalizmin “zaferini” tartıştık. Evet, karşı blok yıkılmış, Varşova Paktı dağılmış, en kaba tabirle dünya neoliberalizme kalmıştı. Tabii kapitalizmin yapısal sorunları ortadan kalkmadı; sonraki yıllarda ekonomik krizler, gelir eşitsizlikleri toplumsal hareketlerle bütün ağırlığıyla insanlığın gündemine yerleşti. Soğuk Savaş döneminde Batı Avrupa’nın sosyal devlet modeli önemli kazanımlar sağlamıştı. Güçlü sendikalar, işçi sınıfının örgütlü mücadelesi, sosyalist ve komünist partiler, sosyal demokrat hareketler ve demokratik hak mücadeleleri bu gelişmenin temel toplumsal kaynaklarıydı. Doğu Bloku tehdidi Avrupa’nın konumunu özel ve önemli kılıyordu. Avrupa’daki “sosyal devlet” oluşumunu bu jeopolitik önemin ötesinde İkinci Dünya Savaşı’nın yarattığı yıkım, ekonomik büyüme, toplumsal uzlaşmalar ve tarihten gelen siyasal geleneklerin geliştirdiği sosyal politikaların sonucu olarak da görmek gerekir.
1991 sonrası sosyalist hareketlerin önemli bir bölümü siyasal etkisini kaybetti. Küreselleşme, özelleştirme ve piyasa merkezli ekonomik politikalar güç kazandı. Sosyal demokrat partilerin bir bölümü de bu yeni ekonomik düzene uyum sağlamaya yöneldi. Tabii Avrupa sosyal devleti bütünüyle ortadan kalkmadı. Özellikle Kuzey Avrupa ülkelerinde güçlü kamusal hizmetler, sendikal haklar ve sosyal güvenlik kurumları varlığını sürdürdü. Almanya, Fransa, Belçika ve Hollanda gibi ülkelerde farklı sosyal koruma modelleri devam etti. Bu süreçte sosyal devlet tasfiye olmadı ama dayandığı toplumsal ve siyasal dengeler dönüştü.
2008’de bankacılık sisteminde başlayan kriz, birçok Avrupa ülkesinde kamu borçlarının artmasına ve kemer sıkma politikalarının güçlenmesine yol açtı. Özellikle Güney Avrupa’da işsizlik, gelir kaybı ve gençlerin gelecek güvencesizliği ciddi sorunlara dönüştü.
Kuzey Avrupa’nın güçlü sosyal koruma sistemleriyle Güney Avrupa’nın borç ve istihdam sorunları farklı sorunlar üretse de birbirini etkiliyordu. Bu arada Doğu Avrupa ülkelerinde sosyalist sistemden piyasa ekonomisine geçişin bıraktığı toplumsal ve siyasal izler derinleşiyordu. Avrupa’nın bugünkü siyasal parçalanmasının önemli kaynaklarından biri bu dönemde oluştu.
Ukrayna Savaşı ve Avrupa’nın güvenlik krizi
Rusya-Ukrayna savaşı Avrupa’nın güvenlik anlayışında önemli bir kırılma yarattı. Soğuk Savaş sonrasında büyük ölçüde geride kaldığı düşünülen askerî tehditler yeniden Avrupa siyasetinin merkezine yerleşti. Bu gelişme, Avrupa devletlerinin uzun yıllar ABD’nin güvenlik garantileri altında oluşturduğu düzeni de sorgulamaya açtı.
İkinci Dünya Savaşı sonrasında NATO, Batı Avrupa’nın temel güvenlik kurumuna dönüşmüştü. ABD’nin askerî kapasitesi ve nükleer caydırıcılığı Avrupa savunmasında belirleyici oldu. Soğuk Savaş’ın sona ermesiyle birçok Avrupa ülkesi savunma harcamalarını azalttı. Ekonomik bütünleşme, ticaret ve refah politikaları daha fazla öne çıktı. Bu arada Avrupa’nın ABD’ye güvenlik bakımından bağımlılığı devam etti. Avrupa Birliği ekonomik bakımdan büyük bir güç hâline gelirken ortak savunma kapasitesi aynı oranda gelişmedi.
Ukrayna Savaşı bu dengesizliği yeniden gündeme getirdi. Rusya’nın askerî müdahalesi Avrupa devletlerinde güvenlik kaygılarını artırdı. ABD’nin kendi küresel önceliklerini yeniden belirlemesi Avrupa’nın daha fazla sorumluluk üstlenmesi yönündeki baskıyı güçlendirdi.
2025’te Lahey’de yapılan NATO Zirvesi’nde üye devletler, 2035 yılına kadar gayrisafi yurt içi hasılalarının yüzde 5’ini savunma ve güvenlikle bağlantılı alanlara ayırmayı taahhüt etti. Bu hedefin en az yüzde 3,5’i temel askerî gereksinimlere, yüzde 1,5’e kadarı ise savunmayla ilişkili altyapı ve güvenlik alanlarına ayrılacaktı.
Bu karar, önceki yüzde 2 hedefinden önemli bir uzaklaşmayı ifade ediyordu. NATO’nun verilerine göre Avrupalı müttefikler ve Kanada’nın toplam savunma harcamaları 2025 yılında reel olarak yaklaşık yüzde 20 arttı.
İngiltere’nin aynı yıl yayımladığı Stratejik Savunma İncelemesi de benzer bir dönüşüme işaret ediyordu. İşçi Partisi hükümeti tarafından hazırlanan belge, İngiltere’nin savunma politikasını NATO merkezli yeniden düzenlemeyi, askerî hazırlığı artırmayı ve savunma sanayisini güçlendirmeyi hedefliyordu. Yapay zekâ, insansız sistemler ve yeni teknolojiler bu yaklaşımın önemli unsurları arasındaydı.
Avrupa Birliği savunma sanayisini ve ortak askerî potansiyeli geliştirmek için yeni finansman ve koordinasyon programları oluşturma arayışına girdi.
Elbette Avrupa’nın güvenlik arayışı sadece ABD’nin baskısının sonucu gelişmedi. Rusya’nın Ukrayna’yı işgali, Avrupa’nın kendi savunma kapasitesindeki eksiklikler ve uluslararası güç dengelerindeki değişimlerin etkisi de hesaba katılmalı.
Savunma harcamalarının artırılmasını savunanlar, askerî caydırıcılığın savaş ihtimalini azaltacağını, Avrupa’nın dış tehditler karşısında daha bağımsız davranabileceğini, savunma yatırımlarının teknoloji, sanayi ve istihdam alanlarında ekonomik katkılar yaratabileceğini ileri sürüyordu.
Bu gerekçeler göz ardı edilemez. Ancak savunma yatırımlarının toplumsal maliyetleri, ekonomik sonuçları ve bütçe üzerindeki etkileri tartışılmalıdır. Çünkü kamu kaynaklarının hangi alanlara öncelik verilerek kullanılacağı siyasal bir tercihtir.
ABD’nin yeni güvenlik stratejisi: Askerî değişimin ideolojik boyutu
ABD’nin Aralık 2025’te yayımladığı Ulusal Güvenlik Stratejisi, Avrupa açısından savunma yükünün paylaşılmasını gündeme getirmenin ötesinde siyasal ve kültürel geleceğine ilişkin açık bir ideolojik yaklaşım da ortaya koyuyor.
Amerikan yönetimi, Avrupa’nın ekonomik ağırlığının gerilediğini savunurken göç politikalarını, ulusal kimliklerin zayıflamasını ve Avrupa Birliği’nin ulusal egemenlik üzerindeki etkisini eleştiriyor. Belgede Avrupa’nın bir medeniyet kaybıyla karşı karşıya bulunduğu ileri sürülüyor. Milliyetçi ve yurtsever (sağ ve aşırı sağ) olarak tanımlanan partilerin güçlenmesi olumlu bir gelişme olarak değerlendiriliyor.
Bu yaklaşım, ABD’nin Avrupa’daki siyasal gelişmeleri sadece güvenlik ve ekonomi açısından değerlendirmediğini gösteriyor. Washington’un Avrupa’nın iç siyasal yönelimleri konusunda da açık tercihler geliştirdiği anlaşılıyor.
Tabii Amerikan yönetiminin bu yaklaşımının Avrupa’nın tamamı tarafından benimsendiği söylenemez. Avrupa ülkelerinin Rusya, Ukrayna, göç, ticaret ve demokratik kurumlar konusundaki tutumları birbirinden farklı. Avrupa’daki milliyetçi sağ partiler de ABD yönetimiyle her konuda aynı çizgide bulunmuyor. Bu konuda bir genelleme yapmak doğru olmasa da Trump yönetiminin son iki yılda birçok sağcı partiye desteğini açıkça ilan ettiğini de hatırlatmakta yarar var.
Burada dikkat çekici bir paradoks ortaya çıkıyor. ABD bir taraftan Avrupa’nın kendi güvenliğini daha fazla üstlenmesini istiyor. Diğer taraftan Avrupa’nın siyasal ve kültürel yönelimleri konusunda daha müdahaleci bir yaklaşım geliştiriyor.
Bu durum Avrupa’nın stratejik özerklik tartışmasını daha kapsamlı hâle getiriyor. Çünkü stratejik özerklik sadece askerî kapasiteyi büyütmek anlamına gelmiyor. Avrupa’nın kendi demokratik kurumları, siyasal tercihleri ve toplumsal değerleri konusunda bağımsız karar verebilmesini de içeriyor.
Fransa: Güçlü devlet geleneği ve toplumsal itiraz
Fransa, Avrupa’daki bu büyük dönüşümün en dikkat çekici örneklerinden biri. Emmanuel Macron uzun zamandır Avrupa’nın stratejik özerkliğini savunuyor. Fransa’nın nükleer kapasitesi, askerî gücü, diplomatik konumu ve merkeziyetçi devlet geleneği bu yaklaşımın önemli dayanaklarını oluşturuyor.
Ancak Macron’un dış politikada savunduğu Avrupa özerkliği ile içeride toplumsal hareketlere karşı izlenen güvenlik politikaları arasında tartışılması gereken önemli bir gerilim var.
Fransa’da son yıllarda emeklilik reformları, Sarı Yelekliler hareketi, sendikal protestolar ve gençlik eylemleri karşısında güvenlik güçlerinin müdahaleleri çok sertti ve haklı olarak yoğun eleştirilere neden oldu. Eğitim koşullarına karşı devam eden öğrenci protestolarında bu şiddet orantısız olmanın ötesinde, diktatoryal bir doza ulaştı.
Öğrencilerin öğretmen eksikliği, kalabalık sınıflar ve okul binalarının koşullarına ilişkin talepleri, daha geniş ekonomik ve sosyal sorunlarla ilişkilidir. Hayat pahalılığı, kamusal hizmetlerdeki yetersizlikler ve gençlerin gelecek kaygısı toplumsal itirazın önemli başlıkları arasında sayılabilir.
Öğrenci hareketleriyle sendikaların, öğretmenlerin ve farklı toplumsal kesimlerin kurduğu ilişkiler, bu nedenle önemlidir. Ancak bu kesimlerin tamamının ortak bir örgütsel merkez veya siyasal program etrafında birleştiğini söyleyemeyiz.
Protestolar sırasında yaşanan şiddet olayları ve güvenlik güçlerinin müdahaleleri de ayrı ayrı değerlendirilmelidir. Barışçıl gösteri, eğitim politikalarını protesto etme ve demokratik hak talebinde bulunma özgürlüğü korunmalıdır. Buna karşılık kişilere yönelik saldırılar, yağma ve kamu binalarının tahrip edilmesi demokratik protesto hakkıyla özdeşleştirilemez. Bu konuda gerekli özen ve hassasiyetin gösterilmesi, eylemlerin meşruiyetine gölge düşürülmemesi önemlidir.
Yapılan eylemler elbette politiktir ve meşrudur. Hannah Arendt’e göre “Politika çoğulluğa dayanır ve eylem, insanın en temel yeteneği olan ‘yeni bir başlangıç yapabilme’ gücünü kamusal alanda açığa çıkaran yegâne faaliyettir.” Göstericilere yönelik şiddet ve bastırma yöntemleri kabul edilemez boyutlardadır. Özellikle çocukların ve gençlerin güvenliği, demokratik hukuk devletinin temel sorumlulukları arasındadır.
Fransa’da tartışılan mesele sadece polis müdahalelerinin sertliği değil. Devletin toplumsal itirazlarla nasıl ilişki kurduğu, demokratik temsilin hangi araçlarla gerçekleştiği ve yurttaşların siyasal karar süreçlerine ne ölçüde katılabildiğidir. Fransa’nın tarihsel özelliği burada yeniden önem kazanıyor.
1789 Devrimi, 1830 ve 1848 ayaklanmaları, 1871 Paris Komünü, 1936 Halk Cephesi ve 1968 Mayıs hareketleri, Fransız toplumunun güçlü mücadele geleneğinin farklı tarihsel örnekleridir. Elbette bu hareketlerin tümü aynı amaçlara sahip değildi. Ancak hepsi kendi dönemlerinde siyasal otoriteyi, toplumsal eşitsizlikleri ve demokratik hakların sınırlarını tartışmaya açtı.
Fransa’da güçlü merkeziyetçi devlet geleneği ile toplumun köklü itiraz kültürü arasındaki gerilim bugün de devam ediyor.
1958’de kurulan Beşinci Cumhuriyet, yürütme gücünü artırarak siyasal istikrar sağlamayı hedeflemişti. Ancak parlamentodaki parçalanma, hükümetlerin istikrarlı çoğunluk oluşturmakta zorlanması ve Cumhurbaşkanlığı yetkileri üzerine yürütülen tartışmalar, mevcut sistemin demokratik temsil gücünü yeniden gündeme getiriyor.
Jean-Luc Mélenchon’un Boyun Eğmeyen Fransa hareketi, Altıncı Cumhuriyet önerisiyle daha katılımcı bir siyasal düzen savunuyor. Sosyalist Parti, Yeşiller ve diğer sol yapılar hem kendi aralarında hem de Macron yönetimiyle ilişkilerinde farklı stratejiler geliştiriyor. Merkez sağ ekonomik istikrar ve kamu düzenini öne çıkarırken Marine Le Pen ve Jordan Bardella’nın Ulusal Birlik hareketi göç, güvenlik ve ulusal egemenlik konularına ağırlık veriyor.
Fransa’daki siyasal krizi sadece sağ ile sol arasındaki geleneksel rekabetle açıklamak giderek zorlaşıyor. Merkez siyasetin zayıflaması, solun parçalı yapısı, aşırı sağın yükselişi ve toplumsal hareketlerin kurumsal siyasete duyduğu güvensizlik bu tabloda birlikte değerlendirilmeli.
Bu nedenle Beşinci Cumhuriyet’in geleceği üzerine yürütülen tartışmalar, hem anayasal kurumların hem de devlet ile toplum arasındaki ilişkinin yeniden tartışılması anlamına geliyor.
Avrupa’da sağ yükselirken sol neden zorlanıyor?
Fransa’daki gelişmeler Avrupa’nın genel siyasal tablosundan ayrı ele alınamaz. Almanya’da aşırı sağdaki AfD’nin güçlenmesi, İtalya’da Giorgia Meloni liderliğindeki sağ hükümetin konumu, Fransa’da Ulusal Birlik’in artan etkisi ve başka Avrupa ülkelerinde milliyetçi partilerin yükselişi, kıtanın siyasal dönüşümünün önemli göstergeleri olarak sayılabilir. Bu partilerin de aralarında Avrupa Birliği, Rusya, NATO, ekonomi politikaları ve ulusal egemenlik konusunda önemli farklılıklar var.
Almanya’da Friedrich Merz liderliğindeki merkez sağ ile Sosyal Demokrat Parti’nin oluşturduğu hükümet, ekonomik büyüme, sanayi politikaları, göç ve güvenlik konularında ciddi sorunlarla karşı karşıya. AfD ise özellikle ekonomik güvencesizlik, göç ve siyasal temsil sorunları üzerinden seçmen desteğini artırmaya çalışıyor.
İtalya’da Meloni hükümeti milliyetçi sağın iktidar deneyimini temsil ediyor. Ancak İtalya’nın Avrupa Birliği ve NATO içerisindeki konumu, hükümetin dış politika tercihlerinde belirleyici olmaya devam ediyor.
İspanya’da sosyalist siyaset, konut krizi, ekonomik eşitsizlikler ve sağ muhalefetin baskısıyla karşılaşıyor. Belçika ve Portekiz’de sosyal harcamalar, ücretler ve barınma sorunları toplumsal protestoların en temel nedenleridir. Kuzey Avrupa ülkelerinde güçlü sosyal devlet kurumları varlığını sürdürmesine rağmen göç, güvenlik ve kültürel kimlik tartışmaları sağ siyasetin etkisini artırıyor.
Elbette Avrupa’daki aşırı sağın yükselişini sadece ekonomik krizlerle açıklayamayız. Kültürel kimlik, göç, bölgesel eşitsizlikler, geleneksel partilere duyulan güvensizlik ve siyasal temsil sorunları da bu gelişmede rol oynuyor.
Ancak ekonomik güvencesizlik yaşayan bütün toplumsal kesimlerin aşırı sağa yöneldiği söylenemez. Aynı sorunlar bazı ülkelerde demokratik solun, ekoloji hareketlerinin, sendikaların ve yeni toplumsal örgütlenmelerin güçlenmesine de katkı sağlıyor. Burada da ilginç bir paradoks var.
Her şeye rağmen Avrupa sosyal demokrasisinin geçirdiği dönüşüm önemlidir.
Sosyal demokrat partiler, 20. yüzyılda işçi sınıfının örgütlü gücüyle sosyal devletin kurumsallaşması arasında önemli bir ilişki geliştirmişti. Ancak 1990’lardan itibaren bu partilerin önemli bir bölümü piyasa merkezli ekonomik politikalara daha fazla yaklaştı. Geleneksel işçi sınıfı tabanlarıyla ilişkileri zayıflarken yeni orta sınıflarla kurdukları ilişkiler öne çıktı.
Bu değişim bütün ülkelerde aynı sonuçları yaratmadı. Ancak merkez solun toplumsal eşitsizliklere karşı güçlü ve inandırıcı bir alternatif geliştirmekte zorlanması, Avrupa’daki siyasal temsil krizinin önemli nedenlerinden biri oldu.
Bugün sol siyasetin karşı karşıya olduğu sorun, geçmişin sosyal devlet modelini olduğu gibi yeniden kurmaktan daha kapsamlıdır. Dijital kapitalizmin, iklim krizinin, yeni çalışma biçimlerinin ve küresel güvenlik sorunlarının ortaya çıkardığı koşullarda özgürlük, eşitlik ve demokratik katılım arasında yeni bir ilişki geliştirmek gerekiyor.
1968’den 2026’ya: Gençliğin değişen itirazı
Fransa’daki öğrenci hareketleri, doğal olarak 1968 Mayıs olaylarını yeniden gündeme getirdi. 1968, Avrupa’nın savaş sonrası toplumsal düzenine yöneltilmiş büyük bir eleştiriydi. Üniversitelerdeki otoriter ilişkiler, geleneksel ahlak anlayışı, Vietnam Savaşı, kapitalist tüketim kültürü ve siyasal temsil sorunları hareketin temel gündemleri arasındaydı.
Öğrencilerin başlattığı protestolar, özellikle Fransa’da işçi grevleriyle birleşerek büyük bir toplumsal harekete dönüştü. Ancak 1968’in etkisi siyasal kurumlarla sınırlı kalmadı. Kadın özgürlüğü, kültür, eğitim, sanat ve gündelik yaşam üzerinde uzun vadeli değişimler yarattı. Bugünkü öğrenci hareketleri farklı tarihsel koşullarda gelişiyor.
1968 kuşağı, savaş sonrası ekonomik büyüme döneminin toplumsal ve kültürel sınırlarını sorguluyordu. 2026 kuşağı ise ekonomik belirsizliklerin, dijital teknolojilerin, ekolojik krizin, savaşların ve gelecek güvencesizliğinin belirlediği bir dünyada yetişiyor.
Avrupa Birliği’nin Ağustos 2026 verilerine göre genel işsizlik oranı yüzde 6,1 iken 25 yaş altındaki gençlerde işsizlik yüzde 15,4 düzeyindedir. Bu fark, gençlerin işgücü piyasasına katılımında karşılaştıkları güçlüklerin önemli bir göstergesi. Ancak gençlerin bütün sorunlarını işsizlik rakamlarıyla açıklamak doğru olmaz.
Barınma maliyetleri, geçici çalışma biçimleri, eğitimde fırsat eşitsizliği, dijital platformların çalışma yaşamına etkisi ve yapay zekânın istihdam üzerindeki olası sonuçları da genç kuşağın geleceğe ilişkin beklentilerini etkiliyor. Üstelik bugünün gençliği, iklim krizinin ve savaşların yarattığı belirsizliklerle de karşı karşıya. Ukrayna, Filistin ve dünyanın başka bölgelerindeki çatışmalar, üniversitelerde ve gençlik hareketlerinde uluslararası dayanışma ve savaş karşıtlığı tartışmalarını güçlendiriyor. Bu nedenle bugünkü kuşağın özgürlük anlayışı, ekonomik ve sosyal güvencelerle demokratik katılım taleplerinin kesiştiği daha geniş bir alanı kapsıyor.
1968 ile bugün arasındaki önemli benzerlik, gençlerin kendilerini siyasal kararların pasif muhatapları olarak görmek istememeleridir. Ancak bugünkü hareketin 1968’in tarihsel sonuçlarını yaratacağını söylemek için henüz erken. Bu kadar kısa sürede yayılan ve sönümlenmeyen, farklı toplumsal kesimleri kapsamına alan hareketin biçim ve yoğunluğu değişse de devam edecek gibi görünüyor. Öğrenci protestolarının sendikalarla, çalışanlarla ve diğer toplumsal hareketlerle kuracağı ilişkiler, hareketin geleceği açısından belirleyici olacaktır.
