İçinde yaşadığımız çağ, eski toplumsal ve siyasal yapıların varlığını sürdürdüğü, yeni bir toplum arayışının da giderek güçlendiği tarihsel bir geçiş dönemi olarak tanımlanabilir. Kapitalizm, ulus-devlet ve neoliberal piyasa ilişkileri bütün ağırlıklarıyla varlığını koruyor. Ekonomik eşitsizlik, sömürü, ekolojik bunalımlar, savaşlar, demokratik temsil ve meşruiyet krizi sistemin gizlenemez sorunları arasında sıralanabilir. İnsanlık büyük bilimsel ve teknolojik imkânlara kavuştu fakat insanların kendi yaşamları üzerindeki karar yetkisi, merkezîleşen siyasal ve ekonomik güçlerin elinde olmaya devam ediyor. İşte konfederalizmde temel sorgulama konusu merkeziyetçiliktir.
Bu koşullarda alternatif yaşam arayışları ve mücadeleler var. Eşit, özgür, sömürüsüz bir yaşam bugünden nasıl inşa edilebilir? İnsanlar daha küçük kültürel ortaklıklarla kendi kendilerini yönetebilirler mi, yoksa büyük, katı merkezlerin belirlediği kurallar içerisinde yaşamaya mecbur mudurlar? Aslında ortak üretim, dayanışma, paylaşım ve demokratik katılım imkânlarını aramak, ideolojik değil, insani bir davranış olarak okunabilir.
Konfederalizm, devlet iktidarını ele geçirmeyi toplumsal özgürlüğün zorunlu başlangıç noktası olarak görmez. Demokrasiyi sadece devletin yönetim biçimi olmaktan çıkararak toplumun kendi kendisini yönetme potansiyeliyle ilişkilendirir.
Buradaki önemli husus, konfederalizmin devletin ve piyasanın dışında kurulacak, yaratılmış bir tasarım olarak değil, geçiş sürecinde birlikte yaşamayı ve gelişmeyi mümkün kılan bir model olmasıdır. Evet, insanlar mevcut devletlerin hukuk düzeni içerisinde yaşıyor, kamu hizmetlerinden yararlanıyor, piyasada çalışıyor, üretim yapıyor ve ekonomik ilişkiler kuruyor. Yani demokratik toplumun konfederalizm inşası bu gerçekliğin içerisinde gerçekleşecektir. Peki, bu nasıl mümkün olacak?
Demokratik konfederalizmi demokratik cumhuriyet, entegrasyon ve komün kavramlarıyla birlikte ele aldığımızda, daha anlaşılır ve uygulanabilir bir model olup olmadığını açıklayabiliriz. Diğer kavramlarla ilgili yazılar yazmıştım. Konfederalizmin tabloda eksik kaldığını fark ettim. Onu tamamlamaya çalışacağım.
Şöyle sade bir çerçeve çizersek: Komün, demokratik yaşamın toplumsal temelini; demokratik konfederalizm, bu toplulukların örgütlenme ve ortaklaşma biçimini; demokratik cumhuriyet, anayasal ve hukuki çerçeveyi; demokratik entegrasyon ise devlet ile demokratik toplum arasındaki ilişkinin siyasal yöntemini oluşturabilir.
Konfederalizmin uygulanabilirliğini sadece teorik olarak değil, bugünkü toplumsal yaşam içerisinde nasıl karşılık bulabileceğini de anlaşılır kılmak için tarihsel ve düşünsel kökenlerini, güçlü ve zayıf yanlarını birlikte değerlendirmek gerekir.
Konfederalizm düşüncesinin tarihsel kökenleri
Konfederalizm, federalizm ve komünalizm birbirleriyle ilişkili ancak farklı anlamlar taşıyan kavramlardır. Federalizm, siyasal yetkilerin anayasal olarak merkezî ve bölgesel yönetimler arasında paylaşılmasını ifade eder. Konfederasyon, klasik anlamıyla kendi siyasal varlıklarını koruyan devletlerin veya siyasal birimlerin belirli ortak amaçlar etrafında oluşturdukları birliktir. Komünalizm ise toplumsal ve siyasal yaşamın yerel toplulukların demokratik örgütlenmesi temelinde yeniden kurulmasını ifade eder.
Bu kavramlar arasındaki temel fark, siyasal birliğin hangi unsurlardan oluştuğu ve karar yetkisinin nerede toplandığıyla ilgilidir. Federalizmde merkezî ve bölgesel yönetimler arasında anayasal bir yetki paylaşımı var. Klasik konfederasyonda birliği oluşturan siyasal birimler kendi varlıklarını koruyarak belirli konularda ortak hareket eder. Komünalizmde ise siyasal örgütlenmenin temelinde yerel topluluklar ve halk meclisleri var.
Demokratik konfederalizm, bu düşünsel geleneklerden besleniyor fakat farklı bir örgütlenme anlayışı geliştiriyor. Klasik konfederasyonlarda birliğin temel unsurları genellikle devletler veya siyasal birimlerdir. Bizim konu aldığımız demokratik konfederalizmde ise temel bileşenler, demokratik biçimde örgütlenmiş topluluklardır. Siyasal birlik, yukarıdan aşağıya kurulan merkezî iktidarın değil, aşağıdan yukarıya gelişen toplumsal örgütlenmenin ürünü olarak düşünülüyor. Demokratik olarak tanımlanmasının temel dayanağı da budur.
Bu düşüncenin modern siyaset teorisindeki önemli kaynaklarından biri Pierre-Joseph Proudhon’dur. Proudhon, 1863’te yayımladığı Federasyon İlkesi (Du Principe fédératif) adlı eserinde özgürlük ile otorite arasındaki ilişkiyi federal örgütlenme üzerinden tartışıyor. Ona göre siyasal birlik, bütün yetkilerin tek bir merkezde toplanmasını gerektirmiyor. Yerel topluluklar ve siyasal birimler, kendi özerkliklerini koruyarak ortak bir siyasal düzen oluşturabilir. Federasyonun temelinde, birliği oluşturan tarafların kendi yetkilerini bütünüyle devretmeden belirli ortak sorumluluklar üstlenmesi var.
Proudhon’un yaklaşımında federasyon, sadece yönetim yetkilerinin dağıtılması değil. Aynı zamanda merkezî otoritenin sınırlandırılması ve özgürlüğün toplumsal örgütlenme yoluyla korunmasıdır. Bu nedenle onun federalizm anlayışı, yalnızca bugünkü federal devlet modelleriyle özdeşleştirilemez. Proudhon, siyasal birliğin merkezîleşmeden de kurulabileceğini savunarak özgürlükçü federalizm düşüncesinin gelişmesine önemli bir katkıda bulunuyor.
Bakunin, bu düşünceyi devlet iktidarının daha köklü bir eleştirisine dönüştürüyor. Bakunin’in anarşist yaklaşımında özgür toplum, merkezî devletin yukarıdan aşağıya düzenlediği bir yapı olamaz. Özgürlük, bireylerin ve toplulukların kendi iradeleriyle oluşturdukları birliklerde gelişebilir. Bu nedenle federasyon, sadece idari yetkilerin paylaşılması değil, siyasal ve toplumsal örgütlenmenin aşağıdan yukarıya kurulması anlamına geliyor.
Bakunin’in yaklaşımında özgürce örgütlenen yerel topluluklar, komünler ve birlikler daha geniş federasyonlar oluşturabilir. Böylece ortak yaşamın örgütlenmesi için bütün yetkileri elinde toplayan merkezî bir devlet iktidarı zorunlu görülmez. Proudhon’da öne çıkan özerklik ve federal sözleşme düşüncesi, Bakunin’de devlet karşıtı ve aşağıdan yukarıya gelişen toplumsal örgütlenme anlayışıyla daha belirgin bir siyasal içerik kazanıyor.
Kropotkin’in toplumsal dayanışma ve karşılıklı yardımlaşma düşüncesi, bu geleneğe yapılan önemli katkılardan biridir. 1902’de yayımladığı Karşılıklı Yardımlaşma: Evrimin Bir Etkeni (Mutual Aid: A Factor of Evolution) kitabında toplumsal yaşamın sadece rekabet ve çatışma üzerinden açıklanamayacağını savunuyor. Karşılıklı yardımlaşmanın ve iş birliğinin hem canlıların yaşamında hem de insan topluluklarının gelişiminde önemli bir yere sahip olduğunu uzun gözlemlere dayanarak ortaya koyuyor.
Bunu Kropotkin’in evrim teorisine katkısı olarak da düşünebiliriz. Yani doğal seçilimde çatışma ve rekabet kadar dayanışma, iş birliği ve uyum da önemlidir. Kropotkin, bu düşünceyi toplumsal örgütlenmeyle de ilişkilendiriyor. İnsan topluluklarının dayanışma ve karşılıklı yardımlaşma temelinde kendi yaşamlarını düzenleyebileceklerini savunuyor. Böylece özgürlükçü federasyon ve komün düşüncesinin yalnızca siyasal değil, toplumsal bir temele de sahip olduğunu ortaya koyuyor.
Elbette Proudhon, Bakunin ve Kropotkin aynı siyasal yaklaşımı savunmuyordu. Proudhon’da federal sözleşme ve karşılıklılık, Bakunin’de devlet karşıtı özgür örgütlenme, Kropotkin’de ise karşılıklı yardımlaşma ve komünal yaşam daha belirgin bir yer tutuyor. Ancak bu düşünürler, merkezî devlet otoritesini sorgulamaları ve özgür toplumsal ilişkilerin aşağıdan yukarıya gelişebileceğini savunmaları bakımından ortak bir düşünsel gelenek içerisinde değerlendirilir.
Bu tarihsel gelişim açısından önemli olan, konfederalizm düşüncesinin yalnızca devletler arasında kurulacak bir birlik modeli olmaktan çıkarak toplulukların kendi kendilerini yönetmesine dayanan bir siyasal örgütlenme anlayışıyla ilişkilendirilmesidir. Proudhon’un federalizm anlayışı, Bakunin’in özgür federasyon düşüncesi ve Kropotkin’in karşılıklı yardımlaşma yaklaşımı, bu dönüşümün farklı düşünsel kaynaklarını oluşturuyor.
Bu düşünsel miras, yirminci yüzyılda ekoloji, doğrudan demokrasi ve özgürlükçü sosyalizm tartışmaları içerisinde yeniden ele alındı. Özellikle Murray Bookchin’in çalışmaları, yerel halk meclisleri ile konfederal örgütlenme arasındaki ilişkiyi daha belirgin bir siyasal modele dönüştürdü. Böylece konfederalizm, yalnızca merkezî devlet otoritesinin sınırlandırılması düşüncesiyle değil, toplumun kendi demokratik kurumlarını oluşturarak ortak yaşamı yönetmesiyle de ilişkilendirildi.
Murray Bookchin ve konfederalizmin yeniden yorumlanması
Murray Bookchin, toplumsal ekoloji ve özgürlükçü belediyecilik düşüncesiyle konfederalizmi modern siyaset teorisi içerisinde yeniden yorumlayan önemli düşünürlerden biridir.
Bookchin’e göre ekolojik kriz, sadece insanın doğayla kurduğu ilişkinin bozulmasından kaynaklanmıyor. İnsanların birbirleri üzerinde kurdukları hiyerarşik ilişkiler, tahakküm biçimleri ve merkezî iktidar yapıları, ekolojik sorunların toplumsal kaynaklarıdır. Bu nedenle ekolojik bir toplumun kurulması, aynı zamanda siyasal ve toplumsal ilişkilerin demokratikleştirilmesini gerektiriyor.
Bookchin, 1990’da yayımladığı Konfederalizmin Anlamı (The Meaning of Confederalism) adlı makalesinde konfederalizmi yerel halk meclislerinin ortak örgütlenmesi olarak ele alıyor. Ona göre doğrudan demokrasi, küçük toplulukların kendi sorunlarını çözmesiyle sınırlı kalmamalı. Yerel meclisler, daha geniş ölçekte konfederal birlikler oluşturarak ortak sorunları demokratik yöntemlerle yönetebilmeli.
Bookchin’in yaklaşımında yerel meclisler, siyasal kararların temel organlarıdır. Konfederal kurumlar da bu kararların daha geniş ölçekte eşgüdümünü sağlar. Böylece toplumsal katılım ile ortak yönetim arasında ilişki kurulabilir.
Ancak bu yaklaşımın cevaplaması gereken sorunlar vardır. Örneğin, yerel toplulukların çıkarları çatıştığında ortak kararlar nasıl alınacak? Bir bölgenin ekonomik veya ekolojik tercihi başka bir bölgenin yaşamını etkilediğinde hangi kurum yetkili olacak? Yerel özerklik ile ortak kararların bağlayıcılığı nasıl uzlaştırılacak?
Bookchin, bu sorunlara konfederal koordinasyon ve demokratik meclisler aracılığıyla cevap arıyor. Fakat yerel özerklik ile ortak yönetim arasındaki gerilim bütünüyle ortadan kalkmış değil.
Öcalan’ın demokratik konfederalizm yaklaşımı, bu düşünsel mirastan önemli ölçüde yararlanmakla birlikte farklı bir tarihsel ve siyasal bağlam içerisinde gelişiyor.
Konfederalizm ve özgürlükçü federalizm düşünceleri, Öcalan’dan çok önce ortaya çıkıyor. Öcalan, demokratik konfederalizmi Kürt sorunu, ulus-devlet eleştirisi, demokratik ulus, kadın özgürlüğü, komünal ve ekolojik toplum anlayışıyla ilişkilendirerek daha kapsamlı bir siyasal paradigma içerisinde yeniden tanımlıyor. Derin bir tarihsel temel kazandırıyor.
Bu nedenle Öcalan’ın özgün katkısını, konfederalizm düşüncesini ilk kez ortaya atmasında değil, bu düşünceyi farklı bir tarihsel ve toplumsal bağlam içerisinde yeniden kurmasında aramak daha doğru olur.
Devlet iktidarından demokratik topluma
Öcalan’ın erken dönem siyasal yaklaşımı, yirminci yüzyılın ulusal kurtuluş hareketlerinden ve Marksist-Leninist siyaset anlayışından etkileniyor. Ulusal kurtuluş, devrim, devlet ve iktidar kavramları bu dönemin temel siyasal çerçevesini oluşturuyor. Daha sonraki çalışmalarında devletin tarihsel rolünü, toplumsal özgürlüğü ve demokrasiyi yeniden değerlendiriyor.
Sümer Rahip Devletinden Demokratik Uygarlığa adlı çalışmasında devletin tarihsel oluşumunu ve uygarlık ilişkilerini tartışıyor. Bir Halkı Savunmak ile demokratik, ekolojik ve kadın özgürlükçü toplum yaklaşımını geliştiriyor. Daha sonraki demokratik uygarlık ve demokratik modernite çalışmalarında ulus-devletin karşısına demokratik ulusu, merkezî iktidarın karşısına toplumsal öz yönetimi, kapitalist modernitenin karşısına demokratik moderniteyi yerleştiriyor.
Bu değişim, siyasal strateji değişikliğinin ötesine geçerek devlet, ulus, demokrasi ve toplum kavramlarının yeniden tanımlanmasını içeriyor.
Öcalan’ın yaklaşımında ulusal özgürlük, bir ulusun mutlaka kendi devletini kurmasıyla özdeş değil. Ulusun demokratik biçimde örgütlenmesini, kendi kültürel ve toplumsal varlığını korumasını, siyasal yaşama katılmasını ve kendi kendisini yönetme gücünü geliştirmesini özgürlüğün temel unsurları olarak ele alıyor.
Bu nedenle demokratik ulus ile ulus-devlet arasında temel bir ayrım yapıyor. Ulus-devlet, genelde tek etnisiteyi esas alarak ulusal birliği merkezî devlet otoritesi ve egemenlik üzerinden kurar. Demokratik ulus ise farklı kimliklerin demokratik ortaklaşmasını esas alır.
Demokratik modernite yaklaşımında kapitalizm, endüstriyalizm ve ulus-devletin oluşturduğu modernite anlayışının karşısına ahlaki ve politik toplumu, ekolojik ekonomiyi ve demokratik konfederalist toplumu yerleştirir.
Demokratik konfederalizmin devlet merkezli siyaset anlayışından farkı, şu ifadeyle açıklanıyor:
“Devletler idare eder, demokrasiler yönetir. Devletler iktidara, demokrasiler kolektif rızaya dayanır.” (Demokratik Toplum Manifestosu)
Bu ayrım, demokratik konfederalizmin toplumsal yönetimi devletin merkezî iktidarından farklı bir siyasal ilişki olarak ele aldığını gösteriyor. Tabii devlet ile demokrasi arasında mutlak bir karşıtlık kuramayız. Demokratik hukuk devletleri ile otoriter devletler arasında önemli farklar var. Ayrıca devlet dışında örgütlenmiş her toplumsal yapı da kendiliğinden demokratik değil.
Dolayısıyla esas mesele, devletin varlığı veya yokluğundan çok, iktidarın nasıl oluşturulduğu, sınırlandırıldığı ve denetlendiğidir.
Demokratik ulus, demokratik özerklik ve demokratik konfederalizm
Demokratik konfederalizmin anlaşılması açısından demokratik ulus, demokratik özerklik ve demokratik konfederalizm kavramları arasındaki ayrımı belirginleştirmek gerekiyor. Bu kavramlar, aynı düşünsel bütünün parçaları olmakla birlikte farklı sorunlara cevap veriyor.
Demokratik ulus, toplumsal ve siyasal birliğin hangi temelde kurulacağını ifade eder. Klasik ulus-devlet anlayışında ortak kimlik, çoğu zaman egemen bir dil, kültür ve merkezî siyasal otorite etrafında tanımlanır. Demokratik ulus yaklaşımında ortak yaşamın temeli, farklı kimliklerin eşit haklarla katıldığı demokratik birliktir. Burada ulus, homojen bir topluluk olmaktan çok, farklılıklarını koruyarak ortak siyasal yaşam oluşturan bir toplum olarak düşünülüyor.
Bu yaklaşım, siyaset teorisindeki anayasal yurtseverlik ve çoğulcu yurttaşlık tartışmalarıyla karşılaştırılabilir. Habermas’ın anayasal yurtseverlik anlayışı, siyasal aidiyetin ortak etnik kökene değil, demokratik ilkelere ve anayasal değerlere dayanabileceğini savunuyor. Demokratik ulus da ortak siyasal yaşamı tek bir etnik kimliğe bağlamaması bakımından bu yaklaşımla benzerlik taşıyor. Ancak iki düşünce arasında önemli bir fark var. Habermas, demokratik meşruiyetin anayasal devlet ve hukuk kurumları içerisindeki oluşumuna ağırlık veriyor. Öcalan ise demokratik ulusun toplumsal örgütlenmesini devlet kurumlarından görece bağımsız bir alan olarak ele alıyor.
Demokratik özerklik, bu toplumsal birliğin kendi yaşamını yönetebilme kabiliyeti olarak tanımlanabilir. Kültürel hakların korunması, yerel kararların demokratik biçimde alınması, toplumsal kurumların örgütlenmesi ve halkın kamusal yaşama doğrudan katılması bu anlayışın temel unsurlarıdır. Demokratik özerklik, mutlaka ayrı bir devlet veya federal bir yönetim birimi kurulması anlamına gelmiyor. Fakat gerçek bir özerklikten söz edebilmek için karar yetkilerinin, kaynakların ve hukuki güvencelerin açık biçimde tanımlanması gerekiyor.
Demokratik konfederalizm, özerk toplulukların ve demokratik kurumların daha geniş ölçekte nasıl ortaklaşacağını açıklayan örgütlenme modelidir. Burada komünler, yerel meclisler ve farklı toplumsal örgütlenmeler, kendi demokratik varlıklarını koruyarak ortak karar mekanizmaları oluşturur.
Demokratik Toplum Manifestosu’nda “Komün, demokratik ulusun kök hücresidir” tanımlaması var. Bir mahallede ortak ihtiyaçların belirlenmesi, bir üretim kooperatifinde ekonomik kararların birlikte alınması, bir yerleşim yerinde çevrenin korunması veya toplumsal dayanışma ağlarının oluşturulması, komünal örgütlenmenin farklı biçimleri olabilir.
İşte bu komünlerin daha geniş meclisler ve demokratik birlikler içerisinde ilişkilenmesi, konfederal örgütlenmenin temelini oluşturur. Bu açıdan demokratik konfederalizm, birbirinden kopuk küçük toplulukların toplamı değildir. Yerel toplulukların kendi demokratik iradelerini koruyarak ortak sorunlar karşısında birlikte hareket edebilmelerini sağlayan bir örgütlenme anlayışıdır.
Kısacası demokratik ulus, ortak yaşamın siyasal ve toplumsal anlayışını; demokratik özerklik, öz yönetim kapasitesini; demokratik konfederalizm ise bu kurumların birbirleriyle ilişkilenme ağının meydana getirdiği genel ve ortak yönetimi ifade ediyor.
Tabii komünlerin ve meclislerin varlığı, demokratik karar alma süreçlerinin kendiliğinden gerçekleştiği anlamına gelmiyor. Siyasal partilerin etkisi, örgütsel hiyerarşiler, ekonomik güç farklılıkları ve toplumsal eşitsizlikler bu kurumların işleyişini etkileyebilir.
Bu nedenle demokratik konfederalizmin başarısı, komünlerin gerçekten demokratik, çoğulcu ve hesap verebilir biçimde çalışmasına bağlıdır.
Geçiş çağında demokratik konfederalizm
Demokratik konfederalizmin uygulanabilirliğini tartışırken içinde yaşadığımız tarihsel dönemin özelliklerini dikkate almak gerekiyor. Açık ki kapitalizm, devlet ve piyasa ilişkileri öngörülebilir bir sürede ortadan kalkmayacak. Aynı şekilde demokratik ve komünal toplumsal ilişkiler de bir anda bütün toplumun egemen yaşam biçimine dönüşmeyecek.
Bu nedenle toplumsal dönüşümü uzun bir tarihsel geçiş süreci olarak değerlendirmek daha gerçekçi olur.
Sosyalizmin bugünden inşa edilmesi düşüncesi burada önem kazanıyor. Bu modelde sosyalizm, gelecekte kurulacak bir devlet veya ekonomik sistem değildir. Bugünkü toplumsal yaşam içerisinde geliştirilebilecek farklı üretim, paylaşım, dayanışma ve yönetim ilişkileridir.
Karl Marx’ın toplumsal ilişkilerin tarihsel dönüşümüne ilişkin değerlendirmeleri; Proudhon, Bakunin ve Kropotkin’in otorite ve hiyerarşi karşıtı federasyonlar ve komünler biçiminde ifade ettikleri doğrudan demokrasi ve öz yönetim anlayışları; Antonio Gramsci’nin sivil toplum ve hegemonya anlayışı ve Marksist ideolojiye ve örgütlenme modellerine çok sert eleştiriler yönelten Bookchin’in komünalist siyaset teorisi, bu tartışmaya farklı açılardan katkıda bulunuyor.
Özellikle Gramsci’nin yaklaşımı, toplumsal dönüşümün sadece siyasal iktidarın ele geçirilmesiyle açıklanamayacağını anlamak açısından önemlidir. Toplumun kültürel, düşünsel ve kurumsal ilişkilerinin dönüşümü de siyasal mücadelenin temel alanlarından biridir.
Demokratik konfederalizm, bu tartışmaya toplumun kendi demokratik örgütlenmesini bugünden geliştirebileceği düşüncesiyle katkıda bulunuyor.
Ancak komünal yaşamı piyasanın, devletin ve mevcut toplumsal ilişkilerin bütünüyle dışında düşünmek de gerçekliğe uygun değil. Bir üretim kooperatifi mevcut piyasa içerisinde faaliyet gösterebilir. Ürünlerini satabilir, vergi ödeyebilir ve kamu kurumlarıyla ilişki kurabilir. Buna karşılık kendi içerisinde üretim kararlarını ortaklaşa alabilir, çalışanların yönetime katılımını sağlayabilir ve gelir dağılımını demokratik ilkelere göre düzenleyebilir. Bu durumda kooperatif, piyasa ilişkilerinin dışında değil, onların içerisinde farklı bir ekonomik ve toplumsal ilişki geliştirmiş olur.
Benzer biçimde mahalle meclisleri de belediyelerin veya devletin bütün yetkilerini devralmak zorunda değil. Böyle bir rol ve misyonları da yok zaten. Yoksa her yerde küçük küçük iktidar odakları ve devletçikler oluşturulmuş olur. Yerel ihtiyaçları belirleyebilirler, belediye bütçelerinin hazırlanmasına katılabilirler, kamusal hizmetleri denetleyebilirler ve ortak yaşamı ilgilendiren konularda demokratik karar süreçleri geliştirebilirler.
Böylece temsili demokrasi ile doğrudan demokrasi, birbirini dışlamadan demokratik bir mücadele ortamında, geçiş sürecinde birlikte yaşayabilir. Toplumun doğrudan katılımı, seçilmiş kurumların demokratik niteliğini güçlendirir.
Burada Elinor Ostrom’un çalışmaları önemli bir karşılaştırma imkânı sunuyor. Ostrom, Ortak Kaynakların Yönetimi (Governing the Commons, 1990) adlı kitabında ortak kaynakların yönetiminin her durumda devletin merkezî denetimine veya özel mülkiyete dayanmasının zorunlu olmadığını söylüyor. Yerel toplulukların belirli koşullarda kendi kurallarını oluşturarak ortak kaynakları sürdürülebilir biçimde yönetebileceğini ortaya koyuyor.
Ancak Ostrom’un araştırmaları, ortak yönetimin sadece iyi niyet ve dayanışmayla sürdürülemeyeceğini de gösteriyor. Açık kurallar, demokratik denetim, uyuşmazlıkların çözümü ve kurumlar arasındaki koordinasyon gerekli.
Günümüzde dijitalleşme de bu tartışmanın bir parçası hâline geldi. E-Devlet uygulamaları, dijital kamu hizmetleri ve elektronik yönetim sistemleri modern devletin kurumsal potansiyelini genişletti. Demokratik toplumun bu teknolojilerden uzak durması için bir neden yoktur.
Hatta dijital sistemler, yerel bütçelerin izlenmesi, kamusal bilgiye erişim, demokratik katılım ve toplumsal denetim açısından yeni imkânlar sağlar. Ancak bu araçların kullanımını kişisel verilerin korunması, dijital eşitsizliklerin giderilmesi ve gözetim mekanizmalarının sınırlandırılmasıyla birlikte düşünmek gerekiyor.
Bütün bunlar, sosyalizmin bugünden inşa edilmesinin mevcut toplumsal gerçeklikten kopmayı gerektirmediğini gösteriyor. Asıl mesele şu: Bu gerçeklik içerisinde farklı toplumsal ilişkiler nasıl geliştirilecek?
Devlet ile toplumun ilişkisi
Demokratik konfederalizmin geleceği açısından en önemli meselelerden biri, devlet ile demokratik toplum arasındaki ilişkinin nasıl kurulacağıdır.
Bookchin’in komünalist yaklaşımında devlet ile demokratik halk meclisleri arasında uzun vadeli bir siyasal karşıtlık var. Öcalan’ın demokratik konfederalizm üzerine daha sonraki değerlendirmelerinde ise mevcut devletlerle (demokratik cumhuriyet olmaları hâlinde) birlikte yaşama, demokratik müzakere ve entegrasyon imkânları bağlamında bir formül olarak düşünülüyor.
Bu ayrım önemlidir. Çünkü demokratik toplumun örgütlenmesi, devletin bütünüyle ortadan kaldırılmasını zorunlu kılan bir hedef olarak ele alındığında modelin uygulanabilirliği önemli ölçüde sınırlanmış olur.
Demokratik cumhuriyet, ortak yurttaşlığın, anayasal hakların, hukuk güvencesinin ve siyasal eşitliğin kurumsal çerçevesi olarak düşünülebilir. Demokratik toplum ise kendi örgütlenmesini geliştiren, karar alma süreçlerine katılan ve kamusal yaşamı demokratikleştiren toplumsal alanı ifade eder.
Demokratik entegrasyon, bu iki alan arasındaki ilişkinin karşılıklı tanınma, demokratik müzakere ve hukuki güvenceler temelinde kurulmasını öngörür.
Demokratik entegrasyon, farklı toplumsal kimliklerin ayrı bir devlet olarak örgütlenmesi yerine, demokratik toplum olarak varlıklarını ve özgünlüklerini koruyarak demokratik cumhuriyetle bütünleşmelerini öngörüyor.
Bu yaklaşım, siyaset teorisindeki çokkültürlü yurttaşlık, müzakereci demokrasi ve çok düzeyli yönetişim tartışmalarıyla karşılaştırılabilir. Will Kymlicka’nın çokkültürlü yurttaşlık yaklaşımı, farklı toplulukların eşit yurttaşlık içerisinde kültürel haklarının korunmasını tartışıyor. Habermas’ın müzakereci demokrasi anlayışı, ortak kararların özgür ve eşit katılım temelinde meşruiyet kazanmasına odaklanıyor. Ostrom’un çok merkezli yönetişim yaklaşımı, farklı ölçeklerdeki kurumların ortak sorunları tek bir merkezî otoriteye indirgenmeden yönetebilmesinin koşullarını ele alıyor.
Bu düşünürler, Öcalan’ın demokratik entegrasyon kavramını geliştirmiş değil. Ancak onların çalışmalarının demokratik entegrasyonun anayasal, siyasal ve kurumsal boyutlarını değerlendirmek için önemli karşılaştırma imkânları sunduğunu görmek gerekir.
Kısaca demokratik cumhuriyet ile demokratik konfederalizm arasındaki ilişkinin sürdürülebilirliğini şöyle formüle edebiliriz: Demokratik cumhuriyet, ortak anayasal düzeni ve eşit yurttaşlığı güvence altına alır. Demokratik konfederalizm, toplumun demokratik örgütlenmesini geliştirir. Demokratik entegrasyon ise bu iki alan arasındaki ilişkiyi karşılıklı tanınma ve demokratik müzakere temelinde kurar.
Demokratik konfederalizmin güçlü ve zayıf yanları
Demokratik konfederalizmin önemli bir düşünsel katkısı, demokrasiyi seçimler ve parlamenter temsille sınırlamaması, toplumun gündelik yaşam içerisinde demokratik karar alma gücünü geliştirmeyi hedeflemesidir.
Kadın özgürlüğünü, ekolojik yaşamı, yerel öz yönetimi ve toplumsal dayanışmayı demokratik örgütlenmenin temel unsurları olarak ele alması da modelin güçlü yanları arasında sayılmalı.
Ancak demokratik konfederalizmin devlet merkezli siyasete yönelttiği eleştiriler, kendi içerisindeki iktidar ilişkilerini de sorgulamayı gerektiriyor.
Çünkü iktidar, devlet kurumları dışında siyasi partilerde, toplumsal örgütlerde, ekonomik ilişkilerde ve yerel topluluklarda da gelişebiliyor. Devlet dışında örgütlenmiş olmak, bir yapının demokratik olması için yeterli sebep değildir.
Hannah Arendt’in düşünceleri burada önemli bir karşılaştırma sunuyor. Arendt, Devrim Üzerine (On Revolution, 1963) adlı kitabında devrimci konseylerin demokratik katılım bakımından taşıdığı imkânları ele alıyor. Siyasal özgürlüğün insanların ortak kamusal alanda eylemde bulunabilmesiyle ilişkili olduğunu özellikle vurguluyor.
Arendt’in düşüncelerinden hareketle demokratik konfederalizme şu soruyu yöneltebiliriz: Komünler ve meclisler, farklı görüşlerin özgürce karşılaşabildiği kamusal alanlar oluşturabiliyor mu?
Demokratik konfederalizmi doğrudan inceleyen araştırmacılar, özellikle örgütsel merkezîleşme, siyasal çoğulculuk ve yerel meclislerin bağımsızlığı üzerinde duruyor.
Michiel Leezenberg, 2016 yılında yayımladığı Demokratik Özerkliğin Belirsizlikleri: Türkiye ve Rojava’da Kürt Hareketi (The Ambiguities of Democratic Autonomy: The Kurdish Movement in Turkey and Rojava) başlıklı makalesinde demokratik özerklik düşüncesinin teorik hedefleri ile uygulamadaki siyasal ilişkileri arasındaki gerilimleri inceliyor. Özellikle tabandan demokrasi anlayışı ile Leninist öncü örgütlenme geleneğinin merkezî yapısı arasındaki gerilimin sadece uygulamadan değil, teoride yeterince açıklığa kavuşturulmamış sorunlardan da kaynaklandığını savunuyor (2016, s. 671–690).
Bu eleştiri önemlidir. Çünkü aşağıdan yukarıya demokratik örgütlenme anlayışının güçlü ve merkezî bir siyasal hareket tarafından geliştirilmesi, demokratik kurumların özerkliği bakımından önemli bir çelişki oluşturabilir.
Thomas Schmidinger ise Rojava: Devrim, Savaş ve Suriye Kürtlerinin Geleceği (Rojava: Revolution, War and the Future of Syria’s Kurds, 2018) adlı kitabında bölgedeki siyasal dönüşümü, PYD’nin rolünü, yerel yönetimleri ve farklı toplumsal aktörleri inceliyor. Bu çalışma, demokratik dönüşüm iddialarını savaşın, siyasal rekabetin ve bölgenin toplumsal çeşitliliğinin oluşturduğu koşullar içerisinde değerlendirmesi bakımından önem taşıyor.
Elbette bu eleştirileri demokratik konfederalizmin uygulanamayacağını kanıtlama iddiasına dönüştürerek ele almak doğru olmaz. Ancak modelin demokratik niteliğinin sadece ilan ettiği ilkeler üzerinden değerlendirilemeyeceğini gösterir. Yerel meclislerin gerçek karar alma yetkisine sahip olması, farklı siyasal görüşlerin özgürce örgütlenebilmesi, kararların denetlenebilmesi ve bireysel hakların korunması gerekir.
Ekonomik alanda da benzer sorunlar var. Komünal ekonomi ve kooperatifçilik, toplumsal dayanışmayı geliştirebilir. Ancak modern üretim ilişkilerinin karmaşıklığı, büyük ölçekli yatırımlar, kamu maliyesi, enerji, sağlık ve altyapı hizmetleri daha geniş koordinasyon mekanizmaları gerektirir.
Demokratik konfederalizmin ekonomik uygulanabilirliği, yerel üretim ile büyük ölçekli ekonomik örgütlenme arasında sürdürülebilir ilişkiler kurabilmesine bağlıdır.
Bu nedenle modelin güçlü ve zayıf yanlarını birbirinden koparmadan değerlendirmek gerekiyor. Demokratik katılımın genişletilmesi önemli bir imkândır. Ancak bu katılımın kurumsal güvencelerle desteklenmemesi yeni hiyerarşiler oluşturabilir. Yerel özerklik toplumsal özgürlüğü güçlendirir. Ancak ortak sorunlar karşısında etkili koordinasyonun kurulamaması yönetim sorunlarına yol açabilir.
Demokratik konfederalizmin gelişmesi, bu çelişkileri yok saymadan demokratik yöntemlerle çözmesine bağlıdır.
