İSTANBUL (Medyascope) – 1995’te Berlin’de başlayan iklim zirveleri, Kyoto Protokolü’nden Paris Anlaşması’na, kayıp ve zarar fonundan fosil yakıtlardan uzaklaşma çağrısına uzanan kararlara sahne oldu. Ancak ülkelerin verdiği sözler ile uygulamalar arasındaki fark, 31. zirveye giderken de kapanmış değil.
Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Konferansı COP31, 9-20 Kasım’da Antalya’da düzenlenecek. Ülkeler iklim krizi karşısında atılacak adımları görüşürken, masada önceki zirvelerden kalan dosyalar da olacak: Fosil yakıtlardan nasıl uzaklaşılacağı, iklim krizinin etkilerinden en çok zarar gören ülkelere kimlerin kaynak sağlayacağı ve bu kaynaklara nasıl erişileceği henüz çözülmüş değil.
COP, İngilizce “Conference of the Parties”, yani “Taraflar Konferansı” anlamına geliyor. Burada söz konusu olan zirveler, 1992’de kabul edilen Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi’nin (UNFCCC) taraflarını bir araya getiriyor.
Peki bu toplantılarda hangi kararlar iklim diplomasisinin yönünü değiştirdi?
Berlin’den Kyoto’ya: İlk bağlayıcı hedefler
- COP1 — Berlin, Almanya, 1995: Zamanın Almanya Çevre, Doğa Koruma ve Nükleer Güvenlik Bakanı Angela Merkel başkanlığında toplanan ilk zirvede ülkeler, sözleşme (UNFCCC) kapsamında o güne kadar verilen taahhütlerin yeterli olmadığı sonucuna vardı.
“Berlin Yetkisi” adı verilen kararla, gelişmiş ülkelerin yükümlülüklerini güçlendirecek bir protokol veya başka bir hukuki araç için müzakere başlatıldı. Bu aşamada gelişmekte olan ülkelere yeni yükümlülük getirilmemesi kararlaştırıldı.
- COP3 — Kyoto, Japonya, 1997: COP3’te, sera gazı emisyonlarını azaltmaya yönelik ilk uluslararası anlaşma olan Kyoto Protokolü hazırlandı. Sanayileşmiş ülkelere ve piyasa ekonomisine geçiş sürecindeki bazı ülkelere bağlayıcı sera gazı azaltım hedefleri getiren Protokol, 2005’te yürürlüğe girdi. Sorumluluğun tarihsel salımları daha yüksek ülkelerde yoğunlaşması, bu yaklaşımın temelini oluşturuyordu.
Dönemin Anerika Birleşik Devletleri (ABD) Başkan Yardımcısı Al Gore, 1998’de ABD adına Kyoto Protokolü’nü imzalamış olsa da, dönemin ABD Başkanı George Bush’un liderliği altında ABD, 2001’de Bonn’da Kyoto Protokolü’nü onaylamadı. O zamanlar dünyanın CO2 kirliliğinin yaklaşık dörtte birini üreten ABD’nin bu hamlesi tartışmalara neden oldu.
Paris’e giden yol
- COP13 — Bali, Endonezya, 2007: Bali Yol Haritası, emisyon azaltımı, uyum, teknoloji ve finansmanı kapsayan yeni bir müzakere süreci başlattı.
- COP15 — Kopenhag, Danimarka, 2009: Beklenen bağlayıcı anlaşma çıkmadı, sınırlı sayıda ülkenin hazırladığı Kopenhag Mutabakatı üzerinde uzlaşılamadı ve konferans metni yalnızca “not etti”.
- COP16 — Cancún, Meksika, 2010: Gelişmekte olan ülkelerin emisyon azaltımı ve uyum çalışmalarını desteklemek üzere “Yeşil İklim Fonu” kuruldu.
- COP17 — Durban, Güney Afrika, 2011: Ülkeler, bütün taraflar için geçerli yeni bir iklim anlaşması hazırlamak üzere Paris’e giden yolu açan Durban Platformu’nu oluşturdu.
- COP21 — Paris, Fransa, 2015: 12 Aralık’ta kabul edilen Paris Anlaşması, küresel sıcaklık artışını sanayi öncesi döneme göre 2derecenin oldukça altında tutmayı ve 1,5 derece ile sınırlamak için çaba göstermeyi hedefledi. Anlaşma, 2016’da yürürlüğe girdi.
Kyoto Protokolü’nde bağlayıcı sayısal emisyon hedefleri ağırlıklı olarak sanayileşmiş ülkelere getirilirken Paris Anlaşması, bütün tarafları kendi iklim planlarını hazırlayıp sunma çerçevesinde buluşturdu. Ulusal katkı beyanı (NDC) adı verilen bu planlar, ülkelerin emisyonları azaltmak için ne yapacağını ortaya koyuyor. Ülkeler planlarını beş yılda bir sunuyor ve her yeni planın önceki plana göre ilerleme göstermesi bekleniyor.
Paris Anlaşması, hukuken bağlayıcı olsa da ülkelerin belirledikleri sayısal emisyon hedeflerine mutlaka ulaşmasını sağlayacak bir yaptırım sistemi içermiyor.
- COP24 — Katoviçe, Polonya, 2018: Katoviçe İklim Paketi, Paris Anlaşması’nın uygulanması ve ülkelerin iklim planları ile ilerlemelerini raporlaması için bazı kurallar belirledi.
Kömürden fosil yakıtlara: Son zirvelerde neler kararlaştırıldı?
- COP26 — Glasgow, Birleşik Krallık, 2021: Glasgow İklim Paktı, emisyonları azaltmak için ülkelerin 2030 planlarını gözden geçirip güçlendirmesini istedi. Nihai metinde, kömürden elektrik üretiminin aşamalı olarak azaltılması ve verimsiz fosil yakıt teşviklerinin kaldırılması çağrısı yer aldı. Son anda “kömürden çıkış” ifadesinin “kömürün azaltılması” olarak değiştirilmesi ise tepki çekti.
- COP27 — Şarm el-Şeyh, Mısır, 2022: Ülkeler, iklim krizinin etkileri nedeniyle kayıp ve zarara uğrayan, kırılgan gelişmekte olan ülkeler için yeni finansman düzenlemeleri ve bir fon kurulması konusunda anlaştı. Bu, uzun yıllardır iklim krizinden daha az sorumlu olmalarına karşın ağır etkiler yaşayan ülkelerin talep ettiği bir adımdı. Ancak fonun nasıl işleyeceği ve kaynağın kimler tarafından sağlanacağı sonraki görüşmelere kaldı.
- COP28 — Dubai, Birleşik Arap Emirlikleri, 2023: Paris Anlaşması kapsamındaki ilk küresel durum değerlendirmesi (global stocktake), ülkelerin ortak hedeflere ulaşmakta geri kaldığını ortaya koydu. Karar, enerji sistemlerinde fosil yakıtlardan adil ve düzenli biçimde uzaklaşılması çağrısında bulundu.
Fosil yakıtların adının karar metninde yer alması önemli bir dönüm noktasıydı. Buna karşılık metin, tüm ülkeler için petrol, kömür ve gazın kullanımını bitirecek bağlayıcı bir takvim içermediği ve “uzaklaşma” kavramı kesin bir “tam çıkış” anlamına gelmediği için eleştirildi. COP28’de kayıp ve zarar fonunun işleyişine ilişkin düzenlemeler de kabul edildi.
- COP29 — Bakü, Azerbaycan, 2024: İklim finansmanına odaklanan zirvede, gelişmiş ülkelerin öncülüğünde gelişmekte olan ülkeler için 2035’e kadar yılda en az 300 milyar dolarlık finansman sağlanması hedefi kabul edildi. Daha geniş hedef ise tüm aktörlerin çalışmasıyla kamu ve özel kaynaklardan 2035’e kadar yılda en az 1,3 trilyon dolara ulaşılmasıydı.
Hindistan ve Nijerya’nın da aralarında olduğu gelişmekte olan ülkeler, 300 milyar dolarlık hedefi ihtiyaçlara göre yetersiz buldu. Zirvede Paris Anlaşması’nın altıncı maddesi kapsamındaki karbon piyasalarının işleyişi için de yeni kurallar kabul edildi.
Bu piyasaların gerçek emisyon azaltımı sağlayıp sağlamayacağı ve çift sayım riski tartışılmaya devam ediyor. Çift sayım, aynı emisyon azaltımının hem karbon kredisini satan hem de satın alan ülkenin kendi iklim hedefine ulaşırken hesaba katılması anlamına geliyor.
- COP30 — Belém, Brezilya, 2025: Ülkeler, uyum finansmanının 2035’e kadar en az üç katına çıkarılması için çalışma çağrısında bulundu. İklim finansmanı için iki yıllık bir çalışma programı başlattı. Uyumun nasıl izlendiğine ilişkin 59 gösterge kabul edildi ve bir adil geçiş mekanizması üzerinde uzlaşıldı. Buna karşılık uyum finansmanı çağrısında açık bir başlangıç düzeyi belirtilmemesi ve göstergelerin nasıl uygulanacağı eleştirildi.
Zirvede, 2026–2034 dönemini kapsayan Belém Toplumsal Cinsiyet Eylem Planı da kabul edildi. Plan, kadınların iklim politikaları ve karar alma süreçlerine katılımını güçlendirmeyi, toplumsal cinsiyet eşitliğini ulusal iklim planlarına dahil etmeyi ve cinsiyete göre ayrıştırılmış verilerin kullanımını desteklemeyi amaçlıyor. Planın etkisi, ülkelerin bu adımları nasıl uygulayacağına ve gerekli kaynakların sağlanıp sağlanmayacağına bağlı.
COP30’un nihai Mutirão kararında bilgi bütünlüğüne de yer verildi. Birleşmiş Milletler (BM) ve Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Örgütü’ne (UNESCO) göre bu, iklim konusunda doğru ve güvenilir bilgiye erişimin etkili iklim eylemi açısından öneminin uluslararası iklim yönetişiminde ilk kez resmen tanınması anlamına geliyor. Yanlış bilgi ve dezenformasyonun kamuoyunun iklim krizini anlamasını ve harekete geçmesini zorlaştırması, bilim insanları ve çevre gazetecilerine yönelik saldırılar da bu kapsamda gündeme taşındı.
80’den fazla ülkenin desteklediği fosil yakıtlardan uzaklaşma yol haritası, nihai müzakere kararına girmedi. Belém’den Antalya’ya taşınan sorulardan biri de verilen sözlerin nasıl uygulanacağı oldu.
En çok eleştirilen COP’lar
- COP15, Danimarka (2009): Ev sahibi Danimarka, bazı ülkeler tarafından görüşmeleri kapalı kapılar ardında yürütmekle eleştirildi. Zirveden beklenen bağlayıcı anlaşma çıkmadı.
- COP26, Birleşik Krallık (2021): Kömürden “çıkış” ifadesinin son anda “azaltma” olarak değiştirilmesi tepki çekti.
- COP27, Mısır (2022): Mısır yönetimi, sivil toplum ve protestolar üzerindeki baskılar nedeniyle eleştirildi.
- COP28, Birleşik Arap Emirlikleri (2023): Devlet petrol şirketi ADNOC’un yöneticisi Sultan el-Cabir’in zirve başkanı olması çıkar çatışması tartışması yarattı.
- COP29, Azerbaycan (2024): Azerbaycan, gazetecilere ve aktivistlere yönelik baskılar nedeniyle eleştirilirken, gelişmekte olan ülkeler kabul edilen finansman hedefini yetersiz buldu.
- COP30, Brezilya (2025): Fosil yakıtlardan uzaklaşma yol haritasının, 80’den fazla ülkenin desteğine rağmen nihai karara girmemesi eleştirildi.
