Birleşmiş Milletler’de (BM) António Guterres’in görev süresi sona ererken yeni genel sekreterin kim olacağı belirsizliğini koruyor. Türkiye’nin Feridun Sinirlioğlu’nu, Birleşik Arap Emirlikleri’nin (BAE) ise Lana Nusseibeh’i aday göstermesiyle kızışan yarışta, Güvenlik Konseyi’nin beş daimi üyesi arasındaki anlaşmazlıklar belirleyici oluyor. Sekizinci tur oylamada Kosta Rikalı Rebeca Grynspan öne çıksa da veto ihtimali devam ediyor. Peki 80 yıllık tarihinde ilk kez BM yeni yıla genel sekreter seçemeden mi girecek?
Birleşmiş Milletler’de (BM) yeni genel sekreteri belirlemek için yürütülen görüşmeler, kuruluşun 80 yıllık tarihindeki en belirsiz seçim süreçlerinden birine dönüştü. Mevcut Genel Sekreter António Guterres’in görev süresinin 31 Aralık’ta dolacak olmasına rağmen, dünya güçleri henüz ortak bir isim üzerinde uzlaşamadı.
Türkiye ve Birleşik Arap Emirlikleri’nin (BAE) son anda aday göstermesiyle dengelerin değiştiği seçimlerde, Güvenlik Konseyi’nin veto yetkisine sahip beş daimi üyesi arasındaki görüş ayrılıkları süreci daha da karmaşık hale getiriyor.
Yarışın öne çıkan isimleri arasında Türkiye’nin adayı Feridun Sinirlioğlu, BAE’nin adayı Lana Nusseibeh, Arjantinli Rafael Grossi ve Kosta Rikalı Rebeca Grynspan var. Latin Amerika’dan başka diplomatların da yarıştığı süreçte yeni adayların ortaya çıkması ihtimali henüz ortadan kalkmış değil.
The New York Times‘ın aktardığına göre BM kulislerinde, Guterres’in görev süresi sona erdiğinde halefinin henüz belirlenmemiş olabileceği konuşuluyor. Böyle bir gelişme, örgütün 80 yıllık tarihinde bir ilk olacak.
New York’taki Uluslararası Barış Enstitüsü’nden Daniel Safran-Hon, yaşananları “Daha önce hiç karşılaşılmamış bir durum” olarak nitelendirerek BM genel sekreterliği için bu denli karmaşık bir yarışın daha önce yaşanmadığını söyledi.
Türkiye ve BAE’nin adaylıkları dengeleri değiştirdi
BM Genel Sekreterliği yarışında uzun süre Latin Amerikalı bir ismin göreve gelmesi beklentisi öne çıkıyordu. Bunun temel nedeni, genel sekreterlik makamının dünya bölgeleri arasında dönüşümlü olarak paylaşılmasına ilişkin yazılı olmayan gelenek.
Ancak ekim ayında yaşanan iki gelişme bu beklentiyi sarstı.
İlk olarak Birleşik Arap Emirlikleri, BM’deki eski daimi temsilcisi Lana Nusseibeh’i aday gösterdi. Nusseibeh’in adaylığı, BAE’nin Sudan’da ağır insan hakları ihlalleriyle suçlanan isyancı gruplara destek verdiğine ilişkin haberlerin yeniden gündeme gelmesiyle tartışmalara yol açtı.
Ardından Türkiye, Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı’nın (AGİT) Genel Sekreteri Feridun Sinirlioğlu’nu aday gösterdi.
Bölgesel rakipler Türkiye ve BAE’nin yarışa dahil olması, yalnızca Latin Amerika’dan bir genel sekreter seçilmesi beklentisini değil, BM tarihinde ilk kez bir kadının bu göreve gelme ihtimalini de etkiledi.
Bugüne kadar BM Genel Sekreterliği görevini üstlenen dokuz kişinin tamamı erkek. Kadın adayların bulunduğu yarışta bu geleneğin değişip değişmeyeceği de önemli tartışma başlıklarından biri.
Adaylık tartışmalarının ne kadar genişlediğini gösteren bir başka gelişme ise Macaristan’ın eski lideri Viktor Orbán’ın adının bile gündeme gelmesi oldu. Orbán’ın genel sekreter olabileceği düşüncesi, The Wall Street Journal gazetesindeki bir görüş yazısında dile getirildi.
Sekizinci turda Grynspan öne çıktı, Sinirlioğlu destek bulmakta zorlandı
BM Genel Sekreteri’nin belirlenmesinde en önemli aşama, Güvenlik Konseyi’ndeki görüşmeler.
15 üyeli Konsey, adaylar arasında uzlaşma sağlamak amacıyla bağlayıcı olmayan ve üyelerin tercihlerini ölçen gizli oylamalar gerçekleştiriyor. Bu oylamalar, hangi isimlerin yeterli desteğe sahip olduğunu ve hangilerinin güçlü itirazlarla karşılaştığını ortaya koymayı amaçlıyor.
Son olarak 5 Kasım Perşembe günü yapılan sekizinci tur oylamada Kosta Rikalı Rebeca Grynspan en fazla desteği alan aday oldu.
Güvenlik Konseyi çalışmalarını izleyen bağımsız yayın Security Council Report‘a göre Grynspan, 15 üyenin 12’sinden destek alırken üç üye adaylığına karşı çıktı.
Birleşik Arap Emirlikleri’nin adayı Lana Nusseibeh ise altı üyenin karşı oyunu aldı. Türkiye’nin adayı Feridun Sinirlioğlu’nun sonucu Nusseibeh’inkinden de zayıf oldu. Buna rağmen iki aday da yarıştan çekilmedi.
Grynspan’ın öne çıkması ise genel sekreterlik yarışını kazandığı anlamına gelmiyor. Çünkü hangi ülkelerin adaylara karşı oy kullandığı bilinmiyor.
Özellikle karşı çıkan üç ülke arasında Güvenlik Konseyi’nin veto yetkisine sahip daimi üyelerinin bulunup bulunmadığı kritik önem taşıyor. ABD, Rusya, Çin, Fransa ve İngiltere’den herhangi birinin karşı çıkması, diğer ülkelerin desteğini almış olsa bile bir adayın seçilmesini engelleyebilir.
Dolayısıyla Grynspan’ın 12 ülkenin desteğini alması önemli bir avantaj sağlasa da tek başına göreve gelebilmesi için yeterli değil.
ABD ve Çin kimi destekliyor?
Seçimin önündeki temel engellerden biri, Güvenlik Konseyi’nin beş daimi üyesi arasındaki derin görüş ayrılıkları. Çin, yeni genel sekreterin Latin Amerika’dan seçilmesini istediğini açıkça ortaya koysa da Pekin yönetimi hangi adayı desteklediğini henüz açıklamadı.
ABD’nin tutumu ise daha belirsiz.
Başkan Donald Trump’ın BM’ye yönelik eleştirileri, uluslararası anlaşmalardan çekilme kararları ve örgüte sağlanan mali desteği azaltması, Washington’un yeni genel sekreterden beklentilerini önemli hale getiriyor.
Trump yönetiminin dış politika ekibindeki isimler ise İran savaşıyla meşgul. ABD’nin BM Daimi Temsilcisi Michael Waltz’ın göreve, ulusal güvenlik danışmanlığından ayrılmasının ardından gelmesi de Washington’un BM politikasındaki değişimlerin bir parçası olarak değerlendiriliyor.
Adaylar arasında Arjantinli Rafael Grossi, ABD’ye yakın isimlerden biri olarak görülüyor. Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı’nın (UAEA) başkanlığını yürüten Grossi, Arjantin Devlet Başkanı Javier Milei’nin desteğine de sahip. Grossi’nin Washington’daki destekçileri, BM kulislerinde kendilerine takılan “Grossi kardeşler” lakabıyla anılıyor.
Kosta Rikalı Rebeca Grynspan ise BM’nin ticaret ve kalkınma alanındaki kuruluşunun başında bulunuyor. Grynspan, Rusya ile Ukrayna arasında Karadeniz üzerinden tahıl ticaretinin sürdürülmesine yönelik müzakerelerde de rol oynamıştı. Ancak Grynspan’ın BM’de Trump yönetiminin beklediği ölçüde köklü değişiklikler yapmaya istekli olmadığı yönünde değerlendirmeler bulunuyor.
Lana Nusseibeh de Washington ve Moskova ile yakın ilişkileri bulunan bir diplomat olarak görülüyor. Buna karşılık BAE yönetimiyle güçlü bağları, adaylığı açısından bir dezavantaj olarak değerlendiriliyor.
ABD’nin eski BM diplomatlarından Robert A. Wood, genel sekreterlik yarışının Güvenlik Konseyi’ndeki bölünmüşlüğü ortaya koyduğunu söyledi. Wood, “Konseyin başlıca dış politika meselelerinde ne kadar bölündüğünü görüyoruz. Şimdi aynı bölünme genel sekreterlik yarışında da karşımıza çıkıyor” dedi.
BM ilk kez yeni yıla genel sekretersiz mi girecek?
BM tarihinde genel sekreterlik konusunda ciddi anlaşmazlıklar daha önce de yaşandı. En önemli krizlerden biri 1961’de, dönemin Genel Sekreteri Dag Hammarskjöld’ün bir uçak kazasında hayatını kaybetmesinin ardından ortaya çıktı.
Sovyetler Birliği, genel sekreterlik makamının tek kişi yerine Sovyetler Birliği’ni, Batı’yı ve bağlantısız ülkeleri temsil eden üç kişilik bir yapı tarafından yürütülmesini önermişti.
Sonuçta BM’de geçici bir genel sekreter görev üstlendi.
Ancak görev süresi sona eren bir genel sekreterin yerine yeni bir isim belirlenememesi, örgütün kuruluşundan bu yana hiç yaşanmadı.
Guterres’in görev süresi 31 Aralık’ta sona erecek. Güvenlik Konseyi’nin kalan sürede bir isim üzerinde uzlaşamaması halinde BM tarihinde yeni bir belirsizlik dönemi başlayabilir.
Kaynak: New York Times
