II. Abdülhamid denildiğinde Türkiye’de birbirinden oldukça farklı iki portreyle karşılaşırız. Bir tarafta İslam dünyasının siyasi birliğini korumaya çalışan, eğitim kurumları açan, demiryolları yaptıran ve devletin dağılmasını önlemeye uğraşan bir hükümdar vardır. Diğer tarafta ise istibdat yönetimi, sansür, hafiye teşkilatı ve siyasi baskılarla anılan bir padişah. Bu iki portrenin arasında çoğu zaman gözden kaçan başka bir mesele bulunur: Abdülhamid’in Türkçenin yazımı ve Latin alfabesi hakkındaki düşünceleri.
Bugün zaman zaman karşımıza ilginç bir iddia çıkıyor: Cumhuriyet döneminde gerçekleştirilen Harf İnkılabı’ndan yaklaşık yarım asır önce II. Abdülhamid de Latin alfabesine geçmeyi düşünmüş, hatta bu fikri desteklemişti. Öyleyse şu soruyu sormak gerekiyor: Gerçekten böyle miydi? Abdülhamid, Osmanlı Devleti’nde Latin alfabesinin kabul edilmesini istedi mi?
Bu sorunun cevabını ararken önce meselenin Abdülhamid’den çok daha önce başladığını hatırlamak gerekiyor.
Osmanlı aydınları 19. yüzyılın ortalarından itibaren Arap harflerinin Türkçeyi yazmadaki yetersizliklerini tartışmaya başlamışlardı. Burada yalnızca Latin alfabesine geçiş fikrinden söz etmiyoruz. Asıl mesele, kullanılan yazının Türkçenin ses yapısına uygunluğu, okuma yazma öğrenmenin güçlüğü ve eğitimde yaşanan sorunlardı.
1863 yılında Münif Paşa’nın Cemiyet-i İlmiye-i Osmaniye’de yaptığı konuşma bu tartışmanın önemli örneklerinden biriydi. Münif Paşa, Arap harflerinin bitişik yazılmasının okuma yazmayı güçleştirdiğini düşünüyor, harflerin ayrı yazılması ve sesli harflerin daha düzenli kullanılması gibi öneriler getiriyordu. Dolayısıyla Osmanlı’da yazı meselesi Abdülhamid döneminde ortaya çıkmış değildi. Ondan önce başlayan bir tartışma, giderek daha geniş bir aydın çevresinin gündemine girmişti.
Latin harfleriyle Türkçe yazma fikri de bu dönemde bütünüyle yabancı bir düşünce değildi. Mirza Fethali Ahundzade’nin 19. yüzyıldaki çalışmaları, Osmanlı aydınlarıyla temasları ve harflerin ıslahına yönelik önerileri bu tartışmanın önemli durakları arasındaydı. Ancak Arap harflerinin ıslah edilmesi ile Latin alfabesinin kabul edilmesi birbirinden farklı önerilerdi. Bu ayrımı gözden kaçırmamak gerekiyor.
Peki, II. Abdülhamid bu tartışmanın neresindeydi?
Abdülhamid’in Latin harflerine sıcak baktığı iddiası, özellikle ona atfedilen bazı hatırat ve sözler üzerinden yaygınlaşmıştır. Bu aktarımlarda padişahın, halkın cehaletinin nedenlerinden birini okuma yazma öğrenmenin güçlüğünde gördüğü, mevcut harflerin bu güçlüğü artırdığını düşündüğü ve Latin alfabesinin bu konuda bir çözüm olabileceğini söylediği ileri sürülür. İlber Ortaylı da Gelenekten Geleceğe adlı eserinde bu yöndeki aktarımı gündeme getirmiştir.
Fakat burada tarihçinin sorması gereken soru şudur: Bir sözün tarihsel bir kişiye atfedilmesi, o sözün gerçekten o kişi tarafından söylendiğini kanıtlar mı?
Abdülhamid’e atfedilen hatırat meselesi bu açıdan özellikle önemlidir. Tarihçi Ali Birinci, 2005 yılında yayımlanan “Sultan Abdülhamid’in Hâtıra Defteri Meselesi” başlıklı makalesinde, Abdülhamid’e ait olduğu ileri sürülen hatıratın yayın serüvenini incelemiştir. Birinci’nin çalışması, 1919 yılında Utarit mecmuasında yayımlanmaya başlayan metnin Abdülhamid’in kendi kaleminden çıkmış bir hatırat olarak kabul edilmesini mümkün kılmayan ciddi sorunlara işaret eder. Metnin Süleyman Nazif tarafından kaleme alındığına ilişkin delilleri de ele alır.
Burada önemli bir ayrıntıyı belirtmek gerekir: Abdülhamid’e atfedilen bütün hatırat ve siyasi hatıra metinleri aynı kaynak değildir. Bu nedenle bir metnin güvenilirliğine ilişkin ortaya konan eleştiriyi başka bir kaynağa otomatik olarak taşımak doğru olmaz. Latin alfabesiyle ilgili sözlerin hangi metinden, hangi baskıdan ve hangi aktarım zinciriyle geldiği ayrıca incelenmelidir.
Dolayısıyla bugün için Abdülhamid’in Latin alfabesine geçişi kesin biçimde savunduğunu söylemek de, bu konuda hiçbir düşüncesi olmadığını kesin bir dille ileri sürmek de mevcut kanıtların taşıyabileceğinden daha güçlü hükümler olur.
Ancak tartışmanın kendisi bize başka bir şey gösteriyor. Osmanlı Devleti’nin son döneminde alfabe meselesi yalnızca harflerin biçimiyle ilgili teknik bir konu olmaktan çıkmıştı. Eğitim, modernleşme, devletin geleceği, dinî ve kültürel aidiyet gibi başlıklarla iç içe geçmişti.
Abdülhamid döneminde bu tartışmaların bütünüyle sona erdiğini de söyleyemeyiz. Nitekim 19. yüzyılın sonundan II. Meşrutiyet’e uzanan süreçte harflerin ıslahı ve Latin alfabesinin kabulü üzerine farklı düşünceler ortaya atılmaya devam etti. II. Meşrutiyet döneminde ise Latin alfabesini açıkça savunan Batıcı aydınların sayısı ve etkisi arttı. Abdullah Cevdet, Celal Nuri ve Kılıçzâde Hakkı gibi isimler bu tartışmanın öne çıkan temsilcileri arasındaydı.
Böylece alfabe meselesi, birkaç aydının kişisel önerisi olmaktan çıkarak Osmanlı’nın geleceği üzerine yürütülen daha geniş bir düşünce mücadelesinin parçası hâline geldi.
Bugün geriye dönüp baktığımızda, 1928 Harf İnkılabı’nı yalnızca Cumhuriyet döneminde birdenbire ortaya çıkmış bir karar olarak değerlendirmek tarihsel sürekliliği gözden kaçırmamıza neden olur. Bununla birlikte, Osmanlı dönemindeki her alfabe önerisini 1928’deki değişimin doğrudan habercisi gibi sunmak da doğru değildir. Arap harflerini ıslah etmek isteyenlerle Latin alfabesini savunanlar aynı düşünceyi paylaşmıyorlardı. Üstelik bir fikrin tartışılmış olması, devletin o fikri uygulamaya koymaya hazırlandığı anlamına gelmez.
Belki de asıl üzerinde durmamız gereken nokta şudur: Türkiye’de alfabe meselesi, Cumhuriyet’in kuruluşuyla başlamadı. Osmanlı’nın son yüzyılında eğitimden basına, bürokrasiden edebiyata kadar uzanan geniş bir alanda tartışılmıştı. Cumhuriyet ise bu uzun tartışma tarihinin içinden çıkan, fakat kendi siyasi ve toplumsal koşulları içinde farklı bir karar alan yeni bir dönemi temsil ediyordu.
II. Abdülhamid’in Latin alfabesine geçmek istediği iddiası, tarihsel belgelerle daha dikkatli incelenmeyi gerektiriyor. Bir padişaha atfedilen birkaç cümle üzerinden bütün bir dönemin düşünce dünyasını açıklayamayız. Tarih, sevdiğimiz veya karşı çıktığımız kişilere uygun sözler bulma sanatı değildir. Önce belgenin kendisine, sonra o belgenin nasıl ortaya çıktığına bakmak gerekir. Çünkü bazen tarihî bir tartışmanın en önemli sorusu, bir kişinin ne söylediği değil, ona söyletilen sözün nereden geldiğidir.
