Son zamanlarda kendinizi hayata geç kalmış hissedip yanlış bir kariyer inşa ettiğinizi düşünüyor olabilirsiniz. Belki de yüksek lisansı boşuna yaptınız. Ya da memurluk ruhunuzu çürütüyor gibi hissediyorsunuz. Bu düşünceler içinizi o kadar tüketmiştir ki terapiye gitmeye karar verirsiniz. Terapistiniz de size iyi gelmek ve işini kaybetmemek için hafta sonu sabah sekizde sizi dinlemek üzere hazırdır. Ona başarısızlık hissinizden, yorgunluğunuzdan, statü yüzünden yaşadığınız anksiyetelerden söz edersiniz. Süre dolana kadar…

Herkes dertli
Bir süre sonra etrafınızdaki sohbetlerin de terapi seanslarına benzemeye başladığını fark edersiniz. Herkes bir şeylerden şikâyetçi, herkes bir şeyleri yetiştirmeye çalışıyor, herkes hayatında yanlış giden bir şeyleri düzeltmenin peşinde. Öte yandan başkalarının hayatı pekâlâ yolunda görünüyordur. Bir yerlerden güzel fotoğraflar paylaşan, yeni işler kuran, dünyayı gezen, kendisine yepyeni bir hayat inşa eden yüzlerce insanla karşılaşırsınız. Bütün bunları nasıl başardıklarını, görünen hayatlarının ardında neler yaşadıklarını hiçbir zaman tam olarak bilemezsiniz. Yine de kendi hayatınızı onlarınkiyle karşılaştırmaktan kendinizi alamazsınız. Başkalarının hayatına bakarken kendi hayatınızın nasıl göründüğünü de düşünmeye başlarsınız.
Belki de bu kaygıların ortak noktası şu: İnsan, hayatının nasıl gittiğini anlamaya çalışırken nasıl görünmesi gerektiğini de hesaplıyor. Alain de Botton, 2004 yılında yayımlanan Statü Endişesi kitabında tam da bu gerilimin, yani insanın kendi değeriyle başkalarının ona biçtiği değer arasındaki gerilimin peşine düşüyor.

Başkalarının gözünde “hiç” olmaktan korkmak
Başarı neden yalnızca ekonomik bir kazanım değil, aynı zamanda sevilmenin, kabul görmenin ve değerli bulunmanın koşulu hâline geliyor? De Botton’a göre statü arzusunun asıl kaynağı daha fazla para, daha iyi bir ev ya da daha yüksek bir mevki değil; bunların bize kazandıracağını düşündüğümüz toplumsal kabul ve saygınlık. Özetle bizler, başkalarının gözünde bir hiç olmaktan korkuyoruz.

Statü Endişesi’nin önemli duraklarından biri, modern toplumun liyakat düşüncesiyle kurduğu ilişki. De Botton, meritokrasinin, yani toplumsal konumların yetenek ve çabaya göre dağıtıldığı inancının üzerinde özellikle duruyor. Modern öncesi toplumlarda kişinin toplumsal konumu büyük ölçüde doğum, aile ve gelenekle belirlenirken modern toplum, bireye kendi çabasıyla yükselme vaadinde bulunuyor. İlk bakışta özgürleştirici görünen bu değişim, toplumsal hiyerarşilere ilişkin algıyı da dönüştürüyor. Başarı, kişinin yeteneğinin ve çalışkanlığının karşılığı, başarısızlık ise kendi eksikliklerinin sonucu olarak okunmaya başlıyor. Böylece zenginlik ve yüksek statü hak edilmiş bir ödül, yoksulluk ve düşük statü ise kişisel yetersizliğin işareti hâline geliyor.
De Botton’ın dikkat çektiği çelişki de burada beliriyor: Meritokrasi, insanlara kendi kaderlerini belirleyebilecekleri vaadini sunarken toplumsal eşitsizliklerin yükünü de bireyin omuzlarına bırakıyor. İnsan yalnızca istediği konuma ulaşamadığı için hayal kırıklığı yaşamıyor; ulaşamadığı konumu hak etmediğini düşünerek kendi değerini de sorgulamaya başlıyor.

De Botton bu meseleyi gündeminden çıkarmıyor. Birçok yüksek statü sahibi insan gibi o da bir TED konuşması yapıyor. 2009 yılındaki “A Kinder, Gentler Philosophy of Success” başlıklı konuşmasında başarısızlıkla baş etmenin yollarını ve daha anlayışlı bir başarı fikrini arıyor. Ancak bu “daha nazik başarı felsefesi” ile sokakta, plazalarda ve ekranlarda karşılaştığımız gerçeklik arasında büyük bir mesafe var. Kariyer kaygısı, başarısızlık korkusu ve statü endişesi elbette yeni değil; değişen, bu endişeleri besleyen toplumsal ölçütler.

De Botton’u göreve çağrıyorum
Mesleki başarı ve ekonomik güvence hâlâ önemini koruyor; ancak artık bunlara sahip olmak tek başına yeterli görünmüyor. Sosyal medyada görünür olmak, kendi işinin patronu olmak, pasif gelir elde etmek, dünyanın herhangi bir yerinden çalışabilmek ya da kendini durmaksızın geliştirmek de yeni başarı ölçütleri arasında yerini alıyor. Her yeni ölçüt, beraberinde yeni bir karşılaştırma alanı açıyor. Bir alanda başarılı olan insan, başka bir alanda kendisini geride kalmış hissedebiliyor.
Statünün değişen ölçütleri arasında daha rahatsız edici bir dönüşüm de var: Statüye ulaşırken ne kadar emek verildiği, hangi yolların izlendiği eskisi kadar belirleyici görünmüyor. Kara para aklama iddialarıyla gündeme gelen fenomenler, fon soruşturmalarıyla kamuoyunun dikkatini çeken isimler ve bir anda büyük servetlere kavuşan kişilerin etrafında oluşan görünürlük, bu dönüşümü düşünmek için önemli örnekler sunuyor. Burada mesele, soruşturmalara konu olan herkesin suçlu olduğunu varsaymak ya da tek tek kişilerin hayatlarını yargılamak değil. Asıl mesele, servetin ve gösterişli bir hayatın, nasıl elde edildiklerine ilişkin soruların önüne geçebildiği bir toplumsal iklimin ortaya çıkması.
Bir zamanlar saygınlıkla birlikte anılan mesleki yeterlilik, emek, dürüstlük ve etik gibi nitelikler, bugün görünür zenginliğin ve tüketim gücünün yanında ne kadar ağırlık taşıyor? Onur ve erdem hâlâ övgüyle anılıyor; ancak bunlar statü kazanmanın vazgeçilmez koşulları olmaktan çıkıyor olabilir mi? Meritokrasinin vaat ettiği liyakat zaten başlı başına tartışmalı bir ölçütken, bugün başarının hak edilmiş olması bile tali bir meseleye dönüşebiliyor. Böylece statü, yalnızca insanın toplumsal konumunu değil, o konuma ulaşırken hangi değerlerden vazgeçebileceğini de belirleyen bir arzuya dönüşüyor. Belki de bugünün statü endişesini anlamak için artık yalnızca neden yeterince başarılı olamadığımızı değil, başkalarının gözünde başarılı görünmek uğruna neleri göze alabildiğimizi de sormamız gerekiyor.

De Botton’ın yıllar önce ortaya koyduğu temel teşhis bugün de geçerliliğini koruyor: Statü, insanların değerini ölçebilecek ortak ve güvenilir bir ölçü varmış gibi davranıyor. Oysa statünün anlamı tarih boyunca toplumsal kabullerle, güç ilişkileriyle ve başkalarının bakışıyla şekilleniyor. Bugün ise bu anlam çok daha parçalı ve değişken.
Peki De Botton’ın 2004’te bu kaygılara karşı felsefeden sanata, siyasete, dine (Hristiyanlığa) ve bohemyaya uzanan geniş bir yelpazede sunduğu çözümler bugün de geçerli mi? Statünün bu kadar dağıldığı, ölçütlerin bu denli hızla yer değiştirdiği bir dünyada o reçetelerin ne kadarı hâlâ işe yarıyor, ne kadarının yerine yenisi gerekiyor? Bunu tartışmak için De Botton’ın kolları sıvaması, yeni endişelere yeni çözüm başlıkları araması şart: Kaynağı sorgulanmayan zenginlik, influencer statüsü, bitmek bilmeyen kendini geliştirme baskısı… Alain de Botton bize bir iyilik edip Statü Endişesi 2‘yi kaleme almalı. Ancak neredeyse anksiyeteyle dönen bir dünyada bu genişletilmiş tespitler ve güncel çözüm önerileri dikkatsizlik çağında okunur mu, yoksa onları kısa videolarla mı anlatmak gerekir; işte bunu da masaya yatırmak gerekiyor, göreceğiz.



İlgili okura not: Alain de Botton, 2008 yılında kurucusu olduğu The School of Life (Hayat Okulu) çatısı altında modern insanın özgüven, kariyer ve statü kaynaklı kaygılarına yönelik kitaplar yayımlamaya ve kısa videolar üretmeye devam ediyor. Projenin İngilizce ana kitabı The School of Life: An Emotional Education (2019) ile Türkçe Hayat Okulu serisi (Artemis Yayınları) bu güncel arayışın öne çıkan örnekleri arasında yer alıyor.







