Amerika Birleşik Devletleri (ABD) ile Rusya arasında nükleer silahları sınırlayan son bağlayıcı anlaşma Yeni START’ın (Stratejik Silahların Azaltılması Antlaşması) süresi doldu. Birleşmiş Milletler’den (BM) “uluslararası güvenlik için kritik bir eşik” uyarısı gelirken, uzmanlar dünyayı yeni ve daha kontrolsüz bir nükleer silahlanma döneminin beklediği görüşünde. Peki Yeni START’ın sona ermesi ne anlama geliyor, risk nerede büyüyor?
Dünyanın en büyük iki nükleer gücü olan ABD ve Rusya arasındaki son nükleer silah kontrol mekanizması olan Yeni START (Stratejik Silahların Azaltılması Antlaşması) 5 Şubat 2026 itibarıyla sona erdi. Böylece Washington ile Moskova arasında Soğuk Savaş’ın ardından inşa edilen nükleer silah kontrol mimarisinden geriye hiçbir bağlayıcı anlaşma kalmadı.
2010 yılında imzalanan ve nükleer bir felaketi önlemek adına kritik öneme sahip olan bu antlaşmanın devreden çıkması, BM tarafından “vahim bir an” olarak nitelendirildi.
Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri António Guterres, anlaşmanın sona ermesini “uluslararası barış ve güvenlik açısından son derece vahim bir an” olarak nitelendirdi. Guterres, ABD ve Rusya’ya gecikmeden yeni bir çerçeve üzerinde müzakere çağrısı yaptı.
Denetim mekanizması çöktü
Yeni START, her iki ülkenin nükleer başlık sayısını bin 500 ile sınırlandırırken, denetimler ve veri transferi gibi şeffaflık önlemlerini de beraberinde getiriyordu. Antlaşmanın sona ermesiyle birlikte, dünya nükleer stoklarının yüzde 90’ına sahip olan bu iki gücün cephanelikleri üzerinde artık hiçbir bağlayıcı sınır kalmamış oldu.
Guterres, nükleer silah kullanım riskinin son on yılların en yüksek seviyesine çıktığı uyarısında bulunurken; tarafları vakit kaybetmeden yeni bir anlaşma yapmaya çağırdı.
Taraflar ne diyor?
Rusya, 24 Şubat 2022’de Ukrayna’yı işgal etmesinin ardından anlaşmayı askıya almıştı ancak tarafların büyük ölçüde kurallara uymaya devam ettiği düşünülüyordu. Sürecin sona ermesiyle birlikte Moskova, artık hiçbir yükümlülüğünün kalmadığını açıkladı.
Rusya Dışişleri Bakanlığı, “mevcut koşullarda tarafların anlaşma hükümleriyle bağlı olmadığını” duyururken, “ulusal güvenliği tehdit eden gelişmelere karşı askeri-teknik adımlar atılabileceği” mesajını verdi.
ABD’den gelen açıklamalar ise daha kayıtsız. Başkan Donald Trump geçtiğimiz ay New York Times’a verdiği demeçte, “Süresi dolarsa dolar. Daha iyisini yaparız” demişti.
Yeni bir silahlanma yarışı başladı mı?
Kısa cevap, evet.
ABD ve Rusya nükleer kuvvetlerini modernize ediyor, Çin ise hızla cephaneliğini büyütüyor.
İngiltere merkezli RUSI’dan nükleer politika uzmanı Darya Dolzikova’ya göre her iki gücü de kapasiteyi artırmaya iten dinamikler mevcut. Trump’ın “Altın Kubbe” füze savunma sistemi planı, Moskova’da ciddi kaygı ve endişe yaratıyor.
Rusya ise buna karşılık yeni silahlar geliştiriyor. “Poseidon” ile “Burevestnik” füzesi gibi yeni nesil silah teknolojileri, klasik denetim antlaşmalarının kapsamını aşıyor.
Çin, İngiltere, Fransa: Diğer ülkelerde durum ne?
Washington gelecekte yapılacak herhangi bir silah kontrol anlaşmasına Çin’in de dahil edilmesi konusunda ısrarcı. Almanya Dışişleri Bakanı Johann Wadephul da bu görüşü destekleyerek, Pekin’in “sözle değil, somut adımlarla” çok taraflılığa bağlılığını göstermesi gerektiğini söyledi.
Rusya tarafı ise anlaşmaya Fransa ve İngiltere’nin de dahil edilmesini söylüyor.
Bu kadar ülkenin işin içine girmesi, müzakereleri daha karmaşık bir hale getiriyor.
Yeni START neydi?
Yeni START (Yeni Stratejik Silahların Azaltılması Anlaşması), ABD ile Rusya arasında 2010 yılında imzalanan ve 1991 tarihli ilk START anlaşmasının devamı niteliğini taşıyan bir silah kontrol anlaşması.
Anlaşma, tarafların konuşlandırılmış stratejik nükleer başlık sayısını bin 500, fırlatma sistemlerini ise 700 ile sınırlandırıyordu. Düzenli veri paylaşımı, karşılıklı bildirimler ve yerinde denetimler de iki ülke arasında şeffaflık göstergesiydi.
Yeni START, Soğuk Savaş’ın ardından dünyanın iki süper gücü arasında yürürlükte kalan son bağlayıcı nükleer silah kontrol anlaşmasıydı.
Daha önce sona eren Orta Menzilli Nükleer Kuvvetler (INF), Açık Semalar ve Avrupa’da Konvansiyonel Silahlı Kuvvetler (CFE) antlaşmalarının ardından Yeni START’ın da tarih olması, küresel güvenlik açısından endişe verici bir gelişme olarak değerlendiriliyor.
Kaynak: BBC
Derleyen: Leyla Özgecan Kebabcı
