Rivayet Muhtelif’in bu bölümünde Akademisyen Murat Birdal Osmanlı İmparatorluğu’nun 19. yüzyılda artan dış borçluluğu, bu borçların nedenleri, Duyun-u Umumiye’nin (Genel Borçlar İdaresi) kurulmasıyla ortaya çıkan ekonomik ve toplumsal etkileri ve bunun Türkiye üzerindeki etkilerini Hilmi Halıcıoğlu’na değerlendirdi.
Akademisyen Murat Birdal, Osmanlı’nın borçlanma kökeninin 16. yüzyıldan itibaren değişen savaş teknolojisine ve devlet yapısına bağlı olduğunu söyledi. Ateşli silahların yaygınlaşmasıyla birlikte merkezî orduların kurulması gerektiğini belirten Birdal, bunun devletin mali yapısını da etkilediğini söyledi. Birdal, “Merkezî bir orduyu finanse etmek için güçlü bir bütçe gerekiyor. Osmanlı bu ihtiyacı karşılamak için iltizam ve mâlikâne gibi gelir sistemlerine yöneldi ancak bunlar da zamanla yetersiz kaldı” dedi.
Kâğıt para ve enflasyon deneyimi
Osmanlı maliyesinin gelir yaratmak için başvurduğu yöntemlerden biri olan kaime adı verilen kâğıt para uygulamasının sonuç vermediğini söyleyen Birdal, kâğıt para basımının kısa vadede kolay bir finansman aracı gibi göründüğünü ancak enflasyon ve güven kaybına yol açtığını belirterek “Kayme kabul edilmeyince halkın güvenini sağlamak için dönem dönem Beyazıt Meydanı’nda toplatılıp imha ediliyordu” dedi.
Düyun-u Umumiye’nin etkisi
Osmanlı’nın dış borçlanmasının 1854’te Kırım Savaşı ile hızlandığını belirten Birdal, alınan borçların büyük bölümünün üretken yatırımlara yönelmediğini söyledi.
Birdal, “Borçların çoğu savaş harcamaları veya bütçe açıklarını kapatmak için alındı. Üretken yatırımlara yönelmediği için borcun geri dönüşü olmadı ve borçlar yeni borçlarla çevrilmeye çalışıldı” dedi.
1870’lerin ortasında uluslararası finans piyasalarında yaşanan kriz de Osmanlı’yı zor durumda bıraktı. Sonunda 1875’te borçların ödenemeyeceği ilan edildi ve süreç 1881’de Düyun-u Umumiye İdaresi’nin kurulmasına kadar ilerledi.
1881’de kurulan Düyun-u Umumiye’nin Osmanlı maliyesinin önemli gelir kaynaklarını kontrol altına aldığını; tütün, tuz, damga ve alkol vergileri gibi gelirlerin bu kurum tarafından toplandığını söyleyen Murat Birdal, “Bir noktada Osmanlı maliyesinin gelirlerinin yarısından fazlası Düyun-u Umumiye’nin kontrolüne geçti” dedi.
Birdal, kuruma bağlı olarak kurulan reji idaresinin özellikle tütün üretimi ve ticaretinde büyük toplumsal tepkilere yol açtığını, kaçakçılıkla mücadele adı altında köylülerle sık sık çatışmalar yaşandığını ve kurumun halk arasında ciddi bir antipati oluşturduğunu söyledi.
