Sağduyu’nun bu bölümünde araştırmacı yazar Saro Dadyan, Osmanlı İmparatorluğu’ndaki Tanzimat ve Islahat dönemini, eşit vatandaşlık kavramının ortaya çıkışını ve bu süreçte Ermeni cemaatinden çıkan entelektüellerin ve aydınların Birinci Meşrutiyet’e kadar olan faaliyetlerini Tarık Çelenk’e değerlendirdi.
Videonun özeti
- Saro Dadyan, Osmanlı İmparatorluğu’ndaki reform sürecinin sadece dış baskılarla değil, iç sorunlarla da ilgili olduğunu belirtti.
- Ermeni toplumu, reform süreçlerine önemli katkılarda bulundu; ancak bazı kesimler bu süreçten zarar gördü.
- Dadyan, Avrupa’daki eğitim alan Osmanlı öğrencilerinin reform çalışmalarına geri döndüklerinde katkı sağladığını ifade etti.
- San Lazzaro Adası’ndaki Mkhitaristler, Katolik Ermenilerin dil ve kültürel kimliğini korumak için önemli bir eğitim kurumu oluşturdu.
- Osmanlı’nın Batı ile etkileşimi, gayrimüslim cemaatlerde entelektüel dönüşüm yarattı ve Ermeni aydınlar önemli roller üstlendi.
Araştırmacı yazar Saro Dadyan 19. yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu’nda başlayan reform sürecini anlattı. Dadyan, reformların yalnızca dış baskının sonucu olmadığını söyledi. Osmanlı’nın ciddi bir dağılma tehlikesiyle karşı karşıya olduğunu belirten Dadyan, “Devlet, son 100-150 yılda hukuka uymadığı için gücünü kaybettiğini düşündü” dedi.
Osmanlı Ermenilerinde entelektüel gelişim
Dadyan, gayrimüslim cemaatlerin reform sürecindeki rolünde özellikle Ermeni toplumunun önemli katkılar sunduğunu söyledi. Ancak reformların bazı kesimler tarafından olumsuz karşılandığını belirten Saro Dadyan, “Ermeni sınıfı en büyük gelir kaynaklarını kaybettiği için bu süreçten zarar gördü” dedi.
Osmanlı’nın Avrupa’ya gönderdiği öğrencilerin özellikle Fransa’da eğitim aldığını söyleyen Dadyan, Avrupa’daki siyasal gelişmelerin bu gençler üzerinde etkili olduğunu ifade etti. Yazar, bu gençlerin Osmanlı’ya döndükten sonra reform çalışmalarına katkı sunduğunu belirtti. Dadyan, Ermeni cemaati içinde anayasal bir düzen kurulduğunu, 1863 tarihli Ermeni Nizamnamesi ile temsil esasına dayalı bir yönetim oluşturulduğunu da sözlerine ekledi.
San Lazzaro Adası ve Mkhitaristler
Dadyan, 18. yüzyıldan itibaren Katolik Ermeniler arasında bir mezhep değiştirme hareketi yaşandığı bilgisini verdi. Sivaslı Mkhitar’ın milli kimliği ve Ermeniceyi koruyarak Katolikleşmeyi savunan bir rahip olarak 1721’de Avrupa’ya kaçtığını belirten Dadyan, orada Papa’nın desteği ile Venedik’teki San Lazzaro Adası’nda bir manastır kurduğunu söyledi. Dadyan, bu manastırın Ermeni dili, edebiyatı ve tarihi üzerine çalışan önemli bir eğitim kurumu olduğunu belirtti:
“Osmanlı devleti de bu adayı destekledi. Napolyon işgalinde dahi Osmanlı koruması altında kalarak kapanmaktan kurtuldu. İlk Türkçe tiyatro oyunları ve Vartan Paşa’nın ‘Akabi Hikayesi’ adlı ilk Türkçe romanı burada ortaya çıktı. San Lazzaro’dan mezun olan veya eğitim alan birçok Ermeni aydını, Osmanlı entelektüel hayatına önemli katkılarda bulundu.”
Tanzimat ve Islahat döneminde, Osmanlı İmparatorluğu’nun Batı’yla olan etkileşiminin, gayrimüslim cemaatlerde entelektüel dönüşüm yarattığını söyleyen Dadyan, “Bu dönemde ortaya çıkan Ermeni aydınları, cemaatlerinin modernleşmesine ve Osmanlı siyasal hayatına aktif olarak katılmış, Birinci Meşrutiyet’e giden yolda önemli roller üstlenmişlerdir” dedi.
