Bir düşünce geleneği bir medeniyeti gerçekten yıkabilir mi? Yoksa medeniyetler, kendi içlerindeki çelişkileri teşhis eden düşünürleri suçlayarak asıl hastalıklarını mı gizlerler?
Frankfurt Okulu hakkında son yıllarda giderek yaygınlaşan sert bir iddia var: Batı medeniyetinin bugün yaşadığı kültürel çözülmenin entelektüel temellerini, 1923’te Frankfurt’ta kurulan Toplumsal Araştırmalar Enstitüsü attı.
İddia cazip. Çünkü hikâyenin kötü adamları çok ünlü: Horkheimer, Adorno, Marcuse, Fromm. Ardından Foucault, Derrida ve postmodernizm geliyor. Sonunda susturulmuş üniversiteler, kimlik siyaseti, totaliter ideolojiler ve rejimler, “cancel culture”*, ifade özgürlüğünün daralması ve geçmişinden utanan bir Batı ortaya çıkıyor.
Fakat mesele bu kadar basit değil.
Frankfurt Okulu’nu anlamak için onu ne şeytanlaştırmak ne de kutsamak gerekir. Soru şu: Frankfurt Okulu, Batı medeniyetini mi tahrip etti, yoksa Batı’nın kendi kendisini tahrip edebilecek özelliklerini herkesten önce mi gördü ve söyledi?
Belki daha da önemlisi: Eleştiri, ne zaman özgürleştirici olmaktan çıkıp bir medeniyetin kendisine karşı kullandığı silaha dönüşür?
Auschwitz’den sonra akıl
Frankfurt Okulu sıradan bir Marksist düşünce çevresi değildi. Onun temel problemi kapitalizmden daha büyüktü. Avrupa Aydınlanma yaşamıştı. Bilimi geliştirmişti. Üniversiteler kurmuştu. Hukuk devletini yaratmıştı. Bach’ı, Goethe’yi, Kant’ı, Beethoven’ı yetiştirmişti. Ve aynı Avrupa Auschwitz’i üretmişti; faşizmi ve komünizmi yaratmıştı.
Horkheimer ve Adorno’nun Aydınlanmanın Diyalektiği’ndeki büyük sorusu buradan doğdu: Nasıl oldu da insanı hurafeden kurtarması beklenen akıl, insanın sistematik biçimde yok edilmesine hizmet edebildi?
Onların cevabı rahatsız ediciydi: Sorun yalnızca aklın kötü insanlar tarafından kötü amaçlarla kullanılması değildi. Modern aklın kendi içinde bir tehlike bulunuyordu: Dünyayı hesaplanabilir, yönetilebilir ve denetlenebilir nesnelere dönüştüren araçsal akıl. İnsan da sonunda bu sistemin nesnesine dönüşebilirdi, dönüştürülüyordu.
Bu teşhis bütünüyle saçma değildi.
Modern bürokrasi gerçekten de milyonlarca insanı isimlerden dosya numaralarına çevirebilir. Teknoloji insanı özgürleştirebildiği gibi göz altına alabilir. Bilim hayat kurtarabildiği gibi öldürme teknolojisini de geliştirebilir. Geliştiriyor da…
Frankfurt Okulu’nun büyük başarısı burada yatıyordu: İlerlemenin otomatik olarak ahlâk üretmediğini gördü.
Fakat büyük hatası da aynı noktada başladı. Çünkü aklın patolojisini teşhis ederken zaman zaman aklın kendisine yönelik kuşkuya yaklaştı. Oysa Auschwitz’in alternatifi daha az akıl değil, aklın ahlâk ve hukuk tarafından sınırlandırılmasıydı.
Bilimin alternatifi bilimden şüphe etmek değil, bilimin hangi amaçlara hizmet ettiğini sorgulamaktı.
Modernitenin alternatifi moderniteden vazgeçmek değil, modernitenin kendi kendisini düzeltebilmesini sağlayacak kurumları güçlendirmekti.
Bu ayrım son derece önemli, çünkü eleştiri ile reddiye aynı şey değil.
Muhalif artık yanlış değil, hasta
Frankfurt Okulu’nun en tartışmalı miraslarından biri otoriter kişilik üzerine yaptığı çalışmalar oldu. Adorno ve arkadaşları faşizmin yalnızca siyasal kurumlarda değil, kişilik yapılarında da kökleri bulunduğunu sezinleyip, araştırdılar.
Otoriteye aşırı itaat, katı hiyerarşi anlayışı, dış gruplara düşmanlık ve dogmatizm gibi özelliklerle antidemokratik eğilimler arasında ilişki aradılar.
Araştırmanın amacı anlaşılabilir: Avrupa henüz faşizmin enkazından çıkmıştı. Fakat burada modern siyasetin son derece tehlikeli bir kapısı da aralandı: Siyasi görüşün psikolojik teşhise dönüştürülmesi.
Bu gerçekleştiğinde rakibiniz artık yanlış düşünen biri değildir. Sorunlu biridir.
Onunla tartışmazsınız. Ona açıklarsınız, hatta gerekirse tedavi edersiniz. Böylece siyasetin dili değişir. “Senin düşüncen yanlış” demek yerine: “Sen neden böyle düşünüyorsun?” diye sorarsınız.
İlk bakışta daha bilimsel görünen bu yaklaşım aslında demokratik eşitliği aşındırabilir. Çünkü konuşanlardan biri kendisini hekim, diğerini hasta konumuna yerleştirmiştir. Demokrasi ise çok daha mütevazı bir varsayıma dayanır: Karşındaki insan yanlış düşünüyor olabilir; fakat sen de yanlış düşünüyor olabilirsin. Bu nedenle demokrasi psikolojik teşhisten çok tartışmaya ihtiyaç duyar.
Marcuse’nin büyük paradoksu
Herbert Marcuse bu problemi daha ileri götürdü. 1965 tarihli “Baskıcı Hoşgörü” (Repressive Tolerance) metninde liberal hoşgörü anlayışını sorguladı. Her fikre eşit biçimde söz hakkı vermenin mevcut güç ilişkilerini koruyabileceğini savunuyordu.
Ancak, bu düşüncenin arkasında gerçek bir problem var: Propaganda ile hakikat gerçekten aynı şey değil. Irkçılıkla insan hakları arasında ahlaki simetri kurulamaz. Demokrasi kendi düşmanlarına karşı tamamen savunmasız olmak zorunda değildir.
Fakat Marcuse’nin çözümü daha tehlikeli bir soruyu doğuruyordu: Hangi düşüncenin baskıcı olduğuna kim karar verecek?
İşte 20. yüzyılın sonunda başlayan, 21. yüzyılda dijital platformlara kadar uzanan tartışmanın özü budur.
Eğer bazı düşünceler “zararlı” oldukları gerekçesiyle dolaşımdan çıkarılabiliyorsa, önce bir hakikat hakemine ihtiyacımız vardır.
Peki hakem kim olacak?
Devlet mi?
Üniversite mi?
Uzmanlar mı?
Medya mı?
Teknoloji şirketleri mi?
Algoritmalar mı?
Her çağ, kendi sansürcüsünü “hakikatin koruyucusu” olarak sunabilir. Bu nedenle liberal demokrasinin en rahatsız edici fakat en değerli ilkelerinden biri şudur: İfade özgürlüğü esas olarak hoşumuza giden düşünceler için değil, yanlış olduğuna inandığımız düşünceler için gereklidir.
Frankfurt’tan Paris’e
Burada hikâyenin ikinci perdesi başlar. Frankfurt Okulu ile Foucault, Derrida veya Deleuze aynı düşünce geleneğinin üyeleri değildir. Aralarında ciddi felsefi ayrılıklar vardır. Onları tek bir örgütlü proje gibi göstermek tarihsel olarak yanıltıcıdır. Ama aralarında bir entelektüel akrabalık kurulabilir: Modern toplumun görünürde tarafsız kurumlarının ardındaki güç ilişkilerine duyulan kuşku.
Foucault bunu özellikle bilgi ve iktidar ilişkisi üzerinden geliştirdi. Derrida metinlerin içinde saklı hiyerarşileri sorguladı. Böylece eleştiri yalnızca kapitalizme veya devlete yönelmedi.
Dil eleştirildi.
Kimlik eleştirildi.
Cinsiyet eleştirildi.
Aile eleştirildi.
Bilgi üretimi eleştirildi.
‘Normal’ kavramı eleştirildi.
Batı’nın kendi evrensellik iddiası eleştirildi.
Bunların önemli bir kısmı gerekliydi. Çünkü her gelenek masum değildir.
Her otorite meşru değildir.
Her aile koruyucu değildir.
Her bilimsel kurum tarafsız değildir.
Her milliyetçilik demokratik değildir.
Her “normal” tanımı doğal değildir.
Fakat eleştirel düşüncenin içinde zamanla başka bir tehlike büyüdü: Şüphe yöntem olmaktan çıkıp dünya görüşüne dönüşebiliyordu.
O zaman insan artık iktidarın bulunduğu yerleri araştırmayabilir çünkü, her yerde iktidar görür. Hakikatin nasıl çarpıtıldığını araştırmaz. Hakikatin kendisini bir iktidar iddiası saymaya başlar. Geleneğin hangi unsurlarının baskıcı olduğunu sormaz. Geleneğin kendisini baskı olarak görür. İşte burada eleştiri özgürleştirici niteliğini kaybedebilir.
Modern eleştirel düşüncenin en büyük açmazlarından biri şudur: Bir kurumu meşruiyet krizine sokmak, yerine daha iyi bir kurum kurmaktan çok daha kolaydır.
Aileyi eleştirebilirsiniz. Pekiyi çocuk bakımını, aidiyeti, kuşaklar arası dayanışmayı hangi kurum sağlayacak?
Ulus-devleti eleştirebilirsiniz. Pekiyi, demokratik sorumluluğun sınırlarını nerede çizeceksiniz?
Dini eleştirebilirsiniz. Pekiyi anlam, ölüm ve ahlaki yükümlülük sorularını hangi kurum karşılayacak?
Üniversitenin otoritesini eleştirebilirsiniz. Pekiyi güvenilir bilgi ile saçmalığı nasıl ayıracaksınız?
Gelenekleri eleştirebilirsiniz. Pekiyi kuşakların biriktirdiği tecrübeyi gelecek kuşaklara nasıl aktaracaksınız?
Yıkımın teorisi olabilir. Fakat toplum yalnız teoriyle yaşayamaz.
Toplum kurum ister.
Norm ister.
Güven ister.
Hafıza ister.
Aktarım ister.
Medeniyetin üç sermayesi
Belki Frankfurt Okulu tartışmasını daha verimli bir yere buradan taşıyabiliriz: Bir medeniyet yalnız binalardan, teknolojiden ve ekonomik üretimden oluşmaz.
Üç görünmez sermayeye ihtiyaç duyar: Epistemik sermaye: Hakikatin araştırılabileceğine duyulan güven.
Ahlaki sermaye: Bazı davranışların çıkarımızdan bağımsız olarak doğru veya yanlış olduğuna ilişkin ortak kanaat.
Kültürel sermaye: Geçmişten geleceğe aktarılmaya değer bir miras bulunduğu inancı. Bunların herhangi biri çöktüğünde toplum ciddi bir sorunla karşılaşır.
Hakikat yalnızca “anlatı” olursa yalanla gerçeği ayırmak zorlaşır.
Ahlâk yalnızca güç ilişkilerinin ürünü sayılırsa adaletsizliği hangi evrensel ölçütle eleştireceğimiz belirsizleşir.
Kültürel Miras yalnızca baskının kalıntısı olarak görülürse yeni kuşaklara ne aktaracağımızı bilemeyiz.
Muhafazakârların da cevaplaması gereken bir soru var
“Geleneği koruyalım” demek tek başına hiçbir şeyi çözmez.
Hangi gelenek?
Kölelik de gelenekti.
Kadınların siyasal haklardan dışlanması da.
Irk ayrımcılığı da.
Çocuk işçiliği de.
Mutlak monarşi de.
Dolayısıyla “atalarımızdan kaldı” bir kurumun meşruiyeti için yeterli değildir.
Frankfurt Okulu’nun hâlâ değerli olan uyarısı tam burada karşımıza çıkar: Otorite kendisini gerekçelendirmek ve meşruiyetini kanıtlamak zorundadır. Fakat eleştirel teorinin de cevaplaması gereken karşı soru vardır: Eleştiri de kendisini gerekçelendirmek zorundadır! Çünkü, bir şeyi ortadan kaldırmak isteyen, yerine ne koyacağını söylemek zorundadır.
İşte 21. yüzyılın ihtiyacı belki tam olarak budur:
Ne kör muhafazakârlık.
Ne sürekli dekonstrüksiyon**
Eleştirel inşa.
Yıkmak değil, ayıklamak.
Medeniyetler iki tür insanla yaşayamaz:
Birincisi geçmişteki her şeyi kutsal sayanlar. İkincisi geçmişten gelen her şeyi suçlu sayanlardır. Birincisi toplumu dondurur. İkincisi toplumun hafızasını yok eder.
Olgun medeniyet üçüncü yolu bulur: Ayıklar. İyi olanı korur. Kötü olanı değiştirir. İşe yaramayanı terk eder. Yeni olanı dener. İşe yarayan yeniliği geleneğine ekler.
Böylece gelenek müzeye dönüşmez. Yaşayan bir organizma olur.
Belki Frankfurt Okulu’nun yüz yıllık serüveninden çıkarılabilecek en önemli ders de budur. Sorun eleştiri değildir. Eleştirisiz toplum dogmanın kölesi olur. Fakat inşa yeteneğini kaybetmiş eleştiri de nihilizme*** dönüşür.
Bir medeniyet yalnız kendisini sorgulayabildiği için büyük değildir. Kendisini sorguladıktan sonra yeniden kurabildiği için büyüktür.
Aydınlanmanın gerçek mirası da belki budur: Akla tapmak değil, aklı kullanmak.
Geleneği kutsamak değil, ondan öğrenmek.
Otoriteye boyun eğmek değil, meşru otorite kurmak.
Hakikate sahip olduğunu sanmak değil, hakikati aramaktan vazgeçmemek. Ve sonunda bütün büyük düşünce tartışmalarının önüne gelen o basit fakat acımasız soruyu sormak:
Peki, sen ne inşa ediyorsun? Bu gereklidir çünkü eleştirmek entelektüel bir yetenektir. Ama medeniyet kurmak başka bir şeydir. Medeniyet, neyi yıktığınızla değil, yıktığınızın yerine ne koyabildiğinizle ölçülür.
_______
*Cancel culture” (iptal kültürü), yanlış, saldırgan veya kabul edilemez görülen söz ve davranışlar nedeniyle kişilerin kamusal olarak dışlanması ve itibarsızlaştırılması pratiğidir.
Bir düşünce akımından çok, özellikle sosyal medya çağında güçlenen bir toplumsal yaptırım biçimidir.
Savunanlar bunu hesap verebilirlik olarak görür; eleştirenler ise tartışma yerine susturmayı ve cezalandırmayı teşvik ettiğini söyler.
Temel sorun şudur: Yanlış fikirle mücadele mi ediyoruz, yoksa o fikri söyleyen kişiyi kamusal alandan mı siliyoruz?
**Dekonstrüksiyon (veya Türkçe adıyla yapısöküm), Fransız filozof Jacques Derrida tarafından ortaya atılan, bir metnin, kavramın veya düşünce sisteminin içindeki gizli varsayımları ve çelişkileri ortaya çıkarmak için onu parçalarına ayırma yöntemidir. Kelime anlamı olarak “yapıyı bozma” veya “çözme” demektir; ancak buradaki amaç tamamen yok etmek değil, sistemin nasıl kurulduğunu anlamaktır
***Nihilizm (Türkçe adıyla hiççilik), hayatın nesnel bir anlamı, amacı, mutlak bir doğrusu veya değer kaynağı olmadığını savunan felsefi akımdır.
Latince “hiç” anlamına gelen “nihil” kelimesinden türetilmiştir. Nihilizm, insanlığın yüzyıllar boyunca sarsılmaz kabul ettiği din, ahlak, otorite ve gelenek gibi tüm değer sistemlerini radikal bir şekilde reddeder.
