İran’ı 37 yıldır yöneten dini lider Ayetullah Ali Hamaney’in öldürülmesinin ardından gözler Tahran’daki halefiyet sürecine çevrildi. İran Anayasası’na göre yeni dini lideri 88 üyeli Uzmanlar Meclisi seçecek. Ancak savaş ortamında sürecin nasıl işleyeceği ve kimin öne çıkacağı belirsiz. Peki Hamaney’in halefi kim olabilir?
Yaklaşık 37 yıldır İran’ın en üst siyasi ve dini otoritesi olan Ayetullah Ali Hamaney’in öldürülmesi, İslam Cumhuriyeti’nin en kritik kurumsal mekanizmasını harekete geçirdi.
İran Anayasası’na göre “Rehber” olarak adlandırılan dini liderin yerine geçecek isim, Uzmanlar Meclisi tarafından belirlenecek. Ancak hem iç siyasi dengeler hem de devam eden askeri gerilim, süreci karmaşık hale getiriyor.
İran’da yeni dini lider nasıl seçilecek?
İran Anayasası’nın 107. maddesine göre dini lider, 88 din âliminden oluşan Uzmanlar Meclisi (Meclis-i Hubregan) tarafından seçiliyor.
Meclis üyeleri sekiz yılda bir halk tarafından seçilse de adaylar önce Anayasayı Koruyucular Konseyi’nin onayından geçiyor. Bu konseyin yarısını doğrudan dini lider atadığı için sistem kendi içinde kapalı bir dengeye dayanıyor.
Yeni liderin seçilebilmesi için üyelerin üçte ikisinin oyunu alması gerekiyor. Anayasanın 111. maddesine göre liderin ölümü halinde Uzmanlar Meclisi “en kısa sürede” toplanarak yeni ismi belirlemek zorunda. Ancak İran’ın ABD ve İsrail saldırıları altında olduğu bir dönemde meclisin güvenli şekilde toplanıp toplanamayacağı soru işareti.
Bu süreçte geçici olarak Cumhurbaşkanı, Yargı Erki Başkanı ve Anayasayı Koruyucular Konseyi’nden bir fıkıh üyesinden oluşan üçlü bir konsey liderlik yetkilerini üstleniyor.
Dini liderin yetkileri neden kritik?
Anayasanın 110. maddesi dini lideri devletin tüm mekanizmalarının üzerinde konumlandırıyor.
Silahlı kuvvetlerin başkomutanlığı, savaş ve barış ilanı, üst düzey yargı ve askeri atamalar, Cumhurbaşkanını görevden alma, genel af yetkisi ve devlet politikalarının belirlenmesi gibi geniş yetkiler dini liderde toplanıyor.
Hamaney’in halefi kim olacak? Olası adaylar kimler?
Mücteba Hamaney (56)
Ali Hamaney’in ikinci oğlu olan Mücteba Hamaney’in perde arkasında güçlü bir etkiye sahip olduğu biliniyor.
Devrim Muhafızları ve Besic milisleriyle yakın ilişkileri olduğu belirtiliyor. Ancak İran’da babadan oğula liderlik devri monarşik bir görüntü vereceği için Şii dini çevrelerde tepkiyle karşılanabilir. Ayrıca Mücteba Hamaney üst düzey bir din âlimi değil ve resmi bir görevi bulunmuyor.
Ali Rıza Arafi (67)
Uzmanlar Meclisi Başkan Yardımcısı olan Arafi, aynı zamanda Anayasayı Koruyucular Konseyi üyesi ve İran’daki medrese sisteminin başında.
Bürokratik yetkinliğiyle biliniyor ve Hamaney’in kendisine güvendiği isimlerden biri olarak gösteriliyor. Ancak güvenlik aygıtıyla güçlü bağlara sahip olmaması dezavantaj olabilir.
Muhammed Mehdi Mirbagheri (60’lı yaşlarda)
Uzmanlar Meclisi üyesi olan Mirbagheri, muhafazakâr kanadın en sert isimlerinden biri.
Batı karşıtı söylemleri ve ideolojik çizgisiyle tanınıyor. Kum’daki İslam Bilimleri Akademisi’nin başında bulunuyor.
Hasan Humeyni (50’li yaşlarda)
Ayetullah Ruhullah Humeyni’nin torunu.
Sembolik ve tarihsel meşruiyeti yüksek olsa da rejimin güvenlik elitleriyle güçlü bağlara sahip değil. 2016’da Uzmanlar Meclisi seçimlerine katılması engellenmişti.
Reformistlere görece daha yakın bir profil çiziyor.
Haşim Hüseyni Buşehri (60’lı yaşların sonu)
Uzmanlar Meclisi Birinci Başkan Yardımcısı.
Halefiyet sürecini yönetecek kurumsal yapının merkezinde yer alıyor. Hamaney’e yakın olduğu bilinse de kamuoyunda düşük profilli bir isim.
Uzmanlara göre, sistem büyük ihtimalle reformist eğilimli din adamlarını dışarıda bırakarak daha muhafazakâr ve güvenlik aygıtıyla uyumlu bir ismi tercih edebilir.
ABD Merkezi İstihbarat Teşkilatı’nın (CIA), ABD ve İsrail saldırıları öncesinde hazırladığı değerlendirmelerde, Hamaney’in öldürülmesi halinde yerine İran Devrim Muhafızları Ordusu’ndan sertlik yanlısı isimlerin gelebileceği öngörüldü.
Reuters’ın iki istihbarat kaynağına dayandırdığı haberine göre CIA, son iki haftada hazırladığı analizlerde ABD müdahalesi sonrasında İran’da hangi senaryoların ortaya çıkabileceğini ve askeri operasyonun rejim değişikliğini tetikleyip tetikleyemeyeceğini değerlendirdi. IRGC içinden isimlerin iktidarı devralması, masadaki olası senaryolardan biri olarak öne çıktı.
Bir başka kaynak, Devrim Muhafızları’nın yönetimi ele geçirmesinin ihtimaller arasında bulunduğunu söyledi.
