“İktidar yozlaştırır; mutlak iktidar ise mutlak yozlaştırır.” -Lord Acton-
Geçtiğimiz günlerde kaleme aldığım “İran Değil, İslamcı Aklın Krizi” başlıklı yazıda, İslamcı düşüncenin son yıllarda yaşadığı zihinsel daralmaya dikkat çekmiş; özellikle İran tartışmaları üzerinden yürüyen polemiklerin daha derin bir sorunun işareti olduğunu vurgulamıştım. Mezhep kimliklerinin ve devlet reflekslerinin giderek evrensel adalet perspektifinin önüne geçmesi, yalnızca güncel politik tartışmaların değil, aynı zamanda daha geniş bir düşünsel dönüşümün göstergesidir.
Bu noktada daha temel bir soru ortaya çıkmaktadır: İslamcı düşünce nasıl oldu da bu noktaya geldi?
Modern İslamcılık başlangıçta sivil bir itiraz ve ahlaki eleştiri hareketi olarak ortaya çıkmıştı. Ancak bugün birçok ülkede devlet merkezli bir siyasal forma dönüşmüş görünmektedir.
Sivil bir itiraz olarak İslamcılık
Modern İslamcılık 19. yüzyılın sonlarından itibaren ortaya çıkan bir düşünsel uyanışın ürünüdür. Cemaleddin Afgani, Muhammed Abduh ve Reşid Rıza gibi düşünürler, Müslüman toplumların Batı karşısındaki gerilemesini sorgularken aynı zamanda sömürgeci tahakküme karşı entelektüel bir direniş geliştirmeye çalıştılar.
Bu ilk kuşak için İslamcılık, öncelikle bir medeniyet muhasebesi anlamına geliyordu. Amaç, Müslüman toplumların kendi entelektüel kaynaklarını yeniden keşfetmeleri ve modern dünyanın meydan okumalarına kendi düşünsel birikimleriyle cevap verebilmeleriydi. Dolayısıyla İslamcılık başlangıçta bir iktidar projesinden çok, toplumsal ve kültürel bir yeniden düşünme çağrısı niteliği taşıyordu.
20. yüzyılın ortalarından itibaren Hasan el-Benna, Seyyid Kutub ve Ebu’l Ala Mevdudi gibi isimlerle birlikte İslamcılık daha örgütlü bir siyasi hareket hâline geldi. Ancak bu dönemde bile İslamcı hareketlerin önemli bir özelliği vardı: devlet karşısında eleştirel ve muhalif bir konumda durmaları.
Birçok ülkede otoriter rejimlere karşı gelişen İslamcı hareketler, devletin baskıcı yapısına karşı toplumsal bir itiraz dili geliştirmişti. Bu nedenle İslamcılık uzun süre boyunca sivil toplumun içinden yükselen eleştirel bir hareket olarak algılandı.
İktidar deneyimi ve zihinsel dönüşüm
20. yüzyılın son çeyreğinden itibaren bu tablo önemli ölçüde değişmeye başladı. İslamcı hareketler bazı ülkelerde iktidarla daha doğrudan temas kurmaya başladı ve bu temas zamanla düşünsel bir dönüşümü de beraberinde getirdi.
1979 İran Devrimi bu açıdan tarihsel bir dönüm noktasıydı. İlk kez modern bir İslamcı hareket devlet iktidarını ele geçiriyor ve siyasal düzeni İslami referanslarla yeniden kurma iddiasıyla ortaya çıkıyordu. Bu gelişme Müslüman dünyada büyük bir heyecan yarattı; ancak aynı zamanda yeni bir soruyu da gündeme taşıdı:
Bir düşünce hareketi devlet iktidarına dönüştüğünde ne olur?
Devlet, doğası gereği güvenlik, kontrol ve iktidarın sürekliliği gibi kaygılarla çalışan bir aygıttır. Oysa İslamcılık uzun süre boyunca ahlaki eleştiri, toplumsal adalet ve siyasal özgürlük gibi kavramlar etrafında şekillenmiş bir düşünce geleneğiydi. Bu iki mantık arasındaki gerilim zamanla birçok ülkede belirgin hâle geldi.
Pratik siyaset içinde hareket eden İslamcı aktörler çoğu zaman devleti dönüştürmek yerine zamanla devletin işleyiş mantığını içselleştirmeye başladılar. Böylece başlangıçta eleştirdikleri siyasal yapı ile aralarındaki mesafe giderek daraldı.
Ulus devletin daraltıcı çerçevesi
İslamcılığın devletleşmesi, düşünsel ufuk üzerinde de önemli sonuçlar doğurdu. Modern ulus devlet, siyasal alanı belirli sınırlar içinde tanımlayan ve siyasi düşünceyi çoğu zaman ulusal çıkar kategorileri üzerinden şekillendiren bir yapı sunar.
İktidar deneyimi yaşayan İslamcı hareketler de zamanla bu çerçevenin dışına çıkmakta zorlanmaya başladı. Devlet aygıtı içinde hareket eden aktörler için jeopolitik rekabet, güvenlik kaygıları ve ulusal çıkar gibi kategoriler giderek belirleyici hâle geldi.
Bu durum yalnızca siyasi tercihleri değil, düşünme biçimlerini de etkiledi. Bir zamanlar evrensel ölçekte tartışılan birçok mesele, devlet perspektifinin dar çerçevesi içinde yeniden tanımlanmaya başladı. Böylece İslamcı hareketlerin başlangıçtaki eleştirel ve sınır aşan ufku önemli ölçüde daraldı.
Düşünceden stratejiye
Devletleşme süreci yalnızca siyasal pratikte değil, düşünsel üretim alanında da etkili oldu. 1980’li ve 1990’lı yıllarda İslam dünyası ve Türkiye’de oldukça canlı bir entelektüel tartışma ortamı vardı. Medeniyet krizi, modernite eleştirisi ve İslam düşüncesinin yeniden yorumlanması gibi konular geniş çevrelerde tartışılıyordu.
Bugün ise birçok tartışma daha çok stratejik ve jeopolitik analizler etrafında şekilleniyor. Siyasal olaylar çoğu zaman güç dengeleri ve güvenlik hesapları üzerinden değerlendiriliyor. Bu durum düşünsel üretimin yönünü de önemli ölçüde değiştirmiştir.
Eleştirel düşüncenin zayıfladığı ortamlarda siyasal hareketler giderek refleksif tepkiler üretmeye başlar. Çünkü düşünce üretimi yerini pragmatik hesaplara bıraktığında, hareketlerin kendi kendilerini eleştirme kapasitesi de zayıflar.
Devlet mantığı ve ahlaki siyaset
Bugün İslam dünyasında yaşanan birçok tartışma aslında bu dönüşümün sonuçlarını yansıtmaktadır. İslamcı düşüncenin yaşadığı kriz, büyük ölçüde devlet mantığı ile ahlaki siyaset arasındaki gerilimin çözülememesinden doğmaktadır. Bir zamanlar sivil bir itiraz hareketi olarak ortaya çıkan İslamcılık, devletle kurduğu yakın ilişki nedeniyle giderek kendi eleştirel damarını kaybetme riskiyle karşı karşıya görünmektedir.
Bu durum yalnızca siyasi bir sorun değildir; aynı zamanda düşünsel bir krizdir. Çünkü devlet mantığı ile ahlaki siyaset arasındaki gerilim çözülmeden, İslamcı düşüncenin yeniden eleştirel bir ufuk kazanması kolay görünmemektedir.
Tarih bize şunu defalarca göstermiştir: Bir düşünce hareketi devlete dönüştüğünde yalnızca iktidar kazanmaz; aynı zamanda eleştirel özgürlüğünü de kaybetme tehlikesiyle karşı karşıya kalır.
Bugün İslam dünyasında yeniden düşünülmesi gereken temel mesele de tam olarak budur.
Ancak bu dönüşümün bir başka sonucu daha vardır: Ümmet fikrinin yerini giderek mezhep kimliklerinin almaya başlaması.
Bir zamanlar Müslüman toplumları ortak bir ahlaki ufuk etrafında buluşturan ümmet fikri, bugün birçok yerde mezhep siyasetinin gölgesinde kalmaktadır.
Bu kırılmanın nasıl ortaya çıktığını anlamak ise İslam dünyasının bugünkü krizini anlamak açısından ayrı bir önem taşımaktadır.
