Gazeteci Ruşen Çakır, İran’daki savaşın bölgesel dengeleri sarsabileceğini ve Türkiye’de mezhep temelli gerilimleri yeniden tetikleme riskinin bulunduğunu belirterek, tarihsel rekabet ve karşılıklı önyargıların hâlâ güçlü olduğunu vurguladı. Çakır, İran Devrimi’nin mirası, Suriye savaşıyla derinleşen kutuplaşma ve güncel siyasi söylemlerin etkisiyle Türkiye’de Şiilik ve Alevilik tartışmalarının yeniden gündeme geldiğini, “kardeşlik” söyleminin tek başına bu gerilimleri aşmaya yetmeyeceğini söyledi. Ruşen Çakır “Türkiye’de sahiden Sünni-Şii ayrımı yok mu?” sorusunu yöneltti.
Gazeteci Ruşen Çakır, İran’daki savaşın bölgesel etkilerine ilişkin yaptığı değerlendirmede, Türkiye’nin gelişmeleri kaygıyla izlediğini ve çatışmanın Türkiye’ye sıçrama ihtimalinin toplumda ciddi endişe yarattığını söyledi.
Türkiye–İran ilişkilerinin tarihsel rekabet ve mezhepsel farklılıklar nedeniyle her zaman hassas bir zeminde seyrettiğini vurgulayan Çakır’a göre Türkiye ile İran, yüzyıllardır yan yana yaşayan iki rakip medeniyet olarak siyasi, kültürel ve dini düzlemde farklılıklar taşıyor.
Türkiye’de Sünni çoğunluk ile İran’daki Şii yönetim anlayışı arasındaki ayrım, özellikle İran Devrimi sonrası kurumsallaşan “Velayet-i Fakih” sistemiyle daha görünür hale geldi.
İran Devrimi’nin Türkiye’deki yansımaları
İran’ın devrimi ihraç etme çabalarının Türkiye’deki İslami çevrelerde “Şiilik yayılması” endişesi yarattığını belirten Çakır, cemaat ve tarikatların önemli bölümünün Şiiliğe mesafeli durduğunu söyledi.
Türkiye’deki Alevi topluluğunun ise Şiilikle aynı görülmemesi gerektiğini ifade eden Çakır, Cumhuriyet tarihi boyunca Alevilere yönelik ayrımcı tutum ve şiddet olaylarının yaşandığını hatırlattı.
Siyasi söylemler ve güncel gelişmeler
Çakır, Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın son grup toplantısındaki açıklamalarının geçmiş söylemlerle çelişebileceği değerlendirmesinde bulundu. Milli Görüş hareketinin İran Devrimi’ne başlangıçta daha olumlu yaklaştığını, ancak zamanla bu tutumun değiştiğini ifade etti. Suriye İç Savaşı’nın da Türkiye’de bazı İslamcı çevrelerde Şii ve Alevi karşıtlığını artırdığını söyledi.
İran’da da Sünnilere yönelik mesafenin bulunduğunu belirten Çakır, Tahran yönetiminin bölgede Şii topluluklar üzerinden vekâlet savaşları yürüttüğü iddialarına dikkat çekti. Çakır, farklı inançların gerçekliğinin kabul edilmesi ve karşılıklı saygıya dayalı ilişkilerin kurulması gerektiğini, “kardeşlik” söyleminin tek başına yeterli olmadığını savundu.
Şener Şen’e vefa
Konuşmasının sonunda Türk sinemasının usta ismi Şener Şen’e saygılarını sunan Ruşen Çakır, sanatçının sinema ve tiyatrodaki etkisini hatırlattı. Şener Şen’in babası Ali Şen’in de Türk sanat dünyasındaki önemli yerini vurguladı.
Deşifre: Gülden Özdemir
Merhaba, iyi günler, iyi sabahlar. İran Savaşı bitmiyor, kolay kolay biteceğe de benzemiyor ve Türkiye de kaygıyla gelişmeleri takip ediyor. Savaşın Türkiye’ye sirayet etme endişesi hem toplumda hem ülkeyi yönetenlerde çok hâkim ve hiç de şaşırtıcı değil, olması gereken de bu. Çünkü tam felâket olur. Türkiye ve İran yüzyıllardır yan yana olan iki medeniyet, iki devlet, iki tarih, öyle söyleyelim. Uzun zamandır savaşmayan ama sürekli birbirlerine rakip olan iki ayrı olgudan bahsediyoruz. Ve bunun çok ciddi birtakım tarihi, kültürel ve dini boyutları var. Özellikle de mezhep boyutu var. Türkiye’nin büyük bir çoğunluğu Sünni, İran’ın da büyük bir çoğunluğu Şii, Şiiliğin Caferi kolu. Bunlar olur, normaldir. Ama devrimle beraber İran’da bir Caferilik esasına, daha doğrusu Caferiliğin çağdaş bir yorumu esasına dayanarakVelayet-i Fakih diye bir uygulamayla dini lider seçildi, Ayetullah Humeyni. Daha sonra Ali Hamaney ve şimdi de oğlu Mücteba Hamaney. Bu otorite orada toplanıyor ve dini kurallara göre yönetiyorlar, o iddiadalar. Ve kurallarda tabii ki Şiiliğin Caferilik kolu esası alınıyor. Ve ülkedeki Sünni ve başka dinlerden olan insanlar da bunlara uymak durumundalar. Onun dışında bir diğer husus da şu: Devrimden sonra İran’ın devrimini ihraç etmek istediği gibi bir değerlendirme var. Bunu da tabii ki aynı zamanda Şiilik ihracı olarak yorumlayanlar da oldu, ki çok da haksız değiller. Tam doğru olmasa bile işin bir Şiilik boyutu hep oldu.
Şimdi Türkiye’de devrimle beraber nasıl bir tabloyla karşılaştık? Birazcık tarihi bir şeyler anlatmak istiyorum. Aslında Türkiye’deki İslami camianın büyük bir kısmı, özellikle cemaatler, tarikatlar Şiiliğe iyi gözle bakmazlar. Açık açık dile getirmeseler de – ki dile getirenler var, mesela Süleymancılar hatta Fethullahçılar bu konuda çok daha Şii karşıtı pozisyonda bulundular zamanında – Şiiliğe karşı hep bir mesafe, hep bir dışlama ve endişe, kaygı; Şii misyonerliği endişesi. Bunu bir yere koymak lazım. İkinci olarak da Türkiye’de Şii Caferi sayısı çok az ama çok ciddi bir Alevi nüfus var. Alevilikle Şiilik birebir aynı değil ama birçok konuda ortak noktaları var. Çok yanlış yapılıyor; Aleviliği Şiilik olarak gören ve göstermek isteyenler var. Öyle değil ama Aleviliğe karşı da çok ciddi bir ön yargı, dışlama ve Cumhuriyet tarihinde çok sık yaşadığımız katliamlar oldu. Dolayısıyla Türkiye’de bir Alevi-Sünni ayrımı hep vardı. Şii-Sünni ayrımı da hep vardı. Fakat dün Cumhurbaşkanı Erdoğan Meclis grup toplantısında bakın ne dedi:
Recep Tayyip Erdoğan: ‘‘Daha önce de söyledim, bugün üzerine basarak tekrar ediyorum: Bizim Sünnilik Şiilik gibi bir dinimiz yok, bizim tek bir dinimiz var; o da İslam. Hangi ırktan olursak olalım bizi bütünleştiren ortak paydamız yine İslam. Mezheplerimizden, kökenlerimizden önce hepimiz insanız ve Müslümanız. Hz. Ali bizim, Hz. Ömer de bizim. Hz. Osman bizim, Hz. Hasan ve Hüseyin de bizimdir. Hz. Ayşe validemiz bizim, Hz. Zeynep annemiz de bizimdir.’’
Şimdi bu benim şu ana kadar söylediklerimle Erdoğan’ın söyledikleri birbirine ters. Bu bir yere kadar anlaşılır; çünkü Erdoğan’ın geldiği Milli Görüş hareketi Türkiye’deki İslami camia içerisinde İran Devrimi’ne en yakın duran, en sempatik bakan hareketti, Necmettin Erbakan da. Çünkü Humeyni ilk andan itibaren çok ciddi bir şekilde Filistin meselesini sahiplenmeye başladı ve siyonizme karşı bir mücadele iddiası vardı. Kudüs’ü kurtarma iddiası vardı. Bu da Milli Görüş hareketini İran’a karşı belli ölçülerde sempatik kıldı. Ama zamanla bunun çok ciddi bir şekilde değiştiğine de tanık olduk. Bu arada Türkiye’de, özellikle gençlik içerisinde İran’a olan ilgi ve desteği Sünnilikten Şiiliğe doğru geçiş olarak yaşayanlar da oldu, sayıları çok olmasa da. Gençler ve birtakım din konusunda uzman olan bazı isimlerin İran sempatisinin, devrim sempatisinin bir tür mezhep değişikliğine doğru evrildiğini gördük. Bu arada 1947-48 tarihlerinde Mısır’da başlayan bir hareket vardı; Daru’t-Takrib, mezhepleri yakınlaştırma hareketi. Belli bir şekilde etkili olmuş bir hareket, devrimden sonra tekrar canlandırılmak istendi. Bu da Türkiye’de belli bir kabul gördü ama sonra etkisini hızlıca kayebetti. Yani şunu söylemek lazım; bir Alevi, Şii karşıtlığı olmasa da Şiilere ve tabii ki Alevilere karşı onları İslam içerisinde görme açısından birçok Sünni toplulukta olduğu gibi Türkiye de çok sorunluydu. Bunu özellikle vurgulamak lazım. Bu iyice ne zaman ortaya çıktı? Önce Irak’ta ne oldu: o dönem Irak’ta El-Kaide’nin lideri olan Ebu Musab ez-Zerkavi Şiileri öldürmeye başladı. Bu aslında El-Kaide’nin genel çizgisine aykırı bir şeydi ve ilk kez Zerkavi başladı. Sırf Şii olduğu için insanların öldürülebileceğine karar verdi. Daha sonra bunun Suriye’de IŞİD ve diğer cihatçı gruplar tarafından yapıldığını gördük. Sırf Alevi oldukları için insanları öldürmeye başladılar. Ve Suriye İç Savaşı Türkiye’de özellikle daha İslamcı tanımlayabileceğimiz kesimler içerisinde çok ciddi bir Şii karşıtlığı, Alevi karşıtlığını da beraberinde getirdi.
Burada ilginç olan bir husus var. Devrimin ardından ve uzun bir süre Türkiye’de İrancı, İran yanlısı bilinen bazı gruplar daha sonra, yıllar sonra Suriye İç Savaşı’nda çok açık bir şekilde İran ve Şii karşıtı pozisyon aldılar. Alevi karşıtlığı Suriye anlamında ama Esad rejimini desteklediği için de Şii karşıtı. Aslında bunun bir evveliyatı var. 1982’de Suriye’nin Hama kentinde bir ayaklanma çıkınca, İslami bir ayaklanma çıkınca Esad rejimi bunu çok kanlı bir şekilde bastırdı ve Humeyni’nin de desteğini aldı. O zaman zaten ilk kopuş yaşanmıştı. Şimdi baktığımız zaman bugün İsrail ve ABD’nin İran’a yönelik saldırısıyla beraber Türkiye’de İran’a yönelik İslami kesimde daha sempatik, daha dayanışmacı birtakım mesajlar veriliyor. Bunların aldatıcı olduğunu düşünüyorum. Mesele İran’a destekten ziyade ABD kısmen, İsrail ve Netanyahu karşıtlığı burada esas motivasyon. Yoksa öyle söylendiği gibi Türkiye’de dindar insanlar, İslami cemaatler bu mezhep karşıtlığı duygusunu aşmış falan değiller. Tam tersine özellikle son dönemde bu çok ciddi bir şekilde kuvvetlendi. Ama bu son olay işi birazcık değiştirir gibi oluyor. Ama şunu tekrar söylüyorum; buradaki destek, İran ABD ve İsrail’e direndiği için. İran’daki inanışa ya da İran çoğunluğundaki Şii inanışına karşı iyi bir yaklaşım olduğu kanısında değilim.
Erdoğan’ın söyledikleri tabii ki güzel sözler. Keşke böyle olsa ama değil. Bunlarla yüzleşelim. Türkiye’de yıllardır ‘‘Alevilere karşı ayrımcılık yapmıyoruz’’ deyip ayrımcılık yapılıyor. Mesela Erdoğan’ın meşhur sözü; ‘‘Alevilik Hz. Ali’yi sevmekse ben de Aleviyim.’’ Hayır, Alevilik Hz. Ali’yi sevmek ama sadece o değil. Şiilik de aynı şekilde sadece Hz. Ali, sadece Hz. Hasan ve Hüseyin değil. Bu bir kültür, bu bir inanış, bu bir tarih. Dolayısıyla sadece birtakım figürlerin adını anarak onlara karşı bir ön yargı taşımadığınızı kanıtlayamazsınız. Ortada çok ciddi bir sorun var. Tabii olayın bir başka versiyonu da İran için geçerli. İran’da da insanlar hiç öyle Sünnilere çok iyi gözle bakmıyorlar. Bu karşılıklı bir şey. Bu bir realite. Maalesef İslam dünyasının realitesi bu. Ve İran son dönemde özellikle biliyoruz esas olarak Şii topluluklar üzerinden bölgede vekalet savaşları yürütüyor. Afganistan’da da Pakistan’da da Lübnan’da da bütün bölgede aynı şeyi görüyoruz. Sonuçta burada önemli olan bence şu: Herkes bu realiteyi, farklı inanış realitesini kabul edip aralarında olabildiğince dostane ilişki kurma yoluna gitmesi. Yoksa ‘‘hepimiz kardeşiz’’ edebiyatıyla bunun bir yere gideceği yok. İnsanlar; Sünniler Şiilere, Şiiler Sünnilere çok da iyi gözle bakmıyorlar. Bunu bir kere görelim, kabul edelim. Bu realite üzerinden nasıl bir yakınlaşma, nasıl bir dostluk ve mümkünse kardeşlik tesis edilebilir bunu düşünelim. Yoksa gerisi bence edebiyat.
Evet, bugünün ithafı… Reklamlarda oynamaya başlayınca kendisini tekrar hatırladık, ben de hatırladım: Şener Şen, büyük usta. Evet, Şener Şen 85 yaşında bir dev. Ne zamandır film çekmiyor. Ama çok ilginç bir şeyi var; önce Kemal Sunal’ın ve İlyas Salman’ın filmlerinde yan rollerde, yardımcı rollerde oynuyor. Ama esası tiyatrocu. Tiyatroya kendini adamış birisi. Ama sonra sinemanın da zokasını yutuyor, iyi ki de yutmuş. Önce yan rollerde ama sonra bir bakıyoruz, mesela ‘‘Hababam Sınıfı’’nda 1975’te Ertem Eğilmez’in filmiyle başlıyor, çok dikkat çekiyor. Daha sonra o dönemde İlyas Salman’ın, Kemal Sunal’ın da oynadığı mesela ‘‘Davaro’’, ‘‘Kibar Feyzo’’, ‘‘Süt Kardeşler’’gibi filmler de hep var. ‘‘Namuslu’’ filmiyle, Başar Sabuncu, büyük yönetmen, onun filmiyle ilk kez başrole geçiyor. Ve sonra ‘‘Züğürt Ağa’’ var, ‘‘Muhsin Bey’’ var. Bunların her biri izlediyseniz hepsi hayatta bizde bir iz bırakmıştır. ‘‘Milyarder’’ var, ‘‘Eşkıya’’ var Yavuz Turgul’un. ‘‘Eşkıya’’ müthiş bir filmdi, çok müthiş bir filmdi. ‘‘Arabesk’’ var Müjde Ar’la. Galiba Ertem Eğilmez’in son filmi ‘‘Arabesk’’. Özellikle final sahnesi olağanüstüydü. Ve tiyatroculuk: ‘‘Zengin Mutfağı’’. Yıllardır oynuyor ‘‘Zengin Mutfağı’’nı, çok güzel bir oyundur. Orada bir oyun sahnelendikten sonra 2025 yılının Haziran ayında yanılmıyorsam soruyorlar ‘‘Yeni film yok mu?’’ diye, ‘‘Yok, bitti’’ diyor. Ama Şener Şen hep aklımızda. Onun çocuklara anlatırken bir fotoğrafı vardır. O birçok vesileyle hep karşımıza çıkar. Ama Şener Şen hep aklımızda. Babasını da bu arada rahmetle analım, Ali Şen. O da yardımcı oyuncu olarak, karakter oyuncusu olarak, artık nasıl derseniz. Onun çocuğu olarak giriyor ki babası da aslen marangozmuş, sonradan tiyatro ve sinemaya geçmiş. Şener Şen de öğretmenlikten geçmiş. İyi ki geçmiş. Hakikaten hayatımızı renklendiren, hani ne denir; güldürürken düşündüren bir isim. Kendisine buradan sevgilerimi ve takdirlerimi yolluyorum. Söyleyeceklerim bu kadar, iyi günler.
