Türkiye’de muhalefetin yalnızca seçim kazanıp kazanamayacağı tartışılmıyor. Daha temel bir soru giderek daha fazla insanın zihnini meşgul ediyor: Bu düzen gerçekten değişebilir mi?
Uzun süren iktidarlar yalnızca devlet kurumlarını, medyayı ve ekonomik kaynakları denetimleri altına almaz. Zamanla toplumun değişim ihtimaline duyduğu inancı da aşındırırlar. İnsanlar önce adalete, sonra siyasete, en sonunda da kendi iradelerinin bir şeyi değiştirebileceğine dair güvenlerini kaybederler.
Türkiye’de bugün yaşanan en ağır siyasal sorunlardan biri budur. Ekonomik yoksullaşmanın, hukuksuzluğun ve otoriterleşmenin ötesinde, toplumun üzerine giderek büyüyen bir çaresizlik duygusu çökmektedir.
İktidarın gücü biraz da bu duygudan besleniyor. Muhalefetin temel sorumluluğu ise yalnızca iktidarın yanlışlarını anlatmak değil, bu çaresizlik duvarını yıkmaktır.
Haklı olmak neden yetmiyor?
Muhalefet, iktidarın neden değişmesi gerektiğini anlatmakta zorlanmıyor. Hukukun siyasallaşmasından hayat pahalılığına, kamu kaynaklarının kullanımından liyakat kaybına kadar ortada çok sayıda haklı itiraz bulunuyor.
Ancak siyaset yalnızca yanlışları teşhir etme işi değildir. Toplum, mevcut düzenin kötü olduğunu zaten büyük ölçüde biliyor. Asıl bilmek istediği, onun yerine neyin kurulacağı ve bu değişimin nasıl gerçekleştirileceğidir.
Muhalefetin sorunu tam da burada başlıyor. İtiraz var, fakat ortak bir yön duygusu yok. Eleştiri var, fakat ikna edici bir gelecek tasavvuru oluşmuyor. Tepki var, fakat toplumun önüne güvenle yürüyebileceği bir yol konulamıyor.
İktidarın her yanlışını sıralamak muhalefeti kendiliğinden iktidar seçeneğine dönüştürmez. Haklı olmak önemlidir; fakat siyasal güven, haklılığın yanında hazırlık, tutarlılık ve kararlılık da ister.
Parçalanmış bir muhalefet topluma güven veremez
Muhalefet partilerinin farklı kimliklere, programlara ve toplumsal tabanlara sahip olması son derece doğaldır. Demokrasi, farklılıkları ortadan kaldırmak değil, onları ortak ilkeler etrafında birlikte yaşatabilmektir.
Sorun farklılık değil, ortak bir demokratik zemin kurulamamasıdır.
Muhalefet içindeki her yapı kendi seçmenini korumaya, kendi alanını genişletmeye ve diğerlerinden ayrışmaya çalışıyor. Bu rekabet anlaşılabilir olsa da iktidarın giderek merkezileştiği bir düzende yalnızca parti çıkarına dayanan siyaset, toplamda bütün muhalefeti zayıflatıyor.
Birbirinin meşruiyetini tartışan, kritik meselelerde yan yana gelmekten çekinen ve ortak ilkeler yerine günlük hesaplarla hareket eden bir muhalefet, topluma güven veremez. Çünkü yurttaş doğal olarak şu soruyu sorar: Henüz iktidar olmadan ortak hareket edemeyenler, ülkeyi nasıl yönetecek?
Ortaklık, bütün partilerin aynılaşması anlamına gelmez. Hukukun üstünlüğü, kuvvetler ayrılığı, özgür seçim, bağımsız yargı, ifade özgürlüğü ve eşit yurttaşlık gibi temel ilkelerde açık bir demokratik mutabakat kurulması anlamına gelir.
Umutsuzluk kendiliğinden ortaya çıkmıyor
Toplumdaki yılgınlığın başlıca sorumlusu kuşkusuz mevcut yönetim anlayışıdır. Hukukun öngörülemez hâle gelmesi, seçilmişlerin yargı müdahaleleriyle etkisizleştirilmesi, medyanın büyük ölçüde denetim altına alınması ve ekonomik kaynakların siyasal sadakat üzerinden dağıtılması, değişim inancını zayıflatmaktadır.
İktidar, yalnızca rakiplerini yenmek istemiyor; rakiplerinin kazanabileceğine dair toplumsal inancı da ortadan kaldırmaya çalışıyor.
Fakat bütün sorumluluğu iktidara yüklemek, muhalefetin payını görmezden gelmek olur. Muhalefet, iktidarın ürettiği korku ve çaresizliğin karşısına güven, dayanışma ve uygulanabilir bir değişim iradesi koymak zorundadır.
Her başarısızlıktan sonra seçmeni suçlayan, kendi tercihlerini sorgulamayan ve iç tartışmalarını toplumun beklentilerinin önüne geçiren bir siyaset umut üretemez. Umut, kürsüden tekrarlanan iyimser cümlelerle değil, tutarlı davranışlarla büyür.
Toplum bir kurtarıcı değil, güvenilir bir yol arıyor
Türkiye’nin ihtiyacı yeni bir kurtarıcı figürü yaratmak değildir. Kişilere bağlanan siyaset, demokratik kurumların yerini tutamaz. Bugünkü sorunların önemli bir bölümü de zaten siyasal gücün bir kişinin iradesinde toplanmasından kaynaklanmaktadır.
Bu nedenle muhalefetin topluma yalnızca güçlü bir aday değil, güçlü bir demokratik düzen önermesi gerekir.
Yargının nasıl bağımsızlaştırılacağı, Meclis’in nasıl etkili hâle getirileceği, kamu yönetiminde liyakatin nasıl kurulacağı, ekonomik yükün nasıl adil paylaşılacağı ve farklı kimliklerin eşit yurttaşlık temelinde nasıl güvence altına alınacağı açıkça anlatılmalıdır.
Bunlar soyut vaatler olarak bırakılmamalı; takvime, yönteme ve bağlayıcı taahhütlere dönüştürülmelidir. İnsanların inanacağı şey muhalefetin ne kadar öfkeli olduğu değil, iktidara geldiğinde ne yapacağını bilip bilmediğidir.
Seçim günüyle sınırlı olmayan siyaset
Muhalefetin toplumla ilişkisi çoğu zaman seçim dönemlerinde yoğunlaşıyor. Oysa güven, birkaç aylık kampanyalarla değil, uzun süreli ve sahici bir ilişkiyle kurulur.
Yoksulluk yaşayan, hukuksuzluğa uğrayan, geleceğinden endişe eden insanların yalnızca oyuna değil, hayatına dokunmak gerekir. Muhalefet belediyeleri, meslek kuruluşları, sendikalar ve sivil toplum bu açıdan önemli imkânlara sahiptir. Dayanışmayı büyüten, hak ihlallerini görünür kılan ve yurttaşın kendisini yalnız hissetmesini engelleyen her çalışma, aynı zamanda demokratik değişim ihtimalini güçlendirir.
Toplumun seyirci, liderlerin ise tek belirleyici olduğu bir siyaset anlayışıyla demokratik dönüşüm kurulamaz. İnsanların karar süreçlerine katıldığı, kendi mahallesinde ve kentinde söz sahibi olabildiği yeni bir siyaset kültürüne ihtiyaç vardır.
Umut, gerçekleri gizlemek değildir
Umut üretmek, ülkenin içinde bulunduğu şartları küçümsemek veya kolay bir zafer vaat etmek değildir. Aksine güçlükleri dürüstçe söylemek, fakat bu güçlükler karşısında ne yapılacağını da gösterebilmektir.
Gerçekçi umut; hiçbir risk yokmuş gibi davranmak değil, risklere rağmen birlikte hareket edilebileceğine inandırmaktır. Toplum, kendisine sürekli karanlığı anlatanlardan çok, karanlıktan çıkışın yolunu gösterenlere ihtiyaç duyuyor.
Muhalefet bu nedenle yalnızca iktidarın gündemine cevap veren bir konumdan çıkmalıdır. Kendi dilini, programını ve gelecek tasavvurunu kurmalıdır. Kimsenin kimliğinden, inancından veya yaşam tarzından dolayı kaygı duymayacağı; devlet karşısında herkesin eşit olduğu ve siyasal iktidarın hukukla sınırlandığı bir Türkiye’nin mümkün olduğunu gösterebilmelidir.
Daha umutlu konuşmak, değişimin yakın olduğunu söylemek isterdim. Ne var ki muhalefetin bugünkü dağınıklığına ve kararsızlığına bakıldığında, böyle bir iyimserlik gerçekçi görünmüyor. Bu, değişimin imkânsız olduğu anlamına gelmiyor; muhalefetin henüz değişimin mümkün olduğuna toplumu inandıramadığı anlamına geliyor.
Önce muhalefet değişime inanmalı
Bir siyasal hareket, kendisinin inanmadığı bir geleceğe toplumu inandıramaz. Sürekli savunmada kalan, kaybetme ihtimalini merkeze alan ve kararlarını korkularına göre belirleyen bir muhalefet, farkında olmadan iktidarın yenilmezlik anlatısını güçlendirir.
Türkiye’de iktidarın değişmesi elbette kolay değildir. Devlet gücü ile parti gücü arasındaki sınırlar büyük ölçüde silinmiş, siyasal rekabet ciddi biçimde eşitsizleşmiştir. Ancak bu güçlükler, muhalefetin dağınıklığını ve kararsızlığını kaçınılmaz hâle getirmez.
Muhalefetin asıl görevi, iktidara duyulan tepkiyi büyütmekten ibaret değildir. Farklı toplumsal kesimlerin üzerinde buluşabileceği güvenilir bir demokratik seçenek kurmaktır.
Çünkü insanlar yalnızca kötü yönetimden kurtulmak istemez. Sonrasında ne olacağını da bilmek ister.
Türkiye’de muhalefetin önündeki temel sınav budur: İktidarın neden gitmesi gerektiğini tekrar tekrar anlatmak değil, değişimin mümkün, güvenli ve ülkenin tamamı için iyi olacağına toplumu inandırmak.
Umutsuzluk bir kader değildir. Fakat onu dağıtacak olan da kendiliğinden ortaya çıkmayacaktır. Umudu, örgütlü bir iradeye ve güvenilir bir siyasal seçeneğe dönüştürmek zorunda olan, öncelikle muhalefetin kendisidir.
