Hegel’in kapsamlı felsefi sistemini anlatmaya devam ediyorum. Fakat daha önce yayımlamış olduğum metinlerden önce, şu soruları ele almak daha doğru olurdu diye düşünüyorum: Antik Yunan felsefesinden farklı olarak modern felsefe hangi koşullarda ortaya çıktı? Modern anlamda felsefe, hangi ontolojik-epistemolojik temele dayanıyor? Hegel açısından felsefenin kaynağı nedir? Felsefenin amacı nedir? Bu nedenle bu metin, bu sorulara yönelik hazırlanmıştır.
Antik Yunan’da felsefenin kaynağı, hem Platon hem Aristoteles için ortak olarak hayret, şaşkınlıktır. Platon ideaları bir “özlem” nesnesi değil, bilginin kendi hedefi olarak kurar. Aristoteles’e göre felsefe, doğadaki düzeni ve nedenleri anlamlandırma arzusuyla başlayan merak duygusudur.
Antik felsefenin nasıl ortaya çıktığının bilincinde olan Hegel, hayret ve merak konusunu görmezden gelmez. Ancak onun için bu hayret, tarihin belirli bir evresine aittir; çünkü modern çağın temel duygusu, saf merak değil, paramparça olmuş yaşamın verdiği acil bir birlik ihtiyacıdır. Dolayısıyla modern felsefenin ortaya çıkışı farklı koşullara dayandığından, onun felsefesi salt bilgi sevgisi değildir. Hegel açısından felsefe, “Felsefe, akılsal gerçekliğin bilgisidir“; ancak bu “gerçek”, tarihsel koşullardan bağımsız değildir; bu nedenle soruyu yanıtlamak için yaşadığı döneme bakmak gerekir.
Goethe gibi Hegel de Fransız Devrimi döneminde eski feodal düzenden burjuva toplumuna geçiş sürecindeki tüm gerilimlere, çelişkilere, çatışmalara ve Napolyon’un fetihlerine tanıklık etmiş insanlardandır. İşte eski düzen ile yeni düzen arasında yaşanan ikiliklerin, çatallaşmanın ve çelişkilerin bulunduğu bir ortamda felsefenin ortaya çıkışı, antik Yunan’dan farklı olmuştur. Bu durumu Hegel, ilk felsefi metni olan Differenzschrift (1801) adlı kitapçığında şöyle ifade eder: “Çatallaşma (Entzweiung), felsefeye duyulan ihtiyacın kaynağıdır.“
Hem geçiş dönemi hem de o dönemde şekillenen burjuva toplumu, yeni sorunlar ortaya çıkarmıştır. Modern çağda insan yaşamının bütünlüğü dağılmıştır. Toplumun-devletin çimentosu olan Kilisenin ve Hristiyanlığın gücü tükenmiştir. Doğa ile tin, birey ile toplum, özne ile nesne arasındaki organik bağlar kopmuştur. Karşıt unsurlar birbirinden bağımsızlaşarak katı bir karşıtlığa dönüşmüştür. Bu parçalanma hâli, felsefeyi lüks bir entelektüel uğraş olmaktan çıkarır. Bu durum onu, paramparça olmuş bir dünyayı yeniden anlamlandırma ve birleştirme zorunluluğu hâline getirir. Felsefe, bu noktada çağının kendi kendisiyle hesaplaşmasına dönüşür.
Antik Yunan “Neden?” sorusuyla başlarken, Hegel’in felsefesi “Nasıl yeniden birleşiriz” sorusuyla başlar. Ancak bu karşıtlık, Hegel’in hayret duygusunu tamamen reddettiği anlamına gelmez; o, hayreti modern çağın zorunlu deneyimi olan çatallaşma içinde aşarak (aufheben) dönüştürür. İşte bu çatallaşma deneyimi, Hegel’i doğrudan gerçekliğin doğasına dair ontolojik bir sorgulamaya iter. Çünkü parçalanmış görünen dünyanın altında yatan birliği keşfetmek, felsefenin ilk ve en temel görevidir.
İşte felsefe konusunda böylesi bir bakış, güncel çatışmaları anlamak için bir çerçeve sunar. Ancak bazı yorumculara göre Hegel, geleceğe dair reçete yazma görevini felsefeye yüklemez. Evet, Hegel geleceğe ilişkin reçete yazmaz, tavsiyede bulunmaz. “Şöyle bir devlet kurun” demez; var olan durumu (devleti, toplumu) anlatıyorum der Ancak ona göre tarih ve akıl, genel olarak daha akılcı ve özgürlükçü bir noktaya doğru ilerler. Hegel, bu tarihsel eğilimi ortaya koyarak örtük bir biçimde akılcı bir toplum ve devlet için normatif bir ölçüt sunmuş olur.
Dolayısıyla Hegel’i sadece “Geçmişte ve bugün var olanı olduğu gibi aktaran bir fotoğrafçı” gibi gören yorumlar eksiktir. Çünkü Hegel, var olanın fotoğrafını çekerken o fotoğrafın içinde gelecekte açığa çıkması gereken “ideal ve akılcı” potansiyeli de gösterir. Bu nedenle onun felsefesi pasif bir gözlem değil, neyin “gerçekten akılcı” olduğunu ortaya çıkaran bir felsefedir. Bu nedenle bu açığa çıkarma, normatif içerik taşıdığı için, var olanı salt betimlemenin ötesine geçer. İşte bu durum, Hegel felsefesini sadece geçmişi ve var olanı kavramaya indirgeyen, görüşlerin eleştirisidir.
Ontolojik temeller: Gerçekliğin yapısı
Hegel’e göre felsefe, görünürdeki varoluşu (Existenz) değil, akılsal olan edimsel gerçekliği (vernünftige Wirklichkeit) kavramaya çalışır; ancak bu kavrayış, dünyanın kendisini açığa vurma biçiminden ayrı değildir. Bu yüzden Hegel, Kant’tan keskin bir biçimde ayrılır. Kant, bilginin sınırlarını araştırırken “deneyimin ötesinde ne var?” sorusunu sorar. Kant bu soruyu numenin bilinemez ama düşünülebilir olduğunu söyleyerek yanıtlarken, Hegel burada yapılan fenomen-numen ayrımının kendisini yapay bir refleksiyon olarak görür; Hegel, işte bu ikili ayrımı eleştirir. Çünkü Hegel için böyle bir ayrım yapaydır; zira varlık ile onun bilgisi, aynı tinin (Geist) iki ayrılmaz yüzüdür. Gerçekliği anlamak, onun nasıl işlediğini kavramaktır. Gerçekliğin işleyişinin kendisi, aynı zamanda bilginin de yoludur. Bu kavrayış, aynı zamanda gerçekliğin ontolojik-epistemolojik yapısını kavramayı gerektirir.
Peki, gerçekliğin bu ontolojik-epistemolojik yapısı hangi zorunluluklardan doğar? Bu zorunluluk, Hegel’in mantığının üçlü ritminden (soyut-olumsuz-somut) kaynaklanır ve bu bütünlüğün organik işleyişinde üç belirlenim ayırt edilir:
Birinci belirlenim (bütünlük)
Gerçeklik bir bütündür. Hegel’e göre evren, parçaların rastgele bir toplamı değil, organik ve içsel bağıntılarla örülü bir bütünlüktür. Bir ağacı düşünelim. Kökü, gövdesi, dalları, yaprakları ve meyveleri ayrı ayrı var olsa da onları “ağaç” yapan, aralarındaki işlevsel ve zorunlu bağdır. Ancak bu doğa örnekleri, Hegel’in asıl ilgi alanı olan Tarih ve Tin’i açıklamak için yalnızca birer benzetmedir. Aynı şekilde toplum, bireylerden oluşur; ama bireyler ancak toplum içinde anlam kazanır. Hegel bu bütüne “Mutlak Tin” adını verir; her şey bu bütünün içinde bir yer tutar ve nihai gerçeklik, bu bütünlüğün ta kendisidir.
İkinci belirlenim (içsel çelişki)
Bu bütün, çelişkilerle örülüdür. Bütün dediğimiz şey, sakin ve çatışmasız bir uyum değil, tam aksine karşıt güçlerin dinamik gerilimidir. Gece ve gündüz, yaşam ve ölüm, özgürlük ve zorunluluk… Bunlar birbirini dışlayan kavramlar gibi görünür; oysa Hegel için her biri, diğerinin varlık koşuludur. Hegel’de asıl çelişki, doğanın tekrarlayan döngülerinde değil, tarihsel tinin özbilince varış sürecinde kendini gösterir; örneğin bireysel çıkar ile evrensel irade arasındaki gerilim, bir fikrin kendi içinde derinleşmesi, hatta bir çiçeğin tomurcuktan meyveye dönüşümü hep bu içsel çelişkiyi barındırır.
Buradaki doğa benzetmesi yalnızca didaktik bir araçtır; zira doğanın aksine tarihsel tin, uzamda tekrar etmez; zaman içinde özgürlük ve olumsuzlama aracılığıyla bilinçli olarak ilerler. Çelişki olmadan hareket, gelişim ve hatta varoluşun kendisi mümkün değildir. Bu süreçte çelişkiler dışsal bir müdahaleyle değil, kavramın kendi içsel olumsuzlamasıyla derinleşir.
Metinde kullanılan doğa örnekleri (ağaç, gece/gündüz, çiçek) didaktik birer benzetmedir. Doğanın aksine tarihsel tin, uzamda kendisini tekrar etmez; zaman içinde özgürlük ve olumsuzlama aracılığıyla bilinçli olarak ilerler.
Üçüncü belirlenim (diyalektik dönüşüm)
Değişim ve dönüşüm, bu çelişkilerin içsel işleyişinden doğar. Hegel’in diyalektiği, dışarıdan gelen mekanik bir çarpışma değildir. Bu diyalektik, her kavramın kendi olanaklarını açığa çıkardığı organik bir harekettir. Bu hareket ontolojik-mantıksal olarak üç aşamayı içerir: 1) Soyut belirlenim; 2) Kendi içsel çelişkisiyle yüzleştiği olumsuzlama (diyalektik moment); 3) Çelişkiyi kapsayarak zenginleşen somut kavrama (spekülatif moment) aşaması.
Örneğin, bir tohum basit bir başlangıçtır (soyut belirlenim). Tohum, toprakta varlığını sürdüremeyerek, çürür; bu fiziksel süreç, kavramın mantıksal öz-hareketinin bir simgesidir. Olumsuzlama (diyalektik an) onu filize dönüştürür. Buradaki çürümeyi, kavramın mantıksal öz-hareketinin bir tasviri olarak düşünelim. Bu filiz, tohumun yitirilmesi değil, onun özünün daha gelişkin bir biçimde ortaya çıkmasıdır (spekülatif moment).
Tarihsel-toplumsal gelişme ise şöyle işler: Bir toplumsal form, kendi iç ilkesinin zorunlu sonuçlarını üretir. Bu sonuçlar ona dışarıdan gelen bir düşman değil, onun kendi derinleşmesidir. Bu derinleşme, eskiyi yok eden bir durum değil; eski ile yeni arasındaki gerilimi bünyesinde taşıyan daha kapsamlı bir somut evredir.
Epistemolojik temel: Varlık ve bilginin özdeşliği
Peki, bu ontolojik yapı nasıl bilinebilir? İşte burada epistemolojik temel devreye girer. Hegel; bütünlüğü, çelişkileri ve dönüşümü kavramamızın mümkün olduğunu savunur. Gerçekliğin kendisi, kendi içinde soyuttan somuta, yalından zengine doğru ilerleyen diyalektik bir yapıya sahiptir. Bu ilerlemenin bilinebilir olmasının nedeni, bilincin deneyimi (Erfahrung) sırasında kendi ölçütünü bizzat kendisinin sınaması ve her yeni görünüşte bu ölçütü dönüştürmesidir. Dolayısıyla gerçekliği anlamak, onun içsel mantığını düşüncede yeniden kurmaktır.
Kant’tan farklı olarak Hegel, “kendinde şey” ile “görünen şey” arasında aşılmaz bir uçurum görmez. Ona göre görünüş (Erscheinung), özün (Wesen) kendini açığa vurma biçimidir; dolayısıyla görünüşün ardında özden bağımsız “başka” bir gerçeklik yoktur; ancak görünüş, özün henüz tam ve kendiyle özdeş tezahürü değil, onun eksik bir ifadesidir. İşte bu nedenle görünüşün kendi içindeki çelişkili hareketi, gerçekliğin ta kendisidir. Önemli olan, aklın kendi içkin etkinliğiyle, çelişkilerini aşarak ilerlemesidir.
Hegel’e göre felsefede “varlık nedir?” sorusu ile “bu varlığı nasıl biliriz?” sorusu birbirinden ayrı değildir; ikisi aynı sürecin iki farklı yüzüdür. Düşünce ile gerçeklik, birbirinden kopuk iki ayrı şey değil, aynı bütünün iki parçası gibidir. Biri olmadan diğeri anlamını yitirir.
Peki bu nasıl olur? Hegel’e göre bu birlik, karşıt kavramların birbirini dışlaması değil, tam aksine birbirini tamamlaması ve dönüştürmesiyle ortaya çıkar. Bu birlik, durağan bir eşitlik değildir; ancak sürekli bir hareket ve gelişim içinde kendini gösterir. Kısacası Hegel, varlığı anlamak için bilgiyi, bilgiyi anlamak için de varlığı hesaba katmak gerektiğini söyler; çünkü ikisi de tek ve aynı diyalektik sürecin içinde var olur.
Felsefenin amacı: Hakikati kavramak
Tüm bu ontolojik ve epistemolojik çerçeve, felsefenin nihai amacını belirler. Hegel’e göre felsefe, basit bir “bilgelik sevgisi” değil, çok daha iddialı bir uğraştır. O, felsefeyi bir bilim olarak yeniden kurmayı amaçlamış ve bu iddiasını şu sözlerle dile getirmiştir:
“Felsefeyi bilim biçimine, onun bilme sevgisi adını bir yana bırakarak edimsel bilme olabileceği hedefe yaklaştırmaya katkıda bulunmak –önümüze koyduğumuz amaçtır.”
Hegel için felsefenin amacı, gerçek olanı kavramak ve bu gerçeği kavramsal bir sistem içinde açıklamaktır. Felsefe, mistik sezgilere ya da duyguya dayalı bir uğraş olmaktan çıkarılıp katı ve sistemli bir bilim hâline getirilmelidir. Hakikat, ancak felsefi kavramsallaştırma ile ortaya çıkar. Bu, felsefenin amacının dünyayı ve düşünceyi yöneten kavramları açığa çıkarmak olduğu anlamına gelir.
Bu anlayışı tarih örneğiyle somutlaştırabiliriz. Hegel, tarihi rastgele olayların bir yığını olarak görmez. Ona göre tarih, Tin’in (aklın) kendini gerçekleştirme sürecidir. Felsefenin amacı, bu sürecin ardındaki akılsal mantığı, yani Tin’in özgürlüğe doğru ilerleyişini kavramaktır. Tarih bu diyalektik hareketin sahnesiyken, bu hareketin dışında kalan ya da farklı bir varoluş biçimi sunan alan ise doğadır.
Hegel’de doğa, Tin’in kendine yabancılaşmış hâlidir ve zamanın değil, mekânın kategorisinde düşünülür. Doğa, kendi içinde tarihsel bir ilerleme barındırmaz; doğa, Tin’in tarihselliğine sahip olmasa da kendi içinde mekanikten organiğe doğru hiyerarşik (aşamalı) bir yapı sergiler; bu nedenle yalnızca “döngü” olarak adlandırılması yetersizdir. Tarihteki savaşlar, devrimler ve çatışmalar, bu diyalektik ilerlemenin zorunlu aşamalarıdır. Felsefe, bu görünürdeki kaosun içinde gizli olan aklı, yani “akılsal olanın gerçek; gerçek olanın akılsal” olduğunu gösterir.
Felsefe, asıl amacına çelişkilerden beslenen diyalektik düşünce yöntemiyle ulaşır. Bu yöntemde her fikir kendi karşıtını doğurur; ardından bu karşıtlık daha üst bir seviyede çözülür. Fakat bu süreç, “tez-antitez-sentez” şemasına indirgenemez, bu süreç bu şemadan çok daha derindir. İşin sırrı “aşarak korumak” (Aufhebung) kavramında yatar. Bu kavram aynı anda üç şey yapar: Eski fikrin işe yaramayan kısmını bırakır; onun içindeki doğru ve değerli özü korur; ve onu daha olgun, daha üst bir boyuta taşır. Felsefenin nihai amacı da budur: Düşüncenin kendi çelişkilerini aşarak sürekli gelişmesini ve daha büyük, daha kapsayıcı bir gerçeğe ulaşmasını sağlamak.
Özgürlük kavramı bu durumun çarpıcı bir örneğidir. Hegel’e göre özgürlük, Tin’in (Geist) özünü oluşturur. Ancak buradaki özgürlük, bireyin dilediğini yapması biçimindeki keyfî bir başına buyrukluk değildir; aksine, özgürlüğün hayat bulması ve olgunlaşması, yasalar ve kurumlar aracılığıyla somutlaşan bir süreçtir.
Bu süreçte, soyut bir belirlenim olan bireysel özgürlük ile toplumsal düzenin gereklilikleri çatışır. Bu çatışma, bireyin özgürlüğünü toplum içinde yaşayarak deneyimlediği akılcı devlet sayesinde aşılır (Aufhebung). Hegel böylece Sophokles’in Antigone tragedyasında işlenen temel çelişkiye —yani devlet yasaları ile vicdani değerlerin çatışmasına ve bireyin otoriteye direnişine— felsefi bir çözüm sunmuş olur.
Hegel’in “Minerva’nın baykuşu alacakaranlıkta uçar” ünlü sözü, genellikle şöyle yorumlanır: Felsefenin ne dünyayı dönüştürme ne de geleceği görme iddiası vardır; asıl görevi yaşanmış olanı anlamak ve açıklamaktır. Ancak Hegel’in bu sözlerini ‘felsefenin geleceğe ilişkin söyleyeceği bir şey yoktur’ şeklinde değerlendirmek sorunludur. Çünkü Hegel, devlet ve birey-devlet ilişkisi üzerine sadece olanı betimlemekle kalmaz; aynı zamanda bu tarihsel sürecin tarihin özgürlük bilinci yönünde zorunlu bir mantıksal ilerleyişe sahip olduğunu ima eder — ki bu, geleceğe dair bir kehanet değil, tarihin özsel yönelimidir.
Sonuç
Hegel için tarih, insanlığın özgürlüğe doğru ilerlediği akılsal bir süreçtir. Ancak bu ilerleme düz bir çizgide, huzur içinde yürümez. Akıl ve Tin, kendi potansiyelini gerçekleştirmek için çelişkilerin, krizlerin ve yıkımların içinden geçmek zorundadır. Tarihteki ve düşüncedeki çatallaşmalar, bölünmeler, çatışmalar veya zıtlıklar, yalnızca tamir edilmesi gereken birer hata ya da talihsizlik değildir; aksine hayatın ve sistemin kendisini var etme biçimidir. Felsefe, bu çatışmalı ilerleyişin arkasındaki mantığı kavramlarla görünür kılmayı amaçlar.
Felsefe bize yüzeysel bir iyimserlik sunmaz; dünyadaki kaosun ve krizlerin aslında mantıksız olmadığını, bu altüst oluşların arkasındaki rasyonel bağı anlamak, kaosu anlamak ve aşmak zorunda olduğumuzu gösterir. Felsefenin işi ise yaşanan acılara romantik ağıtlar yakmak değil, o acıların arkasındaki tarihsel mantığı kavrayarak kaostan yeni bir yapı çıkarmaktır.
Yıkım, acı ve çatışma sistemin bir arızası değil, motorudur. İlerleme, acıdan kaçarak değil, o acının ve altüst oluşun işlenmesiyle, yani çile çekilerek mümkündür. Hegel’e göre tarih, bireylerin mutluluğunun, halkların bilgeliğinin ve devletlerin erdeminin kurban edildiği bir mezbahadır. “Tarih bir mutluluk bahçesi değildir“. Hegel’in deyimiyle “Tarihin mutluluk sayfaları boş sayfalardır, çünkü uzlaşma dönemleridir.”
Buradaki ‘uzlaşma’ veya ‘bütünleşme’, tozpembe bir barış ya da sorunsuz bir huzur ortamı demek değildir. Aksine bu uzlaşı; tarihin büyük acılarını, yıkımlarını ve insanın çektiği çileleri yok saymayan, onların içinden geçerek olgunlaşan sert bir akılcılıktır.
Dolayısıyla felsefe, “her şey çok güzel olacak” demez. Şunu der felsefe: Krizler kaçınılmazdır, arkasındaki dinamiği anlamak ve krizleri aşmak, ancak krize neden olan çelişkinin sonuna kadar yaşanması gerekir. Fakat çelişki kendi kendini çözmez; o kriz ancak insan iradesinin, kolektif bilincin ve somut politik müdahalenin sonucunda aşılabilir.
