Yener Orkunoğlu yazdı: Aydınlanmanın iki yüzü

Son iki hafta tatilde olduğum için, yazma fırsatım olmadı. Son dönemde liberal demokrasilerin yaşadığı krizler gidererek Avrupa’nın çeşitli protestolara neden oldu. Bu vesileyle, günümüzde liberal demokrasilerin yaşadığı krizin, tarihsel, toplumsal, ideolojik ve felsefi nedenleri konusunda Frankfurt Haziran Kültür Evi’nin Felsefe Kulübü’nde yaptığım sunumun içeriğini paylaşmak istedim. Batı-merkezci düşüncenin kökleri, aydınlanma döneminin düşünürlerinde dile getirilmiştir. Aydınlanma filozofları, özgürlük söylemini dilden düşürmezken, aynı dönemde kölecilik ve sömürgeci pratikleri haklı gösterdiler.

Fransa protestolar
Yener Orkunoğlu yazdı: Aydınlanmanın iki yüzü

Tarihsel süreçler genellikle kazananların ve egemen sınıfların kendi çıkarları doğrultusunda inşa ettiği egemen anlatılar üzerinden şekillenir. Batı merkezli tarih anlayışı, insanlık tarihini doğrusal, tek boyutlu ve kesintisiz bir “ilerleme” öyküsü olarak sunma eğilimindedir. Bu anlayış, Batı medeniyetini özgürlük, akıl, insan hakları ve demokrasinin tek kaynağı olarak konumlandırırken; bu düşüncelerin arka planındaki mülksüzleştirme, sömürgecilik, ırkçılık ve insan ticareti gibi karanlık pratikleri ya görmezden gelmiş ya da marjinal detaylar olarak geçiştirmiştir.

Geleneksel tarih anlatısının bu paradoksal yapısını kavramak, Batı karşıtı yüzeysel bir reaksiyon geliştirmek anlamına gelmemelidir. Aksine amacım; fikri gelişmeler ile maddi tarihsel koşullar arasındaki diyalektik bağı kurmak, kavramların hangi toplumsal ve ekonomik sınıfların hizmetinde üretildiğini açığa çıkarmaktır. Antik Çağ’dan Modern Dönem’e uzanan çizgide, kölecilik ve ırkçılık ile özgürlük söylemlerinin nasıl iç içe var olabildiğini anlamak, günümüz dünyasının felsefi ve politik temellerini çözümlemenin anahtarıdır.

I. Antik Çağ’dan modernliğe kölecilik anlayışı ve düşünsel çarpıtmalar

Tarihsel ve felsefi çarpıtmaların kökleri Antik Yunan’a kadar uzanmaktadır. Klasik tarih anlatısı, Atina demokrasisini ve dönemin büyük filozoflarını özgür düşüncenin kurucuları olarak yüceltirken, toplumsal yapının dayandığı kölelik rejimini arka plana iter.

Yener Orkunoğlu yazdı: Aydınlanmanın iki yüzü
Yener Orkunoğlu yazdı: Aydınlanmanın iki yüzü

Homeros ve Hesiodos döneminde Antik Yunan toplumunda kölelik, toplumsal düzenin doğal ve sarsılmaz bir parçası olarak görülmekteydi. Sonrasındaki dönemde Platon ve Aristoteles, toplumsal hiyerarşiyi ve köleliği doğallaştıran kuramlar geliştirmişlerdir. Özellikle Aristoteles, bazı insanların doğuştan köle, bazılarının ise hükmetmeye uygun yaratıldığını savunarak köleliği felsefi bir temele oturtmaya çalışmıştır.

Bu süreçte dönemin egemen sınıfları ve onların felsefi temsilcileri, esas olarak köleciliğe karşı çıkan Sofistleri itibarsızlaştırmış ve gözden düşürmüşlerdir. Sofistlerin doğa (physis) ile yasa (nomos) arasındaki ayrıma dikkat çekerek köleliğin doğal değil, insani kurumların bir sonucu olduğunu iddia etmeleri felsefe tarihinin ana akımından dışlanmıştır. Benzer şekilde Sokrates’in yargılanması ve ölüme mahkûm edilmesi de Batı tarih anlatısında sıklıkla soyut bir “düşünce özgürlüğü şehitliği” olarak sunulur. Oysa olayın arkasındaki sınıfsal çatışmalar, Atina aristokrasisi ile demokrasi yanlıları arasındaki politik mücadeleler ve Sokrates’in anti-demokratik aristokratik çevrelerle olan ilişkisi göz ardı edilir.

II. Avrupa aydınlanmasının iki yüzü: Özgürlük idealleri ve ırkçı pratikler

Yeni Çağ ve Modern Dönem’e geçildiğinde, insan aklının özerkliğini, evrensel hakları ve özgürlüğü merkeze alan Avrupa Aydınlanması patlak vermiştir. Ancak bu dönem, ironik bir biçimde Transatlantik köle ticaretinin, sömürgeciliğin ve ırkçı kuramların zirveye ulaştığı bir çağ olmuştur. Aydınlanma filozoflarının metinleri incelendiğinde, soyut insan hakları söylemi ile somut ırkçı pratikler arasındaki derin çelişki net biçimde ortaya çıkar.

Thomas Hobbes, özgürlüğü insanın engellenmeden hareket edebilmesi olarak tanımlarken; efendinin, kölenin kişiliği ve tüm varlığı üzerinde mutlak egemenlik hakkı olduğunu savunmuştur. Hobbes, Afrika’yı “sanatın, edebiyatın, toplumsal örgütlenmenin olmadığı, şiddetli ölümün hüküm sürdüğü zamansız bir yer” olarak nitelendirmiştir.

John Locke, eserlerinde köleliğin o kadar aşağılayıcı ve sefil bir durum olduğunu, bir İngiliz’in bunu savunmasının düşünülemeyeceğini belirterek teoride köleliği ağır şekilde eleştirmiştir. Ancak aynı Locke, Royal African Company hisselerine yatırım yaparak köle ticaretinden doğrudan finansal kazanç elde etmiş ve Carolina Anayasası’nın 110. maddesine “Her özgür insan zenci köleleri üzerinde mutlak güce sahiptir” hükmünü bizzat eklemiştir.

Voltaire, köleliğin dehşetini ahlaki açıdan mahkûm edip insanlık dışı uygulamaları eleştirse de; siyahların ve zencilerin Avrupalılardan tamamen farklı ve aşağı bir tür olduğunu iddia etmiş, sömürge gelirleriyle finanse edilen çevrelerle iç içe bir yaşam sürmüştür.

Montesquieu, köleliğin doğası gereği kötü olduğunu, ne efendiye ne de köleye fayda sağlamadığını belirtmesine karşın; siyahları köleleştirmenin zorunluluğunu Amerika’daki toprakların işlenmesi ihtiyacına bağlayan savunmacı argümanlar üretmiştir.

Immanuel Kant, insanın sırf araç değil, kendinde bir amaç olarak değerlendirilmesi gerektiğini içeren “Kategorik İmperatif” kuramını geliştirmiştir. Fakat aynı Kant, metinlerinde siyahların kendi kendilerini yönetmekten aciz, çocuk gibi olduklarını ve sadece köle olarak hizmet edebileceklerini yazarak dönemin ırkçı kuramlarını desteklemiştir.

G.W.F. Hegel ise köleliğin kendinde adaletsiz olduğunu, insanın özünün özgürlük olduğunu ve köleliğin ortadan kaldırılması gerektiğini savunmakla birlikte; akılcı devletler ortaya çıkana kadar köleliği geçici bir zorunluluk olarak görmüş ve Afrika’yı tarih dışı bir alan olarak değerlendirmiştir.

III. Amerikan devrimi bir karşı devrim mi?

Amerikan Bağımsızlık Savaşı ve ABD’nin kuruluşu, ana akım tarihte monarşiye karşı özgürlük ve demokrasi mücadelesi olarak resmedilir. Ancak kolonyal dönemin gerçekleri incelendiğinde durum oldukça farklıdır.

İngiliz ve İspanyol sömürgeciliği arasındaki temel fark

İspanyol ve Portekiz sömürgeciliğinin ana amacı değerli madenleri (altın, gümüş) çıkarmaktı. Bunun için devasa bir köle insan gücüne ihtiyaç duymuşlar ve yerli nüfusu sisteme köleleştirerek entegre etmeye çalışmışlardır.

Buna karşın İngiliz sömürgeciliğinin amacı maden aramak değil, tarım yapmak ve kalıcı yerleşim yerleri kurmaktı. İngilizler için en değerli kaynak topraktı. Yerlilerin varlığı, genişlemek isteyen İngiliz yerleşimciler için doğrudan bir “engel” teşkil ediyordu. Bu yüzden amaç yerlileri sisteme entegre etmek değil, yok etmek ve topraktan uzaklaştırmaktı. Sonuç olarak salgın hastalıklar, katliamlar ve sürgünlerle Amerikan yerlilerinin %90’ı hayatını kaybetmiştir.

ABD’nin kuruluşu bir “karşı devrim” mi?

Tarihçi Gerald Horne, Amerikan Devrimi’nin sanıldığı gibi özgürlükçü bir hareket değil, kölelik kurumunu ve sömürgeci sınıfsal çıkarları korumayı amaçlayan muhafazakâr bir karşı-devrim olduğunu ileri sürer.

1772 yılında İngiltere’de görülen Somerset Davasında (Somerset v. Stewart), Amerikalı bir tüccarın Londra’ya götürdüğü kölesi James Somerset kaçmış, yakalandıktan sonra kölelik karşıtı aktivistler hukuki mücadele başlatmıştır. İngiliz mahkemesi, bir efendinin kölesini İngiltere topraklarında zorla tutamayacağına ve başka bir ülkeye satamayacağına karar vermiştir. Londra’nın köleliği kademeli olarak sınırlandırma ihtimali, Amerikalı köle sahiplerini ve tüccarları paniğe sürüklemiştir. Bağımsızlık ilanı, İngiliz tacının olası kölelik karşıtı müdahalelerinden korunmak ve kölelik rejimini güvence altına almak için atılmış bir adımdır. Horne’un bu tezi çeşitli belgesel zayıflıklar nedeniyle eleştirilse de, kurucu süreçteki sınıfsal ve ırksal dinamikleri anlamak açısından kritik bir tartışma sunar.

ABD’de kurucu babaların ve başkanların ırkçılığı

ABD’nin “Kurucu Babaları” ve sonraki liderleri, evrensel özgürlük nutukları atarken ırkçı pratiklerin bizzat uygulayıcısı olmuşlardır.

Benjamin Franklin, Amerika’nın sadece “güzel Beyazları” çoğaltma fırsatı sunması gerektiğini, Afrika’nın siyahlarının ve esmerlerin bu topraklardan uzak tutulması gerektiğini savunmuştur.

George Washington, ABD’nin ilk başkanı olarak özgürlük ideallerini temsil ederken öldüğünde 123 köleye sahipti. Kölelerinin serbest bırakılmasını ancak kendisinin ve eşinin ölümünden sonraya ertelemiştir.

Thomas Jefferson, Bağımsızlık Bildirgesi’ni yazmasına karşın siyahların hem beden hem de zihin yetenekleri bakımından beyazlardan aşağı olduğunu iddia etmiştir. (1776’da bildirgeyi imzalayan 56 kişiden sadece John Adams ve Thomas Jefferson daha sonra ABD Başkanı olabilmiştir).

Theodore Roosevelt, yerliler hakkında “Sadece ölü Kızılderililerin iyi Kızılderili olduğunu” söyleyecek kadar ileri gitmiş, beyaz medeniyetinin toprakları işlemesini ırksal bir zorunluluk olarak görmüştür.

Franklin D. Roosevelt ise Pearl Harbor saldırısı sonrası yaklaşık 120.000 Japon asıllı Amerikan vatandaşını toplama kamplarına gönderme kararnamesini imzalamış ve Asyalıların göçünün kan uyumsuzluğu nedeniyle kısıtlanması gerektiğini savunmuştur.

IV. Santo Domingo (Haiti) Devrimi (1791–1804): Gerçek radikal aydınlanma

Fransız İhtilali’nin “İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirisi” Avrupa’da tartışılırken, bu iddiaların gerçek sınavı metropolda değil, Fransa’nın en zengin kolonisi olan Santo Domingo’da (Haiti) verilmiştir.

Coğrafi ve tarihsel arka plan

1492’de Kolomb’un Hispaniola adını verdiği ada, 1697 Ryswick Antlaşması ile ikiye bölünmüştür. Adanın doğu kısmı İspanya denetiminde kalırken (Santo Domingo / Bugünü Dominik Cumhuriyeti), batı kısmı Fransa’ya bırakılmış ve “Saint-Domingue” adını almıştır.

Saint-Domingue, dünya şeker üretiminin %40’ını, kahve üretiminin ise %60’ını karşılayan “Dünyanın En Zengin Kolonisi” konumundaydı. Bu devasa zenginlik, insanlık dışı koşullarda çalıştırılan 500 binden fazla Afrikalı kölenin sömürüsüne dayanıyordu. Ağır çalışma şartları nedeniyle adaya getirilen bir kölenin ortalama yaşam süresi sadece 5 ila 10 yıl arasındaydı.

Devrimin gelişimi ve zafere ulaşması

1789 Fransız İhtilali’nin “Özgürlük, Eşitlik, Kardeşlik” sloganları adaya ulaştığında, köleler bu kavramları soyut bir temenni olarak değil, devrimci bir eylem olarak ele aldılar.

1791 yılında bir Voodoo rahibinin önderliğinde tarihin en büyük ve tek başarılı köle ayaklanması patlak verdi. Eski bir köle olan Toussaint Louverture, askeri ve diplomatik bir deha sergileyerek disiplinli bir ordu kurdu; İngiliz, İspanyol ve Fransız işgal güçlerini mağlup ederek köleliği fiilen kaldırdı.

Napolyon Bonapart, kölelik rejimini ve kolonyal gelirleri geri getirmek amacıyla 1802’de adaya devasa bir ordu gönderdi. Barış görüşmeleri bahanesiyle tuzağa düşürülen Louverture yakalanarak Fransa’ya götürüldü ve ısıtmasız, ağır koşullardaki bir hücrede 10 ay içinde ölüme terk edildi.

Ancak Louverture’ün tutuklanması devrimi durduramadı. Yeni lider Jean-Jacques Dessalines, Fransız ordusunu kesin bir bozguna uğrattı. 1 Ocak 1804’te bağımsızlık ilan edildi. Dessalines, Fransızca “Saint-Domingue” adını silerek, yerli Taino halkının anısına adaya yerel dildeki adı olan Haiti ismini verdi.

Haiti Devrimi; tarihte köle devrimiyle kurulan ilk ve tek devlet, dünyanın ilk bağımsız siyah cumhuriyeti ve Amerika kıtasında ABD’den sonraki ikinci bağımsız devlet olma unvanını kazandı.

V. Hegel ve Haiti Devrimi: Efendi-köle diyalektiği

Felsefe tarihinin en önemli uğraklarından biri, Hegel’in Ruhun Fenomenolojisi eserinde ortaya koyduğu “Efendi-Köle Diyalektiği” kavramıdır. Susan Buck-Morss gibi araştırmacılar, Hegel’in bu diyalektiği soyut bir Antik Çağ varsayımından değil, dönemin Minerva gibi dergilerinde gün gün takip ettiği Haiti Devrimi’nden esinlenerek kurguladığını ileri sürerler.

Efendi-köle ilişkisinde iki bilinç karşı karşıya geldiğinde bir ölüm kalım mücadelesi başlar. Ölümden korkmayan taraf “Efendi” olur; ölüm korkusuyla boyun eğen taraf ise “Köle” konumuna düşer. Efendi, kölenin emeği sayesinde hiçbir çaba sarf etmeden yaşar ve doğayla doğrudan ilişki kurmaz. Ancak bu durum, efendiyi tamamen kölenin üretimine ve hizmetine bağımlı kılar; dolayısıyla efendinin gelişimi durur.

Köle ise başta korku ve itaat içindedir. Ancak çalışarak, toprağı işleyerek, alet yaparak doğaya şekil verir. Çalışmak, insanın kendini nesnelleştirmesi ve gerçekleştirmesidir. Köle, üretici gücünü ve dünyayı değiştirme kapasitesini keşfettiğinde özbilinç kazanır.

Hegel’e göre gerçek özgürlük soyut bir dilek değil; mücadele, emek ve disiplinle kazanılan bir süreçtir. Zamanla efendi köleye bağımlı hale gelerek edilgenleşirken, köle emeği aracılığıyla özgürleşir ve tarihin gerçek öznesi haline gelir. Haiti’deki siyah kölelerin Fransız efendilerini yenerek kendi devletlerini kurmaları, bu diyalektik halkanın somut tarihsel tezahürüdür.

VI. Devrim sonrası Haiti’nin cezalandırılması ve işgal

Haiti’nin kazandığı bu radikal zafer, ırkçı ve sömürgeci küresel düzen tarafından ağır bir biçimde cezalandırılmıştır.

Fransa, Haiti’nin bağımsızlığını tanımak için 1825 yılında ülkeyi “kaybedilen mülkler ve köleler karşılığında” 150 milyon frank (sonradan 90 milyon franka düşürüldü) tazminat ödemeye zorlamıştır. Haiti, bu borcu ödeyebilmek için onlarca yıl boyunca Batılı bankalardan ağır faizli krediler almak zorunda kalmış, ekonomik olarak felç edilmiştir.

ABD, kendi ülkesindeki milyonlarca siyah kölenin Haiti’yi örnek alarak isyan etmesinden korktuğu için Haiti’yi uzun süre diplomatik olarak tanımamıştır. Tanıma ve diplomatik ilişki ancak İç Savaş döneminde, 1862 yılında Abraham Lincoln tarafından gerçekleştirilmiştir.

Daha sonra 1911-1915 yılları arasında Haiti’de yaşanan siyasi çalkantıları (7 başkanın darbe ve suikastlarla değişmesi) bahane eden ABD, 1915 yılında adayı fiilen işgal etmiş ve uzun yıllar denetimi altında tutmuştur.

Sonuç

Tüm bu tarihsel veriler incelendiğinde çıkarılacak ana sonuç, yüzeysel bir Batı düşmanlığı veya toptancı bir Batı karşıtlığı geliştirmek olmamalıdır. Batı medeniyetinin ürettiği felsefi, bilimsel ve kurumsal birikimi reddetmek yerine; bu birikimin arkasındaki egemen sınıf çıkarlarını, kolonyal şiddeti ve ırkçı çelişkileri görünür kılmak gerekir. Batı karşıtlığına düşmeden tarihsel gerçeklikle yüzleşmek, evrenselliği yakalayan doğru yoldur.

Aydınlanma’nın insanlığa vaat ettiği evrensel özgürlük idealleri, Paris veya Londra’daki konforlu salonlarda değil; Santo Domingo’daki tarlalarda, sömürgeciliğe karşı yalınayak dövüşen kölelerin mücadelesinde gerçek ve radikal bir anlama kavuşmuştur. Gerçek bir tarih bilinci, egemenlerin kurguladığı tek boyutlu masalları aşarak; ezilenlerin, kölelerin ve mülksüzlerin tarihsel özne oluş süreçlerini kavramaktan geçer.

Nitekim günümüzde Avrupa sokaklarında yükselen kitlesel protestolar, hak arayışları ve toplumsal hareketler dikkate alındığında; ezilenlerin ve sömürülenlerin artık pasif birer nesne olmaktan çıkıp kendi tarihlerini yazan aktif birer özne olarak harekete geçtiğini görmek mümkündür, Aydınlanmanın ikiyüzlülüğünü aşarak, insanlığın daha adil bir dünya arayışında geleceğe umutla bakabilmesi için son derece önemli bir dönem başlıyor..

Medyascope'u destekle. Medyascope'a abone ol.

Medyascope’u senin desteğin ayakta tutuyor. Hiçbir patronun, siyasi çıkarın güdümünde değiliz; hangi haberi yapacağımıza biz karar veriyoruz. Tıklanma uğruna değil, kamu yararına çalışıyoruz. Bağımsız gazeteciliğin sürmesi, sitenin açık kalması ve herkesin doğru bilgiye erişebilmesi senin desteğinle mümkün.

Paylaş