Hegel felsefesi üzerine yazılarıma daha sonraki haftalarda devam edeceğim. Ancak bugün Türkiye’de fon aldatması vesilesiyle, finansallaşan kapitalizmin toplumu nasıl sömürdüğünü ve asalak bir kesimin nasıl başkalarının varlıklarını ele geçirdiğini kısaca ele almaya çalışacağım. Bu olguyu en iyi anlatan Marx’tır.
Marx’ın Kapital adlı eseri, esas olarak dört ciltten oluşmaktadır. Kapital’in 2. ve 3. ciltleri, Marx’ın ölümünden sonra arkadaşı ve yoldaşı Friedrich Engels tarafından yayımlandı. 4. Cilt, Marx’ın Kapital için yazdığı taslaklar arasında yer alan ve ölümünden sonra Karl Kautsky tarafından “Artı Değer Teorileri” başlığı altında derlenip yayımlandı.
Karl Marx’ın Kapital’de çözümlediği üzere, kapitalist üretim tarzının özünde yatan temel dürtü, paranın durmaksızın daha çok para üretmesi, yani Marx’ın Kapital’in birinci cildinde ortaya koyduğu genel sermaye formülü olan P-M-P′ (para-meta-para′) döngüsüdür.
Bu formül, basit meta dolaşımı olan M-P-M′ (meta-para-meta) döngüsünden köklü biçimde ayrılır: Basit dolaşımda amaç kullanım değeri elde etmekken, sermaye dolaşımında amaç bizzat değerin kendini genişletmesidir; yani M-P-M′ döngüsünde para bir araç, P-M-P′ döngüsünde ise para bir amaçtır.
Marx’ın deyimiyle, M-P-M′ döngüsünün başlangıcı ve sonu aynı şeydir: meta; P-M-P′ döngüsünün başlangıcı ve sonu ise aynı şeydir: para. Kısacası, üretimin asıl amacı, insanların ihtiyaçlarını karşılamak değil, artı değer sömürüsü üzerinden para kazanmaktır.
Karl Marx, Kapital’in özellikle ikinci cildinde sermayenin çevrim sürecine odaklanır. Sermayenin kendini sürekli büyüterek yeniden üretebilmesi için kesintisiz bir hareket halinde olması gerekir. Bu süreç, üretim ve dolaşım olmak üzere iki temel aşamadan oluşur.
Üretim süreci, sermayedarın, artı-değer yaratmak amacıyla emek gücü ve üretim araçlarını satın alarak yeni bir meta ürettiği aşamadır. Dolaşım süreci ise, üretilen metanın piyasada paraya dönüştürülmesi (satış) ve yeniden üretim için gerekli girdilerin satın alınması sürecidir.
Marx’a göre sermaye parayla başlar (P−M…Ü…M′−P′), üretim sürecinden geçer ve daha fazla parayla sona erer. Bu çarkın hızı, yani sermayenin bir devri tamamlama süresi, kâr oranını doğrudan belirler. Dolaşım süresi ne kadar kısa ve üretim süresi ne kadar verimli olursa, sermayedar o kadar hızlı artı-değer elde eder.
Marx’ın çerçevesiyle bakıldığında bu araçlar, dolaşım sürecindeki satış ve bekleme sürelerini, yani “ölü zamanı” minimuma indirmek için geliştirilir. Sermayenin devir hızı ne kadar artarsa, birim zamanda elde edilen artı-değer ve kâr da o ölçüde katlanır.
Bu perspektiften baktığımızda, kitlesel üretimin arz fazlasını eritmek amacıyla, yani tüketimi artırmak ve satış tıkanıklığını gidermek için 20. yüzyılın ilk yarısından itibaren özel tüketici kredileri ve taksitli satış sistemleri gündeme geldi; 1950’li yıllardan itibaren kredi kartları yaygınlaştı, her köşede para çekme makineleri kuruldu. Bütün bu gelişmeler, sermayenin dolaşım hızıyla ilgilidir. Tüketimi hızlandıran ve bir ölçüde yaşamın hızlandığı görünümünün arkasında, sermayenin dolaşım hızı yatmaktadır.
Kredileri ve para çekme otomatlarını, sermayenin tıkanmasını önleyen iki kritik hızlandırıcı olarak görmek gerekir.
Sermayenin finansallaşması
Ancak sermaye birikimi derinleştikçe, sermayenin kâr oranının düşme eğilimi ve aşırı birikim krizleri, sermayeyi giderek daha fazla spekülatif alanlara yöneltir. Kapitalist üretim tarzının hareket yasaları —kâr oranının düşme eğilimi, sermayenin merkezileşmesi, aşırı üretim krizleri— sermayeyi, finansal alanda genişlemeye zorlar.
Sermaye, bu döngünün en zahmetli, riskli ve zaman alıcı unsuru olan “üretim” aşamasından kaçmak ister gibi görünür; ama bu, bilinçli bir tercih değil, yapısal bir zorunluluktur. Sermayenin gayesi, çevrim hızını olabildiğince hızlandırmak, hatta mümkünse hiç reel üretim yapmadan, doğrudan paradan para kazanmaktır (M-M’). Fabrikalarla, makinelerle, işçi teriyle uğraşmak yerine; kâğıt üstündeki türev araçlar, borçlanma sarmalları ve spekülasyonlar üzerinden çarkı döndürmek sermayenin ana eğilimi haline gelir.
İşte finansallaşma, kapitalizmin, reel ekonomiden (yani domates üreten çiftçiden, ekmek pişiren fırıncıdan, araba üreten işçiden) giderek kopan ve paranın parayı ürettiği, kâğıt üstündeki türev araçlara, borca ve spekülasyona dayandığı aşamadır. Ancak burada kritik bir teorik ayrımı korumak gerekir: finansal sermaye, reel ekonomiden ne kadar kopmuş görünürse görünsün, nihai olarak üretimde yaratılan artı değere el koymadan var olamaz.
Faiz getiren sermaye (M-M′), Marx’ın deyimiyle “üretim sürecini atlayarak” para kazanıyor gibi görünse de, bu kazanç, gelecekteki artı değerin ipotek altına alınmasıdır. Yani finans kapital, reel ekonomiyi yok saymaz; tersine, onu giderek daha fazla borçlandırarak, geleceğini şimdiden sömürür. Bu nedenle finansallaşma, üretimden kopuş değil, üretimin üzerine çöken bir asalaklık olarak anlaşılmalıdır. Karl Marx, yüzyıl önce paranın parayı doğurma tutkusunu eleştirmişti ancak bugün bu süreç, asalaklık yaratır ve toplumsal bağları kemirir.
Gerçek üretimin gerilemesi
Bir toplumun ayakta kalabilmesi için üretmesi gerekir. Tarlaya tohum atılır, fabrikada demir şekle sokulur, hastanede insan iyileştirilir. Buna reel ekonomi denir. Ancak finansallaşmış kapitalizm, üretmenin zahmetli, riskli ve yavaş yolunu küçümser. Para, para yaratmalıdır; hem de anında.
Üretmeden kazanma hırsı yaygın hale geldi. Dünya genelinde 2008 küresel finans krizinden bu yana merkez bankalarının bastığı trilyonlarca dolar, fabrikalara veya istihdama gitmek yerine finansal varlıkların, hisse senedi piyasalarının ve gayrimenkulün şişmesine yaradı. ABD’de borsalar rekor kırarken, çalışanların reel ücretleri onlarca yıldır yerinde saydı. Üretmekten kopan bu sistem, zengini daha zengin, yoksulu ise daha borçlu yaparken toplumun omurgasını oluşturan orta sınıfı ezdi geçti.
Siyasal ve ideolojik dönüşüm: Chicago Okulu ve neoliberal hegemonya
1970’lerde yaşanan stagflasyon (enflasyon + durgunluk) krizi, Keynesyen refah devleti modelini hedef tahtasına oturttu. Bu ortamda Milton Friedman ve Friedrich Hayek liderliğindeki Chicago Okulu, piyasanın kendi kendini kusursuz bir şekilde dengeleyeceğini, devlet müdahalesinin ise yozlaşmaya ve verimsizliğe yol açacağını savunan doktrini ideolojik bir dine dönüştürdü.
Devletin piyasaya müdahalesi (“haddini aşması”) suç ilan edildi. Kamu iktisadi teşebbüsleri (KİT) özelleştirildi, kamusal hizmetler piyasaya açıldı. Toplumsal dayanışma rafa kaldırıldı; birey, piyasa içinde hayatta kalmaya çalışan bir “girişimci” olarak tanımlandı. Bu durum, sendikaların ve kolektif hakların meşruiyetini zedeledi.
1980 sonrası dönemde devlet, sermayenin önündeki tüm engelleri “verimlilik” ve “esneklik” kisvesi altında kaldırdı. Bu kurumsal dönüşüm, emeğin pazarlık gücünü tamamen sıfırladı.
Gelir uçurumu bir hata değil, sistemin başarısıdır
Özetle; CEO maaşlarının %1100 artması ve işçi ve memur maaşlarının yerinde sayması bir “piyasa kazası” veya geçici bir anomalinin sonucu değildir. Neoliberal kurumsal mimari, sermayeyi korumak, emeği örgütsüzleştirmek ve zenginliği en üstteki %1’lik kesimde toplamak üzere tasarlanmış kusursuz bir mühendislik ürünüdür. Chicago Okulu’nun “özgürlük” olarak pazarladığı şey, pratikte sermayenin mutlak tahakkümünden başka bir şey olmamıştır.
Her şeyin satılık olduğu bir dünya
Finansallaşma sadece cüzdanları değil, insana dair ne varsa hepsini piyasanın kurallarına teslim etmiştir. Küresel düzeyde sağlık sistemlerinin özelleştirilmesi, eğitimin devasa bir ticari sektöre dönüşmesi bunun en somut kanıtıdır. İnsan hayatı, bir sigorta poliçesinin primine veya bir hastanenin kar marjına indirgenmiştir.
Türkiye’de de son yıllarda özellikle barınma (fahiş kira ve konut fiyatları), nitelikli eğitim ve sağlık alanlarında yaşanan krizler, hayatın her alanının nasıl metalaştığını göstermektedir. Büyük şehirlerde gençlerin ev sahibi olması, hatta insani koşullarda kirada oturması, otobüse binip işe gitmesi bile imkânsızlaşmıştır. Sevgi, dostluk, aile bağı gibi manevi değerler bile dijital medyadaki “statü göstergelerine” kurban edilmiştir. İnsanlar, sahip oldukları nesneler, bindikleri arabalar, oturdukları semtler kadar değer görmektedir.
Marx’ın meta fetişizmi kavramı, tam da burada devreye girer: Meta fetişizmi, yalnızca insanların nesnelere gösteriş amaçlı bağlanması değil, daha temelde, üretim ilişkilerinin metanın ardında görünmez hale gelmesidir. Marx’a göre, meta biçimi, emeğin toplumsal karakterini gizler; insanlar arasındaki ilişkiler, şeyler arasındaki ilişkiler gibi görünür. Nesneler, insan ilişkilerinin yerini alır ve piyasa, toplumsal bağların ölçüsü haline gelir. Bu da bireylerde kronik bir yalnızlık, kaygı bozukluğu ve tükenmişlik sendromu yaratmaktadır.
Türkiye’de durum
Türkiye özelinde bu durum çok daha trajik bir boyuttadır. Ülke içinde sanayici olmak, fabrika kurup istihdam yaratmak, yüksek enflasyon, kur dalgalanmaları ve fahiş kredi maliyetleri yüzünden adeta cezalandırılır hale gelmiştir. Parası olanlar için en karlı iş, üretmek değil; parayı faizde, dövizde, borsadaki sığ spekülasyonlarda veya arsa spekülasyonlarında döndürmektir. Üretim ekonomisinden kopan bu yapı, genç mühendislerin, nitelikli iş gücünün hayallerini ellerinden almakta; toplumu “çalışarak değil, köşe dönerek yaşama” saplantısına mahkûm etmektedir. Böylece sermaye, toplumsal üretimi ve dolaşımı hızlandırmak yerine, rant ekonomisini ve eşitsizliği derinleştiren kısır bir döngüye hapsolmaktadır.
Finansallaşmanın birey üzerindeki en yıkıcı silahı borçtur. Eskiden borç, kötü günde sığınılan acil bir limandı. Bugün ise sistemin kendisini döndürebilmesi için bireyin sürekli borçlandırılması şarttır. Kredi kartları, ihtiyaç kredileri, konut kredileri, bireysel emeklilik planları derken insan ömrü, doğduğu andan itibaren gelecekteki kazançlarının ipotek altına alınmasıyla başlar.
Küresel ölçekte hane halkı borçluluk oranları patlama yapmıştır. İnsanlar temel insani hakları olan barınma, sağlık ve eğitime ulaşabilmek için ömrü boyunca borç ödemek zorundadır. Borçlu insan, itiraz edemez. Borçlu insan, iş yerindeki mobbinge boyun eğer, düşük ücrete “şükreder”, çünkü yarın ödeyeceği taksit ya da kredi kartı vardır.
Öte yandan, borcun yaratmış olduğu bu baskı mutlak bir boyun eğdirme sonucu doğurmaz; zira tarih, borçlu insanların isyanını da kaydetmiştir. Antik Roma’da borç kölelerinin ayaklanmaları, Ortaçağ’da köylü borç afları talepleri, modern dönemde sendikal mücadeleler ve borç iptali kampanyaları, borcun her zaman itaat üretmediğini gösterir. Marx’ın “borç, kapitalistin işçi üzerindeki tahakkümünü pekiştirir” tespiti doğrudur; ancak bu tahakküm, direniş biçimlerini yok etmez, tersine onları üretir. Borç, aynı zamanda bireyin isyan etme lüksünü tümüyle ortadan kaldırmaz; bununla birlikte sisteme entegre edilmiş uysal bir öznellik üretme eğilimi ile bir direniş alanı olma potansiyeli arasında sürekli bir gerilim barındırır.
Türkiye’de son yıllarda yaşanan derin ekonomik sıkıntılar, bu borç sarmalını açıkça gözler önüne sermektedir. Asgari ücretle geçinmeye çalışan milyonlarca insan, market alışverişini bile kredi kartının asgari tutarını ödeyerek, bir sonraki aya devrederek sürdürmektedir. “Yaşam” ile “hayatta kalma” arasındaki çizginin bu kadar inceldiği bir toplumda, bireylerin geleceğe dair umut beslemesi, sanatla, felsefeyle veya toplumsal dayanışmayla ilgilenmesi imkânsızlaşır. İnsanlar sadece borç ödemek için nefes alan biyolojik makinelere indirgenir.
Fon skandalları ve “kolay para” kültürü
Finansallaşmanın toplumsal ahlakta yarattığı erozyon, en net şekilde “köşe dönmeci” kültürde ve son dönemde yaşanan skandallarda görülür. Paranın emek harcanmadan, spekülasyonla, dijital ekranlarda birkaç tuşa basılarak katlanabileceği algısı, nesiller boyu süren çalışma etiğini ve dürüstlük erdemini yerle bir etmiştir.
Dünya genelinde kripto para borsalarının batışları, saadet zincirleri ve hayali varlık fonları milyonlarca insanı iflasa sürüklerken; Türkiye’de son günlerde patlak veren devasa yatırım fonu skandalları, asalaklaşmanın doruk noktası olmuştur. Aracı kurumlar, portföy yönetim şirketleri ve bazı bankalar eliyle kurulan sığ fonlar üzerinden, halkın birikimlerinin nasıl hor kullanılmakla kalmayıp, yapay fiyatlamalarla nasıl manipüle edildiği gün yüzüne çıkmıştır. Yüz binlerce küçük yatırımcının “birikimim değer kazansın, enflasyona ezilmeyeyim” masum niyetiyle yatırdığı paralar, bir avuç spekülatörün ve risk tacirinin oyun alanı haline gelmiştir.
Bu durum toplumda derin bir ahlaki buhrana yol açar: “Nasıl olsa çalışan kazanmıyor, herkes vur kaç peşinde” düşüncesi yayılmaya başlar. Dürüstçe çalışan, alnının teriyle kazanan insanın enayi yerine konulduğu, köşeyi dönenlerin ise ödüllendirildiği bu düzen, toplumsal güven bağlarını tamamen koparır. Komşu komşuya, yurttaş devlete, birey hukuka olan inancını yitirir. Güvenin olmadığı bir toplumda ne adalet kalır ne de merhamet; herkesin herkesle savaştığı bir vahşi batı düzeni hakim olur.
Sonuç
Kapitalizmin finansallaşması, insanı merkeze alan tüm değerleri öğüten, parayı tanrılaştıran ve toplumu tepeden tırnağa çürüten bir sistemik hastalıktır. Ancak burada “çürüme” metaforunun teorik bir tuzağa işaret ettiğini belirtmem gerekir: “Çürüme”, önceden sağlam ve temiz olan bir şeyin sonradan bozulmasını ima eder. Oysa Marx’a göre kapitalizm, başlangıcından itibaren sömürü, yabancılaşma ve meta fetişizmi üzerine kuruludur; “ilk birikim” süreci, kan ve zorla yazılmıştır. Dolayısıyla finansallaşma, kapitalizmin sonradan “çürümesi” değil, kapitalizmin en gelişmiş, en soyut ve en yıkıcı biçiminin açığa çıkmasıdır.
Bu ayrım önemlidir; çünkü “çürüme” söylemi, kapitalizmin erken dönemlerine duyulan gizli bir nostaljiyi barındırır. Oysa sorun, kapitalizmin “bozulması” değil, kapitalizmin bizzat kendisidir. Dünya genelinde eşitsizlikleri tarihin en yüksek seviyesine taşırken, Türkiye gibi gelişmekte olan ülkelerde ise hayatı bir çıkmaza, bir hayatta kalma mücadelesine çevirmiştir.
Ancak unutulmamalıdır ki, toplumlar sadece ekonomik krizlerden değil, bu krizlerin yarattığı ahlaki çöküntüden de büyük yaralar alır. Bu ahlaki çürümeye karşı durabilmenin tek yolu; ekonomiyi insan için, üretimi toplum için yeniden tanımlamak gerekir.
Emeğin toplumsal örgütlenmesini, üretim araçları üzerindeki mülkiyet ilişkilerini ve bölüşüm mekanizmalarını dönüştürmekle, insan ve toplum yaşamı anlam kazanır. Aksi halde, “dürüstlük” ve “dayanışma” çağrıları, sistemi ahlaki olarak yenileme çabasına dönüşür ve yapısal sömürüyü gizler.
Burjuva felsefesinin kurgusal bir uzantısı olan Rousseau’cu “toplumsal sözleşme” veya “genel irade” gibi kavramlar bu yapısal kördüğümü çözemez; aksine gerçek bir toplumsal dönüşüm, üretim ilişkilerinin demokratikleştirilmesini ve artı değerin toplumsal denetimini gerektirir.
Shakespeare, paranın, insan değerlerini, ahlakı ve doğayı nasıl tersine çevirebilecek korkunç bir kudrete sahip olduğunu çok önceden görmüştü. Para, hayatımızın sadece bir aracı olmaktan çıkıp amacımız haline geldiği sürece, ne insan kalacaktır ne de adil bir toplum. Bu finansal ve ahlaki çıkmazdan kurtulmak için, yapısal sömürünün maddi temellerine yönelmek ve üretim, emek ile adalet ekseninde yeni bir maddi-toplumsal örgütlenmeyi inşa etmek artık bir seçenek değil, hayatta kalma zorunluluğudur. Artık şu soruyu sormanın zamanı gelmiştir: İnsanlık, daha ne kadar kapitalist-emperyalist barbarlığa dayanmak zorundadır.
