Fransa’da 17 Eylül’de bir lisenin kapısında başlayan öğrenci eylemleri, kısa sürede eğitim sisteminin sınırlarını aşarak ülkenin toplumsal ve siyasal gündemini sarsan bir isyan dalgasına dönüştü. Öğretmen eksikliğinden kalabalık sınıflara, eğitimdeki eşitsizliklerden geleceksizlik duygusuna uzanan talepler; hayat pahalılığına, güvencesizliğe, polis şiddetine ve neoliberal politikalara yönelik birikmiş öfkeyle birleşti.
Sokaklara çıkan liseliler yalnızca daha iyi bir eğitim değil, kendi yaşamları ve gelecekleri üzerinde söz sahibi olmayı da talep ediyor. İktidarın ve ana akım medyanın eylemleri güvenlik meselesine indirgeyen yaklaşımı ise bu hareketin ardındaki toplumsal nedenleri görünmez kılma riski taşıyor. Peki, Fransa’da liselileri sokağa çıkaran dinamikler neler? Bu hareket, gençliğin geleceksizlik karşısındaki itirazının ötesinde, yeni bir toplumsal muhalefetin ve ortak bir özgürlük, eşitlik arayışının işareti olarak okunabilir mi?
Gençliğin isyanı ve yeni bir toplumsal muhalefet arayışı
Fransa’da son dönemde biriken toplumsal itirazların yeni dalgasını ateşleyen kıvılcım, liselilerden geldi. 17 Eylül’de Paris’in banliyölerinden Créteil’de bulunan Lycée Polyvalent Antoine-de-Saint-Exupéry’de başlayan hareket, kısa sürede okul sınırlarını aşarak ülke çapında yankı uyandıran toplumsal eylemlere dönüştü. Ancak bu başlangıcın ardında, ilk bakışta göründüğünden daha başka bir hikâye vardı.
Hareketin ilk halkasını, 17 Eylül’de öğretmenlerin kendi çalışma koşullarına karşı gerçekleştirdiği eylem oluşturuyordu. Kadro yetersizliği, güvencesiz çalışma koşulları, artan iş yükü ve uzun çalışma saatlerinin yanı sıra öğretmenlik mesleğinin pedagojik niteliğinden uzaklaştırılarak adeta teknik bir hizmete, öğrencileri iş piyasasının ihtiyaçlarına göre yetiştiren bir ara elemanlık faaliyetine indirgenmesine yönelik tepkiler, öğretmenleri iş bırakmaya ve greve yöneltti.
Ertesi gün ise öğrenciler okulun önünde harekete geçtiler, okulun girişlerini kapatarak eğitimi fiilen durdurdular. Ancak liselilerin eylemi, öğretmenlerin taleplerine destek vermekle sınırlı kalmadı. Öğrenciler, kendi deneyimlerinden kaynaklanan sorunları da bu itirazın bir parçası hâline getirdiler. Ataması yapılmayan öğretmenler nedeniyle boş kalan dersler, giderek kalabalıklaşan sınıflar, yazın aşırı sıcaklara, kışın ise soğuğa karşı öğrencileri ve eğitim emekçilerini koruyamayan bakımsız okul binaları… Bunlara, üniversiteye geçişte belirleyici bir rol oynayan Parcoursup sistemine yönelik eleştiriler ve geleceğe ilişkin giderek büyüyen kaygılar da eklendi.
17 Eylül’de Créteil’deki Lycée Antoine-de-Saint-Exupéry’de ateşlenen kıvılcım, 19 Eylül’de Seine-Saint-Denis’deki Lycée Paul-Éluard’da adeta bir ateşe dönüştü. Paris’in kuzey banliyölerinde yer alan Seine-Saint-Denis, uzun yıllardır toplumsal itirazların yükseldiği, lise ve üniversite gençliğinin siyasal ve toplumsal mücadelelerde etkin bir rol oynadığı emekçi bölgelerinden biri. Göçmen kökenli nüfusun, özellikle de Afrika kökenli toplulukların yoğun olarak yaşadığı bu bölge, Fransa’daki sınıfsal eşitsizliklerin, ayrımcılığın ve dışlanmanın en görünür olduğu mekânlar arasında yer alıyor. Nitekim son yerel seçimlerde, Boyun Eğmeyen Fransa (LFI) hareketinden Bally Bagayoko’nun Saint-Denis belediye başkanı seçilmesi, bölgenin siyasal dönüşümünü ve toplumsal dinamiklerini anlamak açısından dikkat çekici bir örnek oluşturuyor.
Bu iki banliyödeki liseli öğrencilerin eylemlerine dönük polis şiddeti büyük oldu. Bu sebeple çocuklarını korumak için aileler, Boyun Eğmeyen Fransa (LFI) partisinden belediye meclis üyeleri, milletvekilleri öğrencileri korumak amacıyla barikatlarda öğrencilerin yanında yerlerini aldılar. Boyun Eğmeyen Fransa (LFI) hareketinden Saint-Denis Belediye Başkanı Bally Bagayoko’nun polis saldırılarına karşı adeta bedenini siper etmesi görüntüleri sosyal medyaya düşmeye başladığında, Macron hükümetinden bürokratlar, ana akım medya ve aşırı sağdan kimi isimler bu eylemleri Boyun Eğmeyen Fransa (LFI) partisinin bir provokasyonu olarak anlatmaya başlamışlardı ki 18 Eylül’de Liseliler Sendikal Birliği (Union syndicale lycéenne – USL) bir açıklama yaparak bu iki lisede dile getirilen taleplerin Fransa’da bütün liselilerin talepleri olduğunu ve bu eylemlerin sahiplenileceğine dair yaptığı çağrıdan bir gün sonra Paris’teki liseliler de bu eylemlere katıldılar.
Böylece öğretmenlerin çalışma koşullarına ilişkin itirazları ile öğrencilerin eğitim hakkına dair talepleri aynı zeminde buluştu. Bir yanda güvencesizleştirilen ve mesleki özerkliği aşındırılan öğretmenler, diğer yanda nitelikli eğitime erişimi giderek zorlaşan öğrenciler vardı. Bu buluşma, eğitim sistemindeki sorunların yalnızca okul yönetimlerine ya da bireysel eksikliklere indirgenemeyeceğini; kamusal eğitimin niteliği, çalışma koşulları ve toplumsal eşitsizliklerle birlikte ele alınması gerektiğini gösteriyordu.
1 Ekim’de Paris’te üniversite öğrencilerinin de eylemlere katılmasıyla hareket, lise kapılarının ve banliyölerin sınırlarını aşarak ülke çapında yeni bir boyut kazandı. Lille, Paris, Marsilya, Lyon, Nice, Bayonne, Bordeaux ve Pau gibi büyük kentlerde yükselen eylemler, liselilerin başlattığı itirazı daha geniş bir gençlik hareketine dönüştürmeye başladı. Üniversite öğrencilerinin katılımıyla birlikte talepler de çeşitlendi ve derinleşti. Öğretmen eksikliği, kalabalık sınıflar, bakımsız okul binaları ve üniversiteye geçişte eşitsizlik yarattığı düşünülen Parcoursup sistemine yönelik tepkiler, eğitim hakkı ve fırsat eşitliği tartışmalarıyla iç içe geçti. Böylece başlangıçta eğitim sisteminin somut sorunları etrafında şekillenen hareket, gençlerin gelecek kaygısını, toplumsal eşitsizlikleri ve kamusal hizmetlerin giderek aşınmasına yönelik itirazları da içine alan daha geniş bir toplumsal muhalefet zeminine doğru ilerledi. Farklı kentlerdeki öğrencilerin benzer taleplerle sokağa çıkması, yerel tepkilerin ortak bir siyasal söz ve dayanışma etrafında birleşebileceğini gösteriyordu.
6 Ekim’de sosyalist ve komünist partilerin, ekolojist hareketlerin, anarşist grupların ve sendikaların eylemlere katılmasıyla hareket yeni bir boyut kazandı. Liselilerin başlattığı ve üniversite öğrencilerinin katılımıyla ülke geneline yayılan itiraz, artık yalnızca eğitim sistemindeki sorunlara yönelik bir gençlik tepkisi olmaktan çıktı. Liselilerin tutuşturduğu kıvılcım farklı siyasal gelenekleri, toplumsal mücadeleleri ve emek örgütlerini ortak bir zeminde buluşturdu. Bu katılımla birlikte eğitimdeki eşitsizlikler, kamusal hizmetlerin geriletilmesi, güvencesiz çalışma koşulları, hayat pahalılığı ve demokratik haklar gibi başlıklar da hareketin tartışma alanına girmeye başladı. Farklı kesimlerin aynı sokaklarda buluşması, eylemlerin toplumsal tabanını genişletirken talepler arasındaki ilişkileri de görünür kıldı. Böylece liselilerin başlattığı kıvılcım, gençliğin öfkesini aşan ve Fransa’daki daha geniş toplumsal hoşnutsuzluklarla kesişen bir harekete dönüşmeye başladı. Tam da bu nedenlerle, Fransa’da liselilerin başlattığı hareketi yalnızca gençlerin okul koşullarına yönelik bir protesto olarak okumak yeterli değil.
Güvenlik söylemi, polis şiddeti ve toplumsal itirazın siyasal anlamı
17 Ekim, 17 Eylül’de liselilerin başlattığı hareketin bir ay içerisinde nasıl büyüyerek ülke çapında bir toplumsal itiraza dönüştüğünü göstermesi açısından önemli bir dönüm noktası olarak ele alınabilir. Bu bölümde özellikle üç noktayı öne çıkarmak mümkün. Birinci boyutunu eylemlerin liselerden üniversitelere, oradan sendikalara ve siyasal örgütlere yayılması oluşturmaktadır. İkinci boyutu, eylemsellik dalgasının eğitim sorunlarının ötesine geçerek hayat pahalılığı, toplumsal eşitsizlikler ve kamusal hizmetlerin geleceği gibi başlıklarla birleşmesi oluştururken, üçüncü boyut ise farklı toplumsal kesimlerin aynı gün sokaklarda buluşması oldu.
Bugünün ayırt edici özelliği, liselilerin ve üniversite öğrencilerinin taleplerinin Sarı Yelekliler hareketinin hayat pahalılığına karşı itirazlarıyla kesişmesiydi. Satın alma gücü, kamusal hizmetlerin gerilemesi, eğitimdeki eşitsizlikler ve gençlerin geleceksizleştirilmesi, farklı kesimleri aynı sokaklarda buluşturan ortak başlıklara dönüştü. Ülke genelinde 110 ayrı yürüyüş düzenlendi. Gösterilerin önemli bir bölümü barışçıl geçerken bazı kentlerde polisle çatışmalar, yağma ve kundaklama olayları yaşandı. Akşam saatlerinde yaklaşık 400 kişinin gözaltına alındığı açıklandı.
17 Ekim’in asıl önemi, yalnızca katılımcı sayısında değil, farklı toplumsal itirazların aynı gün içinde birbirine yaklaşmasındaydı. Liselilerin eğitim hakkı etrafında yükselttiği öfke, hayat pahalılığına ve kamusal hizmetlerdeki gerilemeye karşı biriken toplumsal hoşnutsuzlukla buluşmuştu. Bu kesişme, Macron yönetiminin karşı karşıya olduğu meselenin yalnızca okullardaki sorunları çözmekten ibaret olmadığını, gençlerin talepleriyle daha geniş bir toplumsal ve ekonomik adalet arayışının birbirini beslemeye başladığını gösteriyordu: Temsil edilmiyoruz ve geleceğe güvenmiyoruz.
Günün gecesinde Macron yönetimi adeta acil durum düğmesine bastı. Ana akım medyada, sağ ve aşırı sağ çevrelerde, Fransa sokaklarının vandallarla dolduğu, bu grupların ülkenin değerlerine düşman olduğu ve amaçlarının ülkeyi yakıp yıkmak olduğu yönündeki söylemler öne çıkmaya başladı. Böylece gün boyunca yüz binlerce insanı sokağa çıkaran toplumsal taleplerin ve itirazların yerini, giderek kamu düzeni ve güvenlik eksenli bir tartışma almaya başladı. Eylemlere katılan farklı kesimlerin talepleri, eğitimdeki eşitsizlikler, hayat pahalılığı, kamusal hizmetlerin gerilemesi ve gençlerin gelecek kaygısı geri plana itilirken, yaşanan şiddet olayları bütün hareketi tanımlayan bir çerçeveye dönüştürülüyordu.
Oysa bir gösteri sırasında yaşanan şiddet olaylarıyla, o gösteriye katılan herkesin taleplerini ve siyasal yönelimlerini aynı kefeye koymak mümkün değildir. Tam da bu noktada, hareketin toplumsal nedenlerini tartışmak yerine onu bir güvenlik sorununa indirgeme eğilimi belirginleşti. Macron yönetimi açısından temel mesele, yalnızca sokaklardaki eylemleri kontrol altına almak değil, aynı zamanda bu eylemlerin görünür kıldığı toplumsal hoşnutsuzluğun siyasal anlamını ve etkisini sınırlamaktı. Böylece tartışmanın ekseni, gençlerin neden sokağa çıktığı sorusundan, sokakların nasıl yeniden kontrol altına alınacağı sorusuna kaydırıldı.
Avrupa’da yeni bir özgürlük ve eşitlik arayışı
Devletin ve devlet merkezli kurum, yapı ve aktörlerin bu yöndeki reflekslerini ve kamuoyunu belirli bir doğrultuda yönlendirme çabalarını anlamak zor değil. İktidarın, toplumsal itirazları bir güvenlik sorununa indirgeyerek kendi meşruiyetini korumaya çalışması, siyasal tarihin farklı dönemlerinde karşımıza çıkan tanıdık bir yöntem. Asıl dikkat çekici olan ise kendisini sol, muhalif ve sistem karşıtı söylemler üzerinden tanımlayan kimi yapıların, kurumların ve kişilerin de bu söylemi sorgulamadan benimsemesi oldu. Toplumsal hareketlerin nedenlerini, taleplerini ve dayandıkları koşulları tartışmak yerine, iktidarın çizdiği güvenlik eksenli çerçeveye dâhil olmak, muhalif bir pozisyonun içini boşaltma riskini de beraberinde getiriyor. Çünkü muhalif olmak, yalnızca iktidara karşı söz söylemek değil; aynı zamanda iktidarın olayları yorumlama biçimini, kurduğu dili ve belirlediği tartışma sınırlarını da sorgulayabilmektir. Aksi hâlde sistem karşıtlığı iddiası, tam da eleştirdiğini söylediği düzenin reflekslerini yeniden üreten bir konuma sürüklenebilir.
Bu eylemlere öncülük eden liseli gençlerin söylemlerine ve taşıdıkları dövizlere bakmak, hareketin niteliğine dair önemli bir perspektif sunmaktadır. Liseliler, kendilerine yalnızca sınavlara hazırlanan, iş piyasasının ihtiyaçlarına göre biçimlendirilen ve yetişkinlerin belirlediği kurallara uyması beklenen bireyler olarak yaklaşılmasına karşı çıkıyorlar. Kendi yaşamları ve gelecekleri üzerinde söz sahibi olmak istiyorlar. Bazı dövizlerde öne çıkan antifaşist söylem, ırkçılık karşıtlığı ve toplumsal dayanışma vurgusu da bu itirazın daha geniş bir siyasal çerçeveye yerleştiğine işaret ediyor.
Böylece eğitim hakkı, polis şiddeti, toplumsal adalet ve özgürlük talepleri aynı mücadele alanında kesişiyor. Bu gençlerin politik dili, yalnızca mevcut koşullara yönelik bir şikâyet değil, nasıl bir toplumda yaşamak istediklerine ilişkin bir arayış olarak da okunabilir. Dolayısıyla hareketi anlamak için yalnızca kaç kişinin sokağa çıktığına ya da eylemlerin nasıl sonuçlandığına değil, gençlerin hangi kelimelerle konuştuğuna, hangi sembolleri sahiplendiğine ve hangi gelecek ihtimallerini savunduğuna da bakmak gerekiyor.
Bu eylemleri 1789 Fransız Devrimi ya da 1968 toplumsal isyanıyla özdeşleştirmek, tarihsel bağlamlar arasındaki farklılıkları göz ardı etme riskini taşır. Her toplumsal hareket, ortaya çıktığı dönemin özgül koşulları, çelişkileri ve siyasal imkânları içinde şekillenir. Bugünün liseli ve üniversiteli gençlik hareketleri de geçmiş mücadelelerden devraldıkları özgürlük, eşitlik ve dayanışma arayışlarını kendi deneyimleri üzerinden yeniden tanımlıyor. Eğitim hakkı, kamusal hizmetlerin niteliği, polis şiddeti, ayrımcılık ve gelecek kaygısı etrafında gelişen talepler, gençlerin yalnızca mevcut kurumların işleyişine itiraz etmediğini; aynı zamanda kendileri için öngörülen toplumsal konuma ve geleceğe de karşı çıktıklarını gösteriyor.
Bu nedenle hareketin politik anlamını, onu geçmiş devrimlerin ya da isyanların günümüzdeki bir tekrarı olarak değerlendirmek yerine, hangi toplumsal ilişkileri sorguladığına, nasıl bir özgürlük anlayışı geliştirdiğine ve hangi kolektif özneleşme biçimlerini ortaya çıkardığına bakarak tartışmak gerekiyor. Asıl mesele, bu hareketlerin 1789’un ya da 1968’in tarihsel mirasını yeniden üretip üretmediğinden çok, kendi dönemlerinin çelişkilerine nasıl yanıt verdikleri ve mevcut siyasal düzenin sınırlarını ne ölçüde zorlayabildikleridir.
Fransa’daki gelişmelerin gelecekte hangi yönde ilerleyebileceğini anlamak için de ulusal sınırların ötesine geçerek Avrupa’nın farklı ülkelerinde ortaya çıkan toplumsal itirazları birlikte değerlendirmek gerekiyor. Belçika, Almanya, İspanya, Sırbistan, Yunanistan ve Portekiz gibi ülkelerde farklı toplumsal kesimlerin meydanlara taşıdığı talepler, her ülkenin kendine özgü siyasal ve ekonomik koşulları içinde şekillense de ortak bazı yapısal sorunlara işaret ediyor. Neoliberal kapitalist üretim ve bölüşüm ilişkilerinin derinleştirdiği eşitsizlikler, hayat pahalılığı, barınma sorunu, güvencesiz çalışma koşulları, kamusal hizmetlerdeki aşınma ve özellikle genç kuşakların geleceğe yönelik güven kaybı, bu itirazların kesiştiği başlıca alanlar arasında yer alıyor.
Bununla birlikte, bu ortaklıkları bütün ülkelerde aynı taleplerin ya da tek bir siyasal yönelimin ortaya çıktığı şeklinde yorumlamamak gerekir. Farklı hareketlerin hangi toplumsal kesimleri bir araya getirdiği, nasıl örgütlendiği, hangi siyasal aktörlerle ilişki kurduğu ve taleplerini kalıcı dönüşüm mekanizmalarına dönüştürüp dönüştüremediği belirleyici olacaktır. Dolayısıyla bugün Avrupa’da karşı karşıya olduğumuz temel soru, bu eylemlerin ne ölçüde kitleselleştiğinden ibaret değildir; asıl soru, birbirinden farklı toplumsal itirazların ortak bir siyasal ufuk geliştirip geliştiremeyeceği ve neoliberal düzenin ürettiği eşitsizliklere karşı alternatif bir toplumsal tahayyül oluşturup oluşturamayacağıdır.
